نگاهی به کتاب شطرنج با ماشین قیامت
سیروسلوک عارفانه
«شطرنج با ماشین قیامت» کتاب تازه‌ای نیست، از اولین نوبت چاپ
رمان 312 صفحه‌ای حبیب احمدزاده، 2سال‌و‌نیم می‌گذرد؛ رمانی نه‌چندان آسان که علاوه بر رسیدن به چاپ هفتم، در این سال‌ها چند جایزه ادبی را نیز از آن خود کرده است. این رمان در سال 2008 توسط دکتر «پال اسپراکمن» استاد دانشگاه راتجرز نیوجرسی به انگلیسی ترجمه و در لس‌آنجلس چاپ شده است. آثار حبیب احمدزاده اعم از فیلم مستند یا رمان، همگی از نقطه‌ای مشترک برخوردارند. احمدزاده در آثارش به مضامین دفاع مقدس و هشت سال جنگ تحمیلی می‌پردازد، اما آنچه آثار او را حائز اهمیت می‌کند، نوع نگاهی است که او به این مساله دارد؛ نگاهی روی پرداخت، روایت و شیوه داستان‌گویی. اساسا درباره آثار احمدزاده می‌توان به این نکته اشاره کرد که مضامین داستان‌های او تاثیر بسیاری داشته است. جنگ در آثار او پدیده‌ای است که جنبه‌ها و اثرات اجتماعی اش بیش از وجهه نظامی و دفاعی آن مورد توجه است. این مساله به این معنا نیست که او ارزش‌های دفاع مقدس را نادیده می‌گیرد بلکه توجه او به انسان‌های درگیر در جنگ، شرایط و وضعیت آنها برجسته‌تر است. به‌علاوه احمدزاده بدون هیچ‌گونه داعیه صلح‌طلبی یا انسان‌دوستی، چنان به جنگ می‌نگرد که آن را مساله‌ای فرامرزی نشان می‌دهد؛ ماجرایی که انسان‌ها را جدا از ملیت و مرزها درگیر معضلات و مشکلات خود می‌کند.
«شطرنج با ماشین قیامت» نیز داستانی است که اگرچه در روزهای حصر آبادان رخ می‌دهد اما نوع شخصیت‌ها و وقایعی که در رمان وجود دارد موجب می‌شود که مسائل انسانی و اجتماعی نسبت به سایر موضوعات به‌صورت گسترده‌تری مطرح شود.
قهرمان اصلی این داستان، نوجوانی است که بناچار به‌جای رزمنده‌ای به‌نام پرویز، رانندگی ماشین حمل غذا را به‌عهده می‌گیرد. این ماموریت جدید، نوجوان را که دیده‌بان توپخانه است، با آدم‌های عجیب و غریبی آشنا می‌کند. از سوی دیگر، مشخص می‌شود که عراقی‌ها یک رادار موسوم به سامبلین را در نزدیکی جبهه ایران کار گذاشته‌اند که فعالیت توپخانه ایران را به‌سرعت گزارش می‌دهد و اکنون این نوجوان، مسوول یافتن آن است؛ راداری که در کتاب از زبان یکی از شخصیت‌ها، «ماشین قیامت» نامیده می‌شود. داستان این رمان تنها در سه روز اتفاق می‌افتد و احمدزاده با وصف جزء به جزء ماجرا تلاش می‌کند که آن را هر چه عینی‌تر برای خواننده روایت کند. همین توصیف جزئی داستان موجب شده است که «شطرنج با ماشین قیامت» طولانی و کشدار و بدون فراز و فرود به نظر برسد، در حالی که داستان این رمان آنقدر جدید و جذاب است که مخاطب را تا آخر به دنبال خود بکشد و حتی او را با خود درگیر کند. اما ماجرای رادار، با اینکه یک موضوع کاملا نظامی است، توسط نویسنده به شهر کشیده می‌شود و لایه‌های اجتماعی پیدا می‌کند.
دیده‌بان نوجوان برای پیدا کردن رادار به ساختمانی بلند برای دیده‌بانی نیاز دارد و برای این کار، ساختمانی را انتخاب می‌کند که شخصی با روحیات و تفکرات عجیب در آن سکونت دارد. این مرد یکی از کسانی است که نوجوان مجبور است به دستور دوست مجروحش هر روز به او غذا برساند. به‌این ترتیب این نوجوان که در بی‌سیم با نام مستعار «موسی» از او یاد می‌شود، در شهر مستقر می‌شود و آشنایی او با آدم‌هایی عجیب او را با دنیایی تازه مواجه می‌کند و در آخر حتی این مساله موجب می‌شود که او از نوجوانی مغرور به آدمی پخته تبدیل شود. گیتی، یکی از کسانی است که در شهر، تنها مانده است؛ زنی که گذشته درستی نداشته و اکنون با دختر نیمه‌دیوانه‌اش در محله بدنام به‌جا مانده از سال‌های پیش از انقلاب زندگی می‌کند، زنی رنج‌کشیده و بی‌پناه، با ترس از تمامی مردان. مهندس نیز آدمی است وابسته به رژیم سابق، با شخصیتی نامتعادل که اتفاقا نام «ماشین قیامت» را هم، او برای رادار انتخاب کرده است. مهندس، یکی از دو شخصیت اصلی داستان است؛ آدمی که حرف‌های فیلسوفانه می‌زند اما رفتارهایی دیوانه وار از او سر می‌زند. وجه بهلولی مهندس از او چهره‌ای فیلسوفانه ساخته است. او در یک تئوری خودساخته، دیده‌بان و همرزمانش و همین‌طور نیروهای دشمن را مهره‌های سیاه شطرنج می‌داند؛ مهره‌هایی که از پیش باخته‌اند و بر سر هیچ می‌جنگند. او در جمله‌ای به دیده‌بان می‌گوید: «... این توپخانه رو که زدی، چه می‌دانم؟ نابودش کردی، چی می‌شه؟ یک توپخانه دیگه؛.... دنیا تا ابدالدهر به همین منوال می‌چرخه. ما ساختیم، اونها نابود کردن. اونها توپخانه می‌آرن، حضر‌ت‌عالی نابودش می‌کنی...».
سخنانی که مهندس را بیش از آنکه بدبین نشان دهد برایمان مشخص می‌کند که او اساسا با جنگ و وضعیت کشور در آن سال‌ها ناآشناست و از طرفی او را شیطان وسوسه‌گری می‌نمایاند که سد راه این نوجوان می‌شود تا در نهایت خود این دیده‌بان به رشد فکری دست یابد. همین مساله شاید بیش از هر کس دیگری مهندس را به مهره‌ای سیاه و بازنده بدل می‌کند؛ مهره‌ای که با همه این حرف‌ها کاری از دستش برنمی‌آید. شخصیت دیده‌بان در این داستان، شاید یکی از کمیاب‌ترین نمونه‌ها در ادبیات دفاع مقدس باشد. او به‌هیچ عنوان موجودی پاک، مقدس و ماورایی، چنانچه همیشه در آثاری از این دست دیده می‌شد، نیست. اساسا چنین شخصیت‌هایی در این کتاب وجود ندارند. شخصیت‌های «شطرنج با ماشین قیامت» خاکستری‌اند. طرف ملکوتی و زمینی‌شان با هم مساوی است و گاه حتی جنبه زمینی‌شان بیشتر است. نگاه
نگاهی به کتاب شطرنج با ماشین قیامت
سیروسلوک عارفانه
«شطرنج با ماشین قیامت» کتاب تازه‌ای نیست، از اولین نوبت چاپ
رمان 312 صفحه‌ای حبیب احمدزاده، 2سال‌و‌نیم می‌گذرد؛ رمانی نه‌چندان آسان که علاوه بر رسیدن به چاپ هفتم، در این سال‌ها چند جایزه ادبی را نیز از آن خود کرده است. این رمان در سال 2008 توسط دکتر «پال اسپراکمن» استاد دانشگاه راتجرز نیوجرسی به انگلیسی ترجمه و در لس‌آنجلس چاپ شده است. آثار حبیب احمدزاده اعم از فیلم مستند یا رمان، همگی از نقطه‌ای مشترک برخوردارند. احمدزاده در آثارش به مضامین دفاع مقدس و هشت سال جنگ تحمیلی می‌پردازد، اما آنچه آثار او را حائز اهمیت می‌کند، نوع نگاهی است که او به این مساله دارد؛ نگاهی روی پرداخت، روایت و شیوه داستان‌گویی. اساسا درباره آثار احمدزاده می‌توان به این نکته اشاره کرد که مضامین داستان‌های او تاثیر بسیاری داشته است. جنگ در آثار او پدیده‌ای است که جنبه‌ها و اثرات اجتماعی اش بیش از وجهه نظامی و دفاعی آن مورد توجه است. این مساله به این معنا نیست که او ارزش‌های دفاع مقدس را نادیده می‌گیرد بلکه توجه او به انسان‌های درگیر در جنگ، شرایط و وضعیت آنها برجسته‌تر است. به‌علاوه احمدزاده بدون هیچ‌گونه داعیه صلح‌طلبی یا انسان‌دوستی، چنان به جنگ می‌نگرد که آن را مساله‌ای فرامرزی نشان می‌دهد؛ ماجرایی که انسان‌ها را جدا از ملیت و مرزها درگیر معضلات و مشکلات خود می‌کند.
«شطرنج با ماشین قیامت» نیز داستانی است که اگرچه در روزهای حصر آبادان رخ می‌دهد اما نوع شخصیت‌ها و وقایعی که در رمان وجود دارد موجب می‌شود که مسائل انسانی و اجتماعی نسبت به سایر موضوعات به‌صورت گسترده‌تری مطرح شود.
قهرمان اصلی این داستان، نوجوانی است که بناچار به‌جای رزمنده‌ای به‌نام پرویز، رانندگی ماشین حمل غذا را به‌عهده می‌گیرد. این ماموریت جدید، نوجوان را که دیده‌بان توپخانه است، با آدم‌های عجیب و غریبی آشنا می‌کند. از سوی دیگر، مشخص می‌شود که عراقی‌ها یک رادار موسوم به سامبلین را در نزدیکی جبهه ایران کار گذاشته‌اند که فعالیت توپخانه ایران را به‌سرعت گزارش می‌دهد و اکنون این نوجوان، مسوول یافتن آن است؛ راداری که در کتاب از زبان یکی از شخصیت‌ها، «ماشین قیامت» نامیده می‌شود. داستان این رمان تنها در سه روز اتفاق می‌افتد و احمدزاده با وصف جزء به جزء ماجرا تلاش می‌کند که آن را هر چه عینی‌تر برای خواننده روایت کند. همین توصیف جزئی داستان موجب شده است که «شطرنج با ماشین قیامت» طولانی و کشدار و بدون فراز و فرود به نظر برسد، در حالی که داستان این رمان آنقدر جدید و جذاب است که مخاطب را تا آخر به دنبال خود بکشد و حتی او را با خود درگیر کند. اما ماجرای رادار، با اینکه یک موضوع کاملا نظامی است، توسط نویسنده به شهر کشیده می‌شود و لایه‌های اجتماعی پیدا می‌کند.
دیده‌بان نوجوان برای پیدا کردن رادار به ساختمانی بلند برای دیده‌بانی نیاز دارد و برای این کار، ساختمانی را انتخاب می‌کند که شخصی با روحیات و تفکرات عجیب در آن سکونت دارد. این مرد یکی از کسانی است که نوجوان مجبور است به دستور دوست مجروحش هر روز به او غذا برساند. به‌این ترتیب این نوجوان که در بی‌سیم با نام مستعار «موسی» از او یاد می‌شود، در شهر مستقر می‌شود و آشنایی او با آدم‌هایی عجیب او را با دنیایی تازه مواجه می‌کند و در آخر حتی این مساله موجب می‌شود که او از نوجوانی مغرور به آدمی پخته تبدیل شود. گیتی، یکی از کسانی است که در شهر، تنها مانده است؛ زنی که گذشته درستی نداشته و اکنون با دختر نیمه‌دیوانه‌اش در محله بدنام به‌جا مانده از سال‌های پیش از انقلاب زندگی می‌کند، زنی رنج‌کشیده و بی‌پناه، با ترس از تمامی مردان. مهندس نیز آدمی است وابسته به رژیم سابق، با شخصیتی نامتعادل که اتفاقا نام «ماشین قیامت» را هم، او برای رادار انتخاب کرده است. مهندس، یکی از دو شخصیت اصلی داستان است؛ آدمی که حرف‌های فیلسوفانه می‌زند اما رفتارهایی دیوانه وار از او سر می‌زند. وجه بهلولی مهندس از او چهره‌ای فیلسوفانه ساخته است. او در یک تئوری خودساخته، دیده‌بان و همرزمانش و همین‌طور نیروهای دشمن را مهره‌های سیاه شطرنج می‌داند؛ مهره‌هایی که از پیش باخته‌اند و بر سر هیچ می‌جنگند. او در جمله‌ای به دیده‌بان می‌گوید: «... این توپخانه رو که زدی، چه می‌دانم؟ نابودش کردی، چی می‌شه؟ یک توپخانه دیگه؛.... دنیا تا ابدالدهر به همین منوال می‌چرخه. ما ساختیم، اونها نابود کردن. اونها توپخانه می‌آرن، حضر‌ت‌عالی نابودش می‌کنی...».
سخنانی که مهندس را بیش از آنکه بدبین نشان دهد برایمان مشخص می‌کند که او اساسا با جنگ و وضعیت کشور در آن سال‌ها ناآشناست و از طرفی او را شیطان وسوسه‌گری می‌نمایاند که سد راه این نوجوان می‌شود تا در نهایت خود این دیده‌بان به رشد فکری دست یابد. همین مساله شاید بیش از هر کس دیگری مهندس را به مهره‌ای سیاه و بازنده بدل می‌کند؛ مهره‌ای که با همه این حرف‌ها کاری از دستش برنمی‌آید. شخصیت دیده‌بان در این داستان، شاید یکی از کمیاب‌ترین نمونه‌ها در ادبیات دفاع مقدس باشد. او به‌هیچ عنوان موجودی پاک، مقدس و ماورایی، چنانچه همیشه در آثاری از این دست دیده می‌شد، نیست. اساسا چنین شخصیت‌هایی در این کتاب وجود ندارند. شخصیت‌های «شطرنج با ماشین قیامت» خاکستری‌اند. طرف ملکوتی و زمینی‌شان با هم مساوی است و گاه حتی جنبه زمینی‌شان بیشتر است. ارسال نظر
پربیننده