معضلات زیست محیطی نظیر تغییرات اقلیمی، هر روز بیش از پیش رخ نشان می‌دهد و از این رو توجه به درختان و مناطق شهری نیز افزایش پیدا می‌کند. در طرح‌ریزی شهر بیش از آنکه طبیعت به شهرها آورده شود از ساختار آن حذف می‌شود. بدون وجود درختان نیز، هوای شهر خشک و گرم‌تر می‌شود. همچنین باعث تشدید آلودگی هوا، شدت یافتن بادها و افزایش صدمات گرد و غبار و ... می‌شود. در شهرها گذران اوقات فراغت برای کسب تعادل روحی امری واجب بوده که فقدان آن حتی روی توانایی‌های کاری افراد نیز مؤثر است.
انواع فضاهای سبز
فضاهای سبز در وهله نخست به فضاهای سبز و سطوح سبز و در مرحله بعد به شهری و غیرشهری تقسیم می‌شوند. تفاوت فضای سبز و سطوح سبز از نظر اکولوژیکی در این است که سطوح سبز (مثلا زمین ورزشی چمن‌کاری شده) نمی‌تواند مانند فضای سبز شبه‌جنگلی در کاهش آلودگی صوتی مؤثر باشد یا به نحو مطلوبی سبب کاهش دما شود. براساس این تقسیم‌بندی، فضاها و سطوحی که با کاربری فضای سبز در شهرها ارتباط پیدا می‌کند، فضاهای سبز عمومی، نیمه‌عمومی و خیابانی و سطوح سبز عمومی، خیابانی و چمن‌های ورزشی را شامل می‌شود. فضاهای سبز عمومی واجد بازدهی اجتماعی بوده و برای عموم مردم برای گذراندن اوقات فراغت و تفریح قابل استفاده است و معمولا پارک نامیده می‌شود. در واقع فضای سبز عمومی (اجتماعی) شامل فضاهای سبز عمومی مجهز به خدمات و تسهیلات می‌شود. فضاهای سبز نیمه‌عمومی دارای بازدهی اکولوژیکی هستند اما تعداد استفاده‌کنندگان آنها محدود است. محوطه‌های باز ادارات، پادگان‌ها و بیمارستان‌ها، نمونه‌هایی از این فضا هستند كه فضاهای سبز خیابانی، درختکاری حد فاصل مسیرهای پیاده‌رو و سواره‌رو و همچنین فضاهای میادین یا زمین‌های پیرامون بزرگراه‌ها و خیابان‌ها را شامل می‌شود.
سطوح سبز شهری نیز زمین‌های ورزشی چمن‌کاری شده و جزیره‌ها و لچکی‌های کنار خیابان را شامل می‌شود. بنابراین مفهوم سرانه فضای سبز تنها می‌تواند برای آن نوع فضای سبزی به کار رود که برای گذران اوقات فراغت، بازی و تفریح مهیا شده است. نکته‌ای که درباره فضای سبز از اهمیت بالایی برخوردار است مکان‌یابی آن است.
جین جاکوب، منتقد شهر سازی معاصر، معتقد است پارک باید در جایی باشد که زندگی در آن موج می‌زند؛ جایی که در آن، فرهنگ و فعالیت‌های بازرگانی و مسکونی است. تعدادی از بخش‌های شهری دارای چنین نقاط کانونی ارزشمندی از زندگی هستند که برای ایجاد پارک‌های محلی یا میادین عمومی، مناسب به نظر می‌رسند. بر این اساس، مکان‌یابی فضای سبز باید از اصولی چون «مرکزیت، سلسله مراتب و دسترسی» تبعیت کند، مرکزیت فضای سبز به این مفهوم است که فضای سبز حتی‌المقدور در مرکز محله، ناحیه یا منطقه شهری مکان‌یابی شود. همچنین فضاهای سبز در مقیاس‌های متفاوت اعم از پارک‌های محله‌ای، منطقه‌ای و امثال آنها باید با ساختار کالبدی متناظر خود انطباق داشته باشد، به عنوان مثال پارک منطقه‌ای در محدوده منطقه پیشنهاد شود. یکی از معیار‌های دیگری که در مکان‌یابی فضای سبز باید به آن توجه شود معیار «دسترسی» است، به این مفهوم که پارک‌های شهری باید از چهار جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشند تا به این وسیله هم جمعیت بیشتری از آن استفاده کرده و هم امکان نظارت اجتماعی و امنیتی پارک افزایش پیدا کند. بدین ترتیب امکان بهره‌برداری دیداری از جلوه‌های زیبای پارک برای رهگذران از چهار جهت فراهم می‌شود. فضای سبز در شهرها به عنوان ریه‌های تنفسی شهرنشینان به شمار می‌آید و به همین دلیل فقدان آن به معنی عدم سلامت و تندرستی در شهرها محسوب می‌شود ولی از دریچه چشم سرمایه خصوصی که فضای سبز اختصاص یافته را همچون کالایی گران‌قیمت می‌بیند، توسعه فضای سبز چندان به نظر نمی‌آید و حداقل تا آنجا توسعه معقول است که به منافعش لطمه‌ای وارد نکند. یکی از خصوصیات هوای مورد نیاز ما پاکی آن است.
بقراط، مهم‌ترین و موثرترین اصل بهداشت عمومی را هوای پاک دانسته و ابوعلی سینا وجود گرد و غبار را در هوا یکی از عوامل کوتاهی عمر به شمار آورده است. آلودگی هوا از زمانی احساس شد که انسان به صورت اجتماعات ثابت شد و در نقاط مختلف اقامت کرد. به تدریج با گذشت زمان و ایجاد کارخانجات، آلودگی هوا زیاد شد. زمانی مردم دودی که از دودکش کارخانه بیرون می‌آمد را نشانه پیشرفت می‌دانستند و به آن افتخار می‌کردند. توسعه فضای سبز نیز همانند بقیه خدمات شهری در این روند مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد. همین طور ایجاد واحدهای تصفیه ، پالایش و تقلیل آلودگی‌های شیمیایی که خود نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتر و کاهش سود غیر ضروری است مگر اینکه به طریقی جبران شود. ولی باید گفت، تمامی آلودگی‌های شیمیایی هوا در اغلب شهرهای صنعتی به دلیل کمبود فضای سبز یا بی‌تاثیر بودن آن از نظر زیست‌محیطی به دلایل متعددی نظیر فقدان قابلیت ، پراکنش محدود یا نامناسب و نارسایی‌های فنی و … است.
* كارشناس فضاي سبز شهرداري تهران چالش‌های فضای سبز و محیط زیست
معضلات زیست محیطی نظیر تغییرات اقلیمی، هر روز بیش از پیش رخ نشان می‌دهد و از این رو توجه به درختان و مناطق شهری نیز افزایش پیدا می‌کند. در طرح‌ریزی شهر بیش از آنکه طبیعت به شهرها آورده شود از ساختار آن حذف می‌شود. بدون وجود درختان نیز، هوای شهر خشک و گرم‌تر می‌شود. همچنین باعث تشدید آلودگی هوا، شدت یافتن بادها و افزایش صدمات گرد و غبار و ... می‌شود. در شهرها گذران اوقات فراغت برای کسب تعادل روحی امری واجب بوده که فقدان آن حتی روی توانایی‌های کاری افراد نیز مؤثر است.
انواع فضاهای سبز
فضاهای سبز در وهله نخست به فضاهای سبز و سطوح سبز و در مرحله بعد به شهری و غیرشهری تقسیم می‌شوند. تفاوت فضای سبز و سطوح سبز از نظر اکولوژیکی در این است که سطوح سبز (مثلا زمین ورزشی چمن‌کاری شده) نمی‌تواند مانند فضای سبز شبه‌جنگلی در کاهش آلودگی صوتی مؤثر باشد یا به نحو مطلوبی سبب کاهش دما شود. براساس این تقسیم‌بندی، فضاها و سطوحی که با کاربری فضای سبز در شهرها ارتباط پیدا می‌کند، فضاهای سبز عمومی، نیمه‌عمومی و خیابانی و سطوح سبز عمومی، خیابانی و چمن‌های ورزشی را شامل می‌شود. فضاهای سبز عمومی واجد بازدهی اجتماعی بوده و برای عموم مردم برای گذراندن اوقات فراغت و تفریح قابل استفاده است و معمولا پارک نامیده می‌شود. در واقع فضای سبز عمومی (اجتماعی) شامل فضاهای سبز عمومی مجهز به خدمات و تسهیلات می‌شود. فضاهای سبز نیمه‌عمومی دارای بازدهی اکولوژیکی هستند اما تعداد استفاده‌کنندگان آنها محدود است. محوطه‌های باز ادارات، پادگان‌ها و بیمارستان‌ها، نمونه‌هایی از این فضا هستند كه فضاهای سبز خیابانی، درختکاری حد فاصل مسیرهای پیاده‌رو و سواره‌رو و همچنین فضاهای میادین یا زمین‌های پیرامون بزرگراه‌ها و خیابان‌ها را شامل می‌شود.
سطوح سبز شهری نیز زمین‌های ورزشی چمن‌کاری شده و جزیره‌ها و لچکی‌های کنار خیابان را شامل می‌شود. بنابراین مفهوم سرانه فضای سبز تنها می‌تواند برای آن نوع فضای سبزی به کار رود که برای گذران اوقات فراغت، بازی و تفریح مهیا شده است. نکته‌ای که درباره فضای سبز از اهمیت بالایی برخوردار است مکان‌یابی آن است.
جین جاکوب، منتقد شهر سازی معاصر، معتقد است پارک باید در جایی باشد که زندگی در آن موج می‌زند؛ جایی که در آن، فرهنگ و فعالیت‌های بازرگانی و مسکونی است. تعدادی از بخش‌های شهری دارای چنین نقاط کانونی ارزشمندی از زندگی هستند که برای ایجاد پارک‌های محلی یا میادین عمومی، مناسب به نظر می‌رسند. بر این اساس، مکان‌یابی فضای سبز باید از اصولی چون «مرکزیت، سلسله مراتب و دسترسی» تبعیت کند، مرکزیت فضای سبز به این مفهوم است که فضای سبز حتی‌المقدور در مرکز محله، ناحیه یا منطقه شهری مکان‌یابی شود. همچنین فضاهای سبز در مقیاس‌های متفاوت اعم از پارک‌های محله‌ای، منطقه‌ای و امثال آنها باید با ساختار کالبدی متناظر خود انطباق داشته باشد، به عنوان مثال پارک منطقه‌ای در محدوده منطقه پیشنهاد شود. یکی از معیار‌های دیگری که در مکان‌یابی فضای سبز باید به آن توجه شود معیار «دسترسی» است، به این مفهوم که پارک‌های شهری باید از چهار جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشند تا به این وسیله هم جمعیت بیشتری از آن استفاده کرده و هم امکان نظارت اجتماعی و امنیتی پارک افزایش پیدا کند. بدین ترتیب امکان بهره‌برداری دیداری از جلوه‌های زیبای پارک برای رهگذران از چهار جهت فراهم می‌شود. فضای سبز در شهرها به عنوان ریه‌های تنفسی شهرنشینان به شمار می‌آید و به همین دلیل فقدان آن به معنی عدم سلامت و تندرستی در شهرها محسوب می‌شود ولی از دریچه چشم سرمایه خصوصی که فضای سبز اختصاص یافته را همچون کالایی گران‌قیمت می‌بیند، توسعه فضای سبز چندان به نظر نمی‌آید و حداقل تا آنجا توسعه معقول است که به منافعش لطمه‌ای وارد نکند. یکی از خصوصیات هوای مورد نیاز ما پاکی آن است.
بقراط، مهم‌ترین و موثرترین اصل بهداشت عمومی را هوای پاک دانسته و ابوعلی سینا وجود گرد و غبار را در هوا یکی از عوامل کوتاهی عمر به شمار آورده است. آلودگی هوا از زمانی احساس شد که انسان به صورت اجتماعات ثابت شد و در نقاط مختلف اقامت کرد. به تدریج با گذشت زمان و ایجاد کارخانجات، آلودگی هوا زیاد شد. زمانی مردم دودی که از دودکش کارخانه بیرون می‌آمد را نشانه پیشرفت می‌دانستند و به آن افتخار می‌کردند. توسعه فضای سبز نیز همانند بقیه خدمات شهری در این روند مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد. همین طور ایجاد واحدهای تصفیه ، پالایش و تقلیل آلودگی‌های شیمیایی که خود نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتر و کاهش سود غیر ضروری است مگر اینکه به طریقی جبران شود. ولی باید گفت، تمامی آلودگی‌های شیمیایی هوا در اغلب شهرهای صنعتی به دلیل کمبود فضای سبز یا بی‌تاثیر بودن آن از نظر زیست‌محیطی به دلایل متعددی نظیر فقدان قابلیت ، پراکنش محدود یا نامناسب و نارسایی‌های فنی و … است.
* كارشناس فضاي سبز شهرداري تهران ارسال نظر
پربیننده