در تحقیقی که از مخزن‌الاسرار داشته‌اید، معانی را به سه بخش مجازی، کنایی و معنایی تقسیم کرده‌اید. وجوه افتراق این سه را بگویید و اینکه آیا این تقسیم‌بندی فقط شامل مخزن‌الاسرار است؟
ادبیات هنر است و این هنر از طریق زبان به تکامل می‌رسد یعنی آنجا که کلمات معنی ثانوی می‌یابند و جملات معنایی غیر از آن دارند که بر زبان می‌آید آنجا هنر ادبیات به کار گرفته می‌شود. به‌عنوان مثال اگر برای واژه «لعل» مراد لب یا شراب باشد در اینجا با معنی مجازی (مجاز به همانندی) سروکار داریم و اگر در کلام قرینه‌ای وجود داشته باشد که ثابت کند کلام معنای خود را ندارد و معنی دیگری دارد جمله مجازی است ولی آنجا که هم معنی شنیده یا گفته شده باشد ولی معنی دیگری از آن استنباط شود، آنجا با کنایه مواجه می‌شویم. به‌عنوان مثال حافظ می‌گوید: حاشا که من به موسم گل ترک می‌کنم/ من لاف عقل می‌زنم این کار کی کنم. در این بیت «موسم گل» معنای خود را دارد و به معنای کنایی به معنی فصل بهار است، در هر حال ما باید تمام این موارد را بدانیم تا بتوانیم به مقصود گوینده پی ببریم و متوجه شویم غرض از هنر ادبیات، زیباکردن مفهوم است. درباره سوال‌تان باید گفت، هنرمندان و شاعران ما بر دو دسته هستند. آنهایی که می‌اندیشند و می‌سرایند مانند سنایی، عطار، مولانا و اوحدی‌مراغه‌ای که ما ایشان را پیروان اندیشه می‌دانیم و مجاز، استعاره و کنایه به طور طبیعی بر قلم این شاعران جاری می‌شود و در شعرشان نمود می‌یابد ولیکن گروهی از شاعران پیروان اصالت هنر هستند و به زبان هنر سخن می‌گویند. درباره این گروه از شاعران، مخاطب باید تلاش کند تا معنی مقصود را دریابد. نظامی برای نامگذاری اثر ماندگار خود یعنی «مخزن‌الاسرار» به دو چیز اشاره دارد، نخست اینکه مخزن را به معنی گنج می‌گیرد و همچنین «کنز» که یکی از نام‌های 10گانه سوره فاتحه است و حکیم نظامی هم اشاره به صفات خداوند دارد. چنانكه نظامی در بیتی می‌گوید: سابقه سالار جهان قدم/ مرسل پیوند گلوی قلم
در این شعر استعاره به کار رفته که اگر مراد از آن معلوم نشود؛ معنی آن مبهم است؟
بله؛در این بیت اگر کسی نداند که «گردنبند گلوی قلم» چیست و به استعاره موجود در بیت پی نبرد به معنی دست نمی‌یابد. در حالی که مراد از این شعر این است که خداوند بر گلوی قلم، گلوبند بسته است. به هر حال مفهوم واقعی بیت وقتی حاصل می‌شود که بدانیم مثلا در این بیت گلوی قلم اضافه استعاری است، یعنی قلم به شکل یک عروس در نظر شاعر آمده است. مرسله یا گردنبند در واقع معنی مجاز به همانندی دارد و این خاصیت استعاره است. باید همانندی برای مرسله بیابیم اگرنه معنا به دست نمی‌آید و این همان پاسخ سوال شماست. خداوند می‌فرماید: ن والقلم و ما یسطرون، یعنی الحق داوری کنید که «ن» از منظر زیبایی‌نویسان، زیباترین حروف است و حالت گردنبند دارد و خداوند، قلم را با آن آراسته است. پس همه شاعرانی که پیرو اصالت هنر هستند نیاز به شرح و تفسیر دارند و خاقانی، نظامی، خواجوی کرمانی، حافظ، صائب‌تبریزی، بیدل دهلوی و... از این جمله‌اند. در همین جا باید بگویم سبکی به نام آذربایجانی یا هندی و اصفهانی، بی‌معناترین اصطلاحی است که بر زبان‌ها افتاده است و در راستای همین تقسیم‌بندی باید گفت تقریبا همه شاعران ما به جز عده معدودی در ردیف مشترک قرار دارند. یعنی «سعدی» و دیگران هم در ردیف پیروان اندیشه هستند و هم جزو پیروان اصالت هنر.
برخی پژوهشگران ادبی معتقدند، خیام از این جهت توانست تا قرن‌ها پس از مرگ خود ماندگار شود که پیام خوش‌باشی به مخاطبان خود می‌دهد و می‌گوید دو روزه دنیا را به شادی سپری کنید و رمز موفقیت مولانا نیز در این است که می پرسد که هستید، از کجا آمده‌اید و به کجا می‌روید. درباره «نظامی» چطور؟
جالب است بدانید ما شاعری به نام خیام نداریم. از او تنها بیست و چند رباعی باقی مانده است و باقی رباعیات را دیگران گفته‌اند که در طول زمان به نام خیام ثبت شده است. به نظرم رباعیات خیام حاصل اندیشه و سخن دل مردم ایران است و اما مولانا که یکی از شاگردان خوب سنایی و عطار است، برای راهبرد پیروان خود شیوه خاصی را پیشه کرده است و آن تفسیر و بیان مفاهیم و معانی مربوط به زندگی معنوی است که در جامه داستان برای مردم می‌سراید. سخنی که به زبان مولانا می‌آید در واقع ناشی از شناخت ریاضت و ذکر دل او است که این ویژگی در حد کمال، جلوه‌های مختلف زندگی را برای انسان‌ها بیان می‌کند. می‌توان گفت که «خیامیات» جنبه مادی زندگی و «مولویات» جنبه معنوی زندگی را برای ما روشن می‌سازد و هر دو برای سعادتمند زیستن و شفای آلام بشریت ضرورت دارد و اما بخش دیگر این سخن به نظامی برمی‌گردد. نظامی زبان هنرمندانه دارد و مسلم بدانید اگر معانی ابیات نظامی و رمزهای داستانی او برای ما روشن می‌شد 400 سال پیش دست‌کم به این مساله می‌رسیدیم و اکنون تصور کنید در کجا می‌ایستادیم.
یعنی از نظر معرفت و شناخت نفس انسانی و واقعیت جامعه و خانواده بویژه مقام زن، نظامی در سطح جهان حرف اول را می‌زند؟
بله، چنانکه گفتم زبان نظامی، زبان هنر است. نه‌تنها در خارج از ایران بلکه در کشور خودمان نظامی ناشناخته مانده است. شاید به این خاطر که هنوز هم من در مدت 9 قرنی که از مرگ نظامی گذشته است در جایی نخوانده و نشنیده‌ام که به وجوه این شاعر بزرگ اشاره کنند. نظامی در هفت پیکر و در داستان «افسانه روز سه‌شنبه» به انقلاب معنوی اشاره می‌کند. با این تفاسیر، نظامی هرگز در جهان ادبی ما به آن شکلی که باید و شایسته بود شناخته نشده است و فراموش نکنیم حافظ در برابر او به مثابه شاگرد کلاس اول ابتدایی است و البته مولانا نیز به همین ترتیب. نظامی به بیان ساده‌تر، پارسا آموزگار دینی است و فراتر از یک هنرمند به شمار می‌رود.
مولانا در دفتر ششم خود، داستانی رمزگونه دارد اما از عهده آن برنیامده و نیمه‌کاره رهایش می‌کند یعنی درست جایی که می‌خواهد درباره ولایت حضرت علی(ع) در غدیرخم خبر دهد. اگرچه در این باره 14 بیت از او به جا مانده است ولی تاکنون هیچیک از شارحان مثنوی متوجه این ابیات نشده‌اند. در حالی که حضرت مولانا، درختان سرسبز را به پیروان و یاوران حضرت علی(ع) همانند کرده و می‌کوشد رمزی از اهل تشیع را برای مخاطب روشن سازد اما نمی‌تواند داستان را به پایان برد. حالا یا این از عهده برنیامدن ناشی از مخالفت اطرافیان بوده یا عمر مجال زندگی بیشتر به او نداده است. البته مولانا خود از رمزگویان است و هنوز خیلی از رموزی که در شعر به کار برده است بر پژوهشگران روشن نیست ولی در عالم هنر البته به زعم من، هنوز کسی پای به پله منبر نظامی نگذاشته است. این را هم از زاویه تعصب نمی‌گویم زیرا من درباره حافظ، عطار و مولانا هم کم کار نکرده‌ام.
شما در مقدمه «مثنوی هفت پیکر» می‌گویید این افسانه صرف‌نظر از روایت سرگذشت «بهرام گور» قهرمان‌های داستان‌ها را از منظر روانی و ارتباط درونی و اداره کردن آن مورد تحقیق قرار می‌دهد. در این باره توضیح بیشتری دهید.
در «هفت پیکر» هفت افسانه به شکل هنرمندانه و زیبا از سوی نظامی ساخته شده است که از زبان شاهزادگان برای پادشاهان، خاصه «بهرام گور» بازگو می‌شود و هر یک رمزی را در بازگشایی و روانکاوی انسان‌ها برعهده دارد. به نظرم تا دنیا دنیاست این افسانه‌ها هرگز کهنه نمی‌شوند، مثلا در نخستین داستان «سیاه‌پوشان» یا «شهر مدهوشان»، نظامی، زندگی انسانی را روایت می‌کند که به دلیل زیاده‌طلبی از رفتن به بهشت بازمی‌ماند.
یا در داستان ماهان کوشیار...
دقیقا. در این داستان هم شما می‌توانید زیبایی و استادی نظامی را به وضوح مشاهده کنید یا در حکایت «پادشاه و کنیزفروشان» هیچ روانشناسی حتی فروید نمی‌تواند به اندازه نظامی به تحلیل غرایز جنسی انسان بپردازد. من اخیرا به نگارش کتاب 400 صفحه‌ای با عنوان «زن، مبارک درخت برآور» پرداخته‌ام که از سوی نشر آیدین منتشر می‌شود. من در این کتاب پژوهشی اثبات کرده‌ام که نظامی، زن را مظهر هنر، اندیشه و ظرافت می‌داند و معتقد است، زنان می‌توانند در عین قدرتمند بودن به اوج تکامل و شکوفایی دست یابند. در واقع نظامی در ارتقای صفات و خصایل پسندیده زن چنان سخن می‌گوید که هیچ شاعری در ادبیات کلاسیک ما تا این اندازه در این باره سخن نگفته است.
مثل اینکه «لیلی و مجنون» وی اخیرا به آذری ترجمه شده است؟
بله ولی متاسفانه «فضولی» شاعر معروف آذربایجان با ترجمه این منظومه حتی یک بیت آن را هم درست متوجه نشده است و ندانسته اصلا ماجرا از چه قراری است.
اگر مایل هستید به اختصار درباره لیلی و مجنون صحبت کنیم. می‌خواهم بدانم آیا نظامی در لیلی و مجنون می‌کوشد، شمه‌ای از عشق آسمانی را برای مخاطب ترسیم کند یا عشق زمینی و متداول را؟
ببینید من در کتابی این مساله را مطرح کرده‌ام که عشق «لیلی و مجنون» عشقی عرفانی بوده است یعنی لیلی در واقع كنايه از پیر و «مجنون» مرید او بوده است.
نظامی در آثار خود چقدر از تمثیل استفاده می‌کند؟
خیلی کم، او بیشتر به سمت کنایات عرفی که در آن زمان رایج بوده گرایش داشته است مثلا ضرب‌المثل معروف «کبوتر با کبوتر باز با باز» نخستین بار در اشعار او مطرح شده است.
تفسیری که از عشق مجنون ارائه می‌دهید، چگونه است؟
مجنون از زمان کودکی همبازی لیلی بود و از همان زمان دلبسته او شد. علاقه او تا سال‌ها بعد ادامه یافت و پررنگ‌تر شده و همین موجب معروفیت و آوازه عشق او شد. نظامی در «لیلی و مجنون» اینطور می‌گوید که پدر لیلی با ابراز علاقه مجنون به دخترش مخالفت می‌کند و دختر را از مدرسه رفتن و دیدار مجنون محروم می‌سازد. مجنون که پیشه‌اش چوپانی بوده است این فراق را تاب نمی‌آورد و سر به کوه و بیابان می‌گذارد و 32 سال لیلی‌لیلی کنان خود را در صحرا آواره می‌سازد و لیلی متقابلا 32 سال خداخدا می‌گوید. به هر حال عشق این دو نافرجام ماند و لیلی به اذن و دستور پدر با فردی به نام ابن سلام ازدواج کرد. هرچند او را به همسری خود نپذیرفت اما ابن سلام هرگز به طلاق لیلی رضایت نداد.
یک مساله روانشناختی در اینجا نهفته است و اینکه 40 سال که از این ماجرا می‌گذرد لیلی با گفتن مداوم ذکر خدا به نور ولایت دست می‌یابد، این یعنی منظور نظامی از سرودن تمام منظومه «لیلی و مجنون». به‌طور‌ی که به غیر از این اثر عاشقانه جاودان، ما اثری از نور ولایت را در هیچ اثر ادبی دیگری مشاهده نمی‌کنیم.
از میان آثار ماندگاری چون «مخزن‌الاسرار»، «هفت پیکر»، «خمسه»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون» و... کدام اثر به لحاظ زیبایی‌شناسی و ساختار مورد توجه هستند؟
از دیدگاه من تمام آثار نظامی از سطح مطلوب و متعالی‌ای برخوردار است اما متاسفانه ناشناخته‌ترین اثر او یعنی «شرفنامه» مهجور مانده است که در عین دارا بودن ویژگی‌های انترناسیونالیستی هرگز شناخته نشده است. «شرفنامه» در واقع فراسوی میهن‌پرستی است و امیدوارم بتوانم در آینده نزدیک به شرح و معرفی این اثر بپردازم. البته داستان‌های دیگر او به همین ترتیب ناشناخته و منزوی مانده‌اند اما در پاسخ به سوال شما باید بگویم، به نظر من «هفت پیکر» او به مراتب دلنشین‌تر و همه‌فهم‌تر است. هر کتاب او دارای رمز و راز منحصر به فردی است که پیام‌های انسانی و اجتماعی متعددی را به مخاطب منتقل می‌سازد، به‌طور‌ی که «مخزن‌الاسرار» او شیوه ذکر و دستگیری از محرومان و مظلومان و راه دوری از عالم خاکی و پیوستن به عالم معنا را به مخاطب می‌آموزد. نظامی؛ پارسا آموزگار ديني
در تحقیقی که از مخزن‌الاسرار داشته‌اید، معانی را به سه بخش مجازی، کنایی و معنایی تقسیم کرده‌اید. وجوه افتراق این سه را بگویید و اینکه آیا این تقسیم‌بندی فقط شامل مخزن‌الاسرار است؟
ادبیات هنر است و این هنر از طریق زبان به تکامل می‌رسد یعنی آنجا که کلمات معنی ثانوی می‌یابند و جملات معنایی غیر از آن دارند که بر زبان می‌آید آنجا هنر ادبیات به کار گرفته می‌شود. به‌عنوان مثال اگر برای واژه «لعل» مراد لب یا شراب باشد در اینجا با معنی مجازی (مجاز به همانندی) سروکار داریم و اگر در کلام قرینه‌ای وجود داشته باشد که ثابت کند کلام معنای خود را ندارد و معنی دیگری دارد جمله مجازی است ولی آنجا که هم معنی شنیده یا گفته شده باشد ولی معنی دیگری از آن استنباط شود، آنجا با کنایه مواجه می‌شویم. به‌عنوان مثال حافظ می‌گوید: حاشا که من به موسم گل ترک می‌کنم/ من لاف عقل می‌زنم این کار کی کنم. در این بیت «موسم گل» معنای خود را دارد و به معنای کنایی به معنی فصل بهار است، در هر حال ما باید تمام این موارد را بدانیم تا بتوانیم به مقصود گوینده پی ببریم و متوجه شویم غرض از هنر ادبیات، زیباکردن مفهوم است. درباره سوال‌تان باید گفت، هنرمندان و شاعران ما بر دو دسته هستند. آنهایی که می‌اندیشند و می‌سرایند مانند سنایی، عطار، مولانا و اوحدی‌مراغه‌ای که ما ایشان را پیروان اندیشه می‌دانیم و مجاز، استعاره و کنایه به طور طبیعی بر قلم این شاعران جاری می‌شود و در شعرشان نمود می‌یابد ولیکن گروهی از شاعران پیروان اصالت هنر هستند و به زبان هنر سخن می‌گویند. درباره این گروه از شاعران، مخاطب باید تلاش کند تا معنی مقصود را دریابد. نظامی برای نامگذاری اثر ماندگار خود یعنی «مخزن‌الاسرار» به دو چیز اشاره دارد، نخست اینکه مخزن را به معنی گنج می‌گیرد و همچنین «کنز» که یکی از نام‌های 10گانه سوره فاتحه است و حکیم نظامی هم اشاره به صفات خداوند دارد. چنانكه نظامی در بیتی می‌گوید: سابقه سالار جهان قدم/ مرسل پیوند گلوی قلم
در این شعر استعاره به کار رفته که اگر مراد از آن معلوم نشود؛ معنی آن مبهم است؟
بله؛در این بیت اگر کسی نداند که «گردنبند گلوی قلم» چیست و به استعاره موجود در بیت پی نبرد به معنی دست نمی‌یابد. در حالی که مراد از این شعر این است که خداوند بر گلوی قلم، گلوبند بسته است. به هر حال مفهوم واقعی بیت وقتی حاصل می‌شود که بدانیم مثلا در این بیت گلوی قلم اضافه استعاری است، یعنی قلم به شکل یک عروس در نظر شاعر آمده است. مرسله یا گردنبند در واقع معنی مجاز به همانندی دارد و این خاصیت استعاره است. باید همانندی برای مرسله بیابیم اگرنه معنا به دست نمی‌آید و این همان پاسخ سوال شماست. خداوند می‌فرماید: ن والقلم و ما یسطرون، یعنی الحق داوری کنید که «ن» از منظر زیبایی‌نویسان، زیباترین حروف است و حالت گردنبند دارد و خداوند، قلم را با آن آراسته است. پس همه شاعرانی که پیرو اصالت هنر هستند نیاز به شرح و تفسیر دارند و خاقانی، نظامی، خواجوی کرمانی، حافظ، صائب‌تبریزی، بیدل دهلوی و... از این جمله‌اند. در همین جا باید بگویم سبکی به نام آذربایجانی یا هندی و اصفهانی، بی‌معناترین اصطلاحی است که بر زبان‌ها افتاده است و در راستای همین تقسیم‌بندی باید گفت تقریبا همه شاعران ما به جز عده معدودی در ردیف مشترک قرار دارند. یعنی «سعدی» و دیگران هم در ردیف پیروان اندیشه هستند و هم جزو پیروان اصالت هنر.
برخی پژوهشگران ادبی معتقدند، خیام از این جهت توانست تا قرن‌ها پس از مرگ خود ماندگار شود که پیام خوش‌باشی به مخاطبان خود می‌دهد و می‌گوید دو روزه دنیا را به شادی سپری کنید و رمز موفقیت مولانا نیز در این است که می پرسد که هستید، از کجا آمده‌اید و به کجا می‌روید. درباره «نظامی» چطور؟
جالب است بدانید ما شاعری به نام خیام نداریم. از او تنها بیست و چند رباعی باقی مانده است و باقی رباعیات را دیگران گفته‌اند که در طول زمان به نام خیام ثبت شده است. به نظرم رباعیات خیام حاصل اندیشه و سخن دل مردم ایران است و اما مولانا که یکی از شاگردان خوب سنایی و عطار است، برای راهبرد پیروان خود شیوه خاصی را پیشه کرده است و آن تفسیر و بیان مفاهیم و معانی مربوط به زندگی معنوی است که در جامه داستان برای مردم می‌سراید. سخنی که به زبان مولانا می‌آید در واقع ناشی از شناخت ریاضت و ذکر دل او است که این ویژگی در حد کمال، جلوه‌های مختلف زندگی را برای انسان‌ها بیان می‌کند. می‌توان گفت که «خیامیات» جنبه مادی زندگی و «مولویات» جنبه معنوی زندگی را برای ما روشن می‌سازد و هر دو برای سعادتمند زیستن و شفای آلام بشریت ضرورت دارد و اما بخش دیگر این سخن به نظامی برمی‌گردد. نظامی زبان هنرمندانه دارد و مسلم بدانید اگر معانی ابیات نظامی و رمزهای داستانی او برای ما روشن می‌شد 400 سال پیش دست‌کم به این مساله می‌رسیدیم و اکنون تصور کنید در کجا می‌ایستادیم.
یعنی از نظر معرفت و شناخت نفس انسانی و واقعیت جامعه و خانواده بویژه مقام زن، نظامی در سطح جهان حرف اول را می‌زند؟
بله، چنانکه گفتم زبان نظامی، زبان هنر است. نه‌تنها در خارج از ایران بلکه در کشور خودمان نظامی ناشناخته مانده است. شاید به این خاطر که هنوز هم من در مدت 9 قرنی که از مرگ نظامی گذشته است در جایی نخوانده و نشنیده‌ام که به وجوه این شاعر بزرگ اشاره کنند. نظامی در هفت پیکر و در داستان «افسانه روز سه‌شنبه» به انقلاب معنوی اشاره می‌کند. با این تفاسیر، نظامی هرگز در جهان ادبی ما به آن شکلی که باید و شایسته بود شناخته نشده است و فراموش نکنیم حافظ در برابر او به مثابه شاگرد کلاس اول ابتدایی است و البته مولانا نیز به همین ترتیب. نظامی به بیان ساده‌تر، پارسا آموزگار دینی است و فراتر از یک هنرمند به شمار می‌رود.
مولانا در دفتر ششم خود، داستانی رمزگونه دارد اما از عهده آن برنیامده و نیمه‌کاره رهایش می‌کند یعنی درست جایی که می‌خواهد درباره ولایت حضرت علی(ع) در غدیرخم خبر دهد. اگرچه در این باره 14 بیت از او به جا مانده است ولی تاکنون هیچیک از شارحان مثنوی متوجه این ابیات نشده‌اند. در حالی که حضرت مولانا، درختان سرسبز را به پیروان و یاوران حضرت علی(ع) همانند کرده و می‌کوشد رمزی از اهل تشیع را برای مخاطب روشن سازد اما نمی‌تواند داستان را به پایان برد. حالا یا این از عهده برنیامدن ناشی از مخالفت اطرافیان بوده یا عمر مجال زندگی بیشتر به او نداده است. البته مولانا خود از رمزگویان است و هنوز خیلی از رموزی که در شعر به کار برده است بر پژوهشگران روشن نیست ولی در عالم هنر البته به زعم من، هنوز کسی پای به پله منبر نظامی نگذاشته است. این را هم از زاویه تعصب نمی‌گویم زیرا من درباره حافظ، عطار و مولانا هم کم کار نکرده‌ام.
شما در مقدمه «مثنوی هفت پیکر» می‌گویید این افسانه صرف‌نظر از روایت سرگذشت «بهرام گور» قهرمان‌های داستان‌ها را از منظر روانی و ارتباط درونی و اداره کردن آن مورد تحقیق قرار می‌دهد. در این باره توضیح بیشتری دهید.
در «هفت پیکر» هفت افسانه به شکل هنرمندانه و زیبا از سوی نظامی ساخته شده است که از زبان شاهزادگان برای پادشاهان، خاصه «بهرام گور» بازگو می‌شود و هر یک رمزی را در بازگشایی و روانکاوی انسان‌ها برعهده دارد. به نظرم تا دنیا دنیاست این افسانه‌ها هرگز کهنه نمی‌شوند، مثلا در نخستین داستان «سیاه‌پوشان» یا «شهر مدهوشان»، نظامی، زندگی انسانی را روایت می‌کند که به دلیل زیاده‌طلبی از رفتن به بهشت بازمی‌ماند.
یا در داستان ماهان کوشیار...
دقیقا. در این داستان هم شما می‌توانید زیبایی و استادی نظامی را به وضوح مشاهده کنید یا در حکایت «پادشاه و کنیزفروشان» هیچ روانشناسی حتی فروید نمی‌تواند به اندازه نظامی به تحلیل غرایز جنسی انسان بپردازد. من اخیرا به نگارش کتاب 400 صفحه‌ای با عنوان «زن، مبارک درخت برآور» پرداخته‌ام که از سوی نشر آیدین منتشر می‌شود. من در این کتاب پژوهشی اثبات کرده‌ام که نظامی، زن را مظهر هنر، اندیشه و ظرافت می‌داند و معتقد است، زنان می‌توانند در عین قدرتمند بودن به اوج تکامل و شکوفایی دست یابند. در واقع نظامی در ارتقای صفات و خصایل پسندیده زن چنان سخن می‌گوید که هیچ شاعری در ادبیات کلاسیک ما تا این اندازه در این باره سخن نگفته است.
مثل اینکه «لیلی و مجنون» وی اخیرا به آذری ترجمه شده است؟
بله ولی متاسفانه «فضولی» شاعر معروف آذربایجان با ترجمه این منظومه حتی یک بیت آن را هم درست متوجه نشده است و ندانسته اصلا ماجرا از چه قراری است.
اگر مایل هستید به اختصار درباره لیلی و مجنون صحبت کنیم. می‌خواهم بدانم آیا نظامی در لیلی و مجنون می‌کوشد، شمه‌ای از عشق آسمانی را برای مخاطب ترسیم کند یا عشق زمینی و متداول را؟
ببینید من در کتابی این مساله را مطرح کرده‌ام که عشق «لیلی و مجنون» عشقی عرفانی بوده است یعنی لیلی در واقع كنايه از پیر و «مجنون» مرید او بوده است.
نظامی در آثار خود چقدر از تمثیل استفاده می‌کند؟
خیلی کم، او بیشتر به سمت کنایات عرفی که در آن زمان رایج بوده گرایش داشته است مثلا ضرب‌المثل معروف «کبوتر با کبوتر باز با باز» نخستین بار در اشعار او مطرح شده است.
تفسیری که از عشق مجنون ارائه می‌دهید، چگونه است؟
مجنون از زمان کودکی همبازی لیلی بود و از همان زمان دلبسته او شد. علاقه او تا سال‌ها بعد ادامه یافت و پررنگ‌تر شده و همین موجب معروفیت و آوازه عشق او شد. نظامی در «لیلی و مجنون» اینطور می‌گوید که پدر لیلی با ابراز علاقه مجنون به دخترش مخالفت می‌کند و دختر را از مدرسه رفتن و دیدار مجنون محروم می‌سازد. مجنون که پیشه‌اش چوپانی بوده است این فراق را تاب نمی‌آورد و سر به کوه و بیابان می‌گذارد و 32 سال لیلی‌لیلی کنان خود را در صحرا آواره می‌سازد و لیلی متقابلا 32 سال خداخدا می‌گوید. به هر حال عشق این دو نافرجام ماند و لیلی به اذن و دستور پدر با فردی به نام ابن سلام ازدواج کرد. هرچند او را به همسری خود نپذیرفت اما ابن سلام هرگز به طلاق لیلی رضایت نداد.
یک مساله روانشناختی در اینجا نهفته است و اینکه 40 سال که از این ماجرا می‌گذرد لیلی با گفتن مداوم ذکر خدا به نور ولایت دست می‌یابد، این یعنی منظور نظامی از سرودن تمام منظومه «لیلی و مجنون». به‌طور‌ی که به غیر از این اثر عاشقانه جاودان، ما اثری از نور ولایت را در هیچ اثر ادبی دیگری مشاهده نمی‌کنیم.
از میان آثار ماندگاری چون «مخزن‌الاسرار»، «هفت پیکر»، «خمسه»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون» و... کدام اثر به لحاظ زیبایی‌شناسی و ساختار مورد توجه هستند؟
از دیدگاه من تمام آثار نظامی از سطح مطلوب و متعالی‌ای برخوردار است اما متاسفانه ناشناخته‌ترین اثر او یعنی «شرفنامه» مهجور مانده است که در عین دارا بودن ویژگی‌های انترناسیونالیستی هرگز شناخته نشده است. «شرفنامه» در واقع فراسوی میهن‌پرستی است و امیدوارم بتوانم در آینده نزدیک به شرح و معرفی این اثر بپردازم. البته داستان‌های دیگر او به همین ترتیب ناشناخته و منزوی مانده‌اند اما در پاسخ به سوال شما باید بگویم، به نظر من «هفت پیکر» او به مراتب دلنشین‌تر و همه‌فهم‌تر است. هر کتاب او دارای رمز و راز منحصر به فردی است که پیام‌های انسانی و اجتماعی متعددی را به مخاطب منتقل می‌سازد، به‌طور‌ی که «مخزن‌الاسرار» او شیوه ذکر و دستگیری از محرومان و مظلومان و راه دوری از عالم خاکی و پیوستن به عالم معنا را به مخاطب می‌آموزد. ارسال نظر
پربیننده