علیرضا پورصباغدر آخرین ساخته اصغر فرهادی که هم‌اکنون درسینماهای ایران به نمایش درآمده است، دوباره همان مفاهیم و انگاره‌های کلان جوامع بشری نظیر تعارضات طبقاتی (در این فیلم تبدیل به تعارضات قومی- ملیتی شده)، مهاجرت، جمعیت‌شناسی و خرده‌جنایت‌های اجتماعی به شکل جهانشمول‌تری بازنمود دارد. البته بازهم سخن از این است که تلاش‌های آدمی برای تغییر شکل دادن شیوه زندگی خاصی که مدرنیزم به آدمی تحمیل می‌کند خانواده را چگونه تحت‌الشعاع قرار میدهد، «گذشته» تفاوتی کلان نسبت به آثار قبلی فیلمساز دارد. فیلم «گذشته» مکانیسم موثر در واکنش انگیزه‌های طبیعی و بازی گرفتن عواطف انسانی در برابر عواطف دیگران را به عنوان بستری برای درام‌پردازی دستمایه قرار میدهد.
البته برخی شخصیت‌ها ناخواسته، مخلوقات پیشین فرهادی را به ذهن متبادر می‌کنند. در نخستین سکانس از فیلم که پی می‌بریم این نوآمده از پاریس نامش احمد است، ناخواسته احمد (شهاب حسینی ) درباره الی به ذهن متبادر می‌شود. در خرده‌روایت «احمد و الی» در سکانسی که در خودروی جمعیت به شمال رفته، باب آشنایی این دو پرسوناژ شکافته می‌شود، احمد حکایت جدا شدن خود و همسرش را روایت می‌کرد و به جمله‌ای کلیدی می‌رسیم که یک پایان تلخ بهتر از تلخی بی‌پایان است. فیلم گذشته حکایت تلخی بی‌پایان احمد است. در واقع همان خرده‌روایت در بدنه داستان درباره الی به صورت مبسوط‌تری اساس روایت فیلم گذشته را دربر می‌گیرد. مارین (برنیس بژو) خواسته یا ناخواسته به سرکشی زنانه‌ای از جنس زنان فیلم فرهادی بویژه تصویری از شیوه رفتاری سیمین (لیلا حاتمی) را در فیلم دوباره تکرار می‌کند و پرده‌پوشی در پنهان نگه داشتن حقیقت و تعلل در بازگویی حقیقت منجر به آفریده شدن درام می‌شود. این تم را در قالب داستانک سمیر (طاهر رحیم) می‌‌توان جست و پرداخت شخصیت سمیر در این فیلم تجسمی از شخصیت مرتضی (حمید فرخ‌نژاد) چهارشنبه‌سوری است و داستان مرتبط با طاهر رحیم و خیانت‌پیشگی وی شباهتی غیرمتعارف به روایت اصلی چهارشنبه‌سوری دارد. پرسوناژ «نعیمه» تجسمی از روح‌انگیز (ترانه علیدوستی) چهارشنبه‌سوری است و در اواخر فیلم زمانی‌که تعادل رابطه او با سمیر(طاهر رحیم) بدل به تقابل می‌شود تبدیل به شیوه برخورد 2 شخصیت مرضیه (ساره بیات) و نادر (پیمان معادی) در 2 جایگاه متفاوت را یادآور می‌شود. اما الزاما شباهت به منظور کلیشه‌نگاری سازنده نیست، اغلب رویدادهای دراماتیک فیلم «جدایی»، «درباره الی...» و «چهارشنبه‌سوری» فیلم‌هایی هستند که به واکاوی رخدادهای زمان حال می‌پردازند اما در فیلم گذشته همانطور که از نام فیلم برمیآید تبعات تراژدی یک جدایی و تبعات تراژیکی از گذشته آغاز شده مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و با گرته برداشتن از شخصیت‌های پیشین کلیشه خلق نمی‌شود بلکه روایت تازه‌ای پدید می‌آید که ناخواسته انگاره‌های جامعه‌شناختی فیلم‌های پیشین (همانطور که در چند سطر ابتدایی اشاره شد) را در متن اثر به شکل بلوغ‌یافته‌تری در خود دارد. تفاوت عمده فیلم گذشته با دیگر آثار فرهادی به‌رغم شباهت‌های گول‌زننده ظاهری، تفاوت‌های عمیق دیگری است. در فیلم جدایی وجدان فردی بار درام را بر دوش می‌کشد. در فیلم جدایی تقابل و تعارض غیرمستقیم طبقاتی اصالت می‌یابد. در فیلم گذشته قومیت و تعارض قومیتی است که در فیلم کارکرد برجسته‌ای دارد. فیلم «جدایی» بر مفهوم وجدان گروهی تاکید دارد اما گذشته برای اینکه در مسیر درام‌پردازی دچار ایستایی نشود بررسی «وجدان نوعی» برآمده از عواطف انسانی در شخصیت‌های برجسته و تاثیرگذارش را دستمایه مفروضات ابتدایی درامش قرار میدهد. شیوه موثری که چرخ‌های چند پر درام را مبتنی بر تعلیق‌های متعدد به گردش در‌می‌آورد.
روایت فیلم «گذشته» با آمدن احمد از تهران آغاز می‌شود. او سابق بر این با مارین (برنیس بژو) زندگی می‌کرده اما احمد، مارین را رها کرده و بی‌خبر به تهران آمده است و در این مدت مارین به او خبر میدهد که به پاریس بازگردد تا مراحل طلاق خود را به شکل قانونی طی کنند. روایت فیلم با بازگشت احمد آغاز می‌شود؛ احمد در همان بدو ورود درمی‌یابد همسر سابقش که مراحل طلاق را طی نکرده با مردی دیگر زندگی می‌کند. فیلمساز به روشنی و با صراحت خاصی تغییرات آهنگ زندگی را به رخ می‌کشد. مشخص است احمد نمی‌تواند با این آهنگ خاص و غیرمتعارف همراه شود و از همان آغاز فیلم طبیعت متفاوت احمد در بوته بررسی و آزمایش قرار می‌گیرد. طبیعی است که احمد به این موضوع واکنش دفاعی نشان میدهد، احمد با گارد نصفه و نیمه‌ای در برابر مارین تفاوت تجلی اجتماعی و حقیقت اجتماعی را به رخ می‌کشد. احمد همانطور که شهریار (بابک کریمی) اشاره می‌کند از سرزمینی آمده که دلبستگی‌های عمیقی بدان دارد و نمی‌تواند مناسبات این تجلی اجتماعی تازه را بپذیرد. اما این موضوع بدان معنا نیست که عدم تقابل باید به عنوان نشانه‌ای برای وجود عناصر تنش‌زا آنچنان جدی گرفته شود. طبیعی است از زمان باقی‌مانده عمر زندگی مشترک این دو چند‌ساعتی بیشتر باقی نمانده است و احمد وارد بازی تازه‌تری می‌شود. سمیر مردی است که با ماری زندگی می‌کند. فرزند کودکسال سمیر (طاهر رحیم) نمی‌تواند خود را با مناسبات تازه زندگی وفق دهد و ماری چالش‌های عمیق‌تری پیش‌رو دارد. او با خشم عصیان‌زده‌ای رنگ‌ها را فرو می‌ریزد و قصد گریختن از خانه را دارد. مثل عمده آثار فرهادی، احساسات پرخاشگرایانه فردی متجلی می‌شود که در شکلی متفاوت، شخصیت کودک فیلم لحن تازه‌ای به آغاز تعارضات و تقابل‌های اجتماعی فیلم میدهد. این کارکرد از این جهت نسبت به اغلب فیلم‌های فرهادی لحن تازه‌ای به مجموعه آثار او میدهد و نقش‌های کودکسالانه در این فیلم جنبه پررنگ‌تری به خود می‌گیرد. احساسات پرخاشگرایانه فواد فرزند سمیر، حاصل گسستی عاطفی در برآیند مجموعه اتفاقاتی است که در گذشته این کودک رخ داده و او نمی‌تواند چگونگی احوالات پدر در شرایط کنونی را درک کند. احمد از جنس همان ایرانی‌هایی است که با رفتار صمیمانه‌ای سعی می‌کند شیب حداکثری تقابل و تعارضات فواد را به حداقل برساند اما فارغ از این شیب فرعی گسل عمیق‌تری انتظارش را می‌کشد.
رویکرد متمرکز روایت بر تقابل دراماتیزه شده احمد و ماری بنا شده و با آنچه در مقدمه روایت دریافته‌ایم احمد با شیوه و کنش‌های رفتاری که از خود بروز میدهد، مقصر پنهان همه این روابط معرفی می‌شود اما نه مقصری از جنس گناهکاران اجتماعی فیلم‌های پیشین فرهادی بلکه گناهکاری که سبب شده ماری همراه 2 دخترش لوسی و لئا بی‌قراری عصیان‌زده‌ای را در زندگی جمعی تجربه کنند اما گریختن احمد از زندگی با ماری و دخترانش نظم روانی و گروهی آنان را بر هم ریخته و آنان را به تنش جداافتادگی دچار کرده و به درون پرتگاه بی‌هویتی افکنده است؛ خلأ عاطفی به جا مانده از دورانی که ماری با احمد دوران سرخوشانه‌ای را سپری کرده و خلأ وجود او سبب شده دلباخته مرد متاهل دیگری شود که همسرش به بیماری و اختلالات روانی دچار است. زیر‌بنای روایت بنا می‌شود بر نبود احمد؛ تاثیراتی که منتج از جای خالی اوست که این زوایا و آسیب ناشی از عدم نبود اورا لوسی در بخش میانی فیلم اعتراف می‌کند. تمام پیچیدگی روایت منشعب از تراژدی نبود احمد است بنابراین نباید از ابتدای فیلم به دلیل ایرانی بودنش او را همراهی کنیم. او آتشی را افروخته که منجر به چندین تراژدی پیوسته شده است. به عبارتي سوالی که در انتهای درام باقی می‌ماند نگریستن به تزلزل احمد است؛ احمد برای چه به پاریس رفته و به چه دلیل بازگشته است و مقابل زنی که سال‌ها او را رها کرده چرا اصرار دارد واکنش‌های سلبی از خود نشان میدهد اما دغدغه درام در نیمه دوم داستان به چالش‌های منحصر به فرد‌تری در حوزه روابط زن و شوهری می‌پردازد.
بازی بزرگ و کلاف شکافته نشده روایت فیلم به نگرانی و دغدغه‌های لوسی بازمیگردد. او به خانه‌گریزی مبتلاست و دلیل این خانه‌گریزی به وجود سمیر در این خانه بازمیگردد. او نمی‌تواند حضور سمیر را تحمل کند. در ابتدا با احمد که روابط صمیمانه‌تری با او دارد نگرش خود از حضور سمیر را مطرح می‌کند، روابط مادرش (مارین) و سمیر سبب خودکشی همسر سمیر شده و او نزدیک به
8 ماه است در کما گرفتار شده، به همین دلیل لوسی نمی‌تواند پذیرای مرد تازه‌واردی باشد. جدال لوسی با خانواده‌اش سویه داستان را به سمت دیگری می‌برد اما زمانی که کلاف پیچیده درام به تدریج گشوده‌تر می‌شود، مفهوم درام به سوی دیگر می‌رود اما بخش نخست درام قبل از گشوده شدن کلاف مبهم روایت خودکشی سلن (همسر سمیر)، توجه مخاطب را به این موضوع جلب می‌کند که در چارچوب روابط زناشویی تقابل‌های پنهانی مستتر است که بروز تقابل‌ها (چه از دید همسران و چه از نظر ناظران) ملاک مهمی است تا بتوان به کمک آن موفقیت یا عدم موفقیت توسعه روابط خانوادگی را پیش‌بینی کرد. تقریبا هیچ زندگی زناشویی را نمی‌توان یافت که خالی از این تقابل‌ها باشد. حال افرادی مثل احمد شخصیت‌های متفاوتی دارند و با عبور از این تقابل‌ها صورت مساله را پاک می‌کنند و برخی افراد مثل سمیر تقابل‌های زناشویی را نادیده می‌گیرند و به روابط خارج از عرف زناشویی تن می‌دهند. به هر حال این تقابل‌ها اگر نادیده گرفته شود فاجعه می‌آفریند، در ضمن آنچه تراژدی را از جانب لوسی رقم زده، بروز عقده الکترا در ازدواج‌های مکرر مادر است.
اما پیش از این اشاره به شخصیت‌های قبلی در فیلم‌های فرهادی شد. کافی است به این مهم اشاره کنیم که وقتی رفتار‌ها و کنش‌های سلن که هم‌اکنون در کماست را درک می‌کنیم، ناخواسته کاراکتر مژده (هدیه تهرانی) به ذهن متبادر می‌شود؛ زنی که به شوهرش ظنین است و این شک یقینا صحیح است اما شوهر تلاش می‌کند شک و ظن او را توهم جلوه دهد و متقابلا همسرش را بیمار توصیف کند. نکته مهم این است که همان خرده‌روایت در پس داستان گذشته مستتر شده و آنچه از زبان نعیمه می‌شنویم در واقع یادآور ترکیبی از چهارشنبه‌سوری و جدایی است. اما فارغ از این ارجاعات به فیلم گذشته، فیلمساز با اصل نظریه تقابل در روابط زناشویی از دیدگاه گئورگ زیمل موفق شده رفتار پرخاشگرایانه زنانی از جنس ماری در فیلم گذشته، مژده در چهارشنبه‌سوری و سیمین فیلم جدایی را کاملا توصیف کند. ستیزه‌جویی، پرخاشگری و عصیان‌زدگی شخصیت‌های زن 3 فیلم فرهادی که به دلزدگی دیوانه‌واری از روابط زناشویی منجر می‌شود ریشه در عدم‌درک تقابل‌های همیشگی روابط زناشویی دارد. در روایت گذشته بعد از طلاق، برگی دیگر از درام ورق می‌خورد و روابط نادر و لوسی، دختر بزرگ‌تر ماری بررسی می‌شود. لوسی نخستین فرزند ماری از نخستین ازدواج اوست و آن‌طور که برمیآید پدر او در بروکسل زندگی می‌کند و دوباره ازدواج کرده و تعامل ماری با او چندان اهمیتی ندارد. با هر شیوه و نگرشی بخشی از پیوندهای زناشویی مجدد از دیدگاه کلی فیلم مورد نقد قرار می‌گیرد. لوسی به جریان غیرمتعارف زندگی مادرش معترضی واقعی به شمار می‌رود چرا که در این روال نه‌چندان مطلوب، حقوق تعریف نشده جایگاه فرزند در خانواده نادیده گرفته می‌شود. به عبارت دیگر اعتراض کارساز لوسی در روندی دراماتیک روابط سمیر و ماری را تحت‌الشعاع قرار میدهد. مساله قابل طرح فیلم در نیمه دوم داستانی بررسی ابعاد تقابل در زندگی زناشویی است و نیمه دوم این سوال را هم مطرح می‌کند که شیوه نگرش عبور از تقابل و حل نشدن موضوعات را باید قدرت روابط زناشویی دانست یا نشانه ضعف و قلت روابط؟ به بیان دیگر عدم همراه نشدن میان ماری و احمد به موضوع مهم یکپارچگی صمیمانه در روابط زناشویی بازمیگردد. تقابل خاموشی که میان آنها بروز کرده با اینکه دستمایه محوری درام نیست اما به جدالی انتقام‌آمیزتر منجر می‌شود. در دیالوگی احمد به ماری اشاره می‌کند که همه جزئیات درباره روابط تازه‌اش با سمیر را با او در میان گذاشته است تا از او انتقام بگیرد و این موضوع موید همین نکته است که با وجود تمام شدن رابطه میان این 2 نفر همچنان تقابلی آشکارا پویاست و طبق نظریات زیمل تا حل نشود نمی‌توان زندگی و روابط زناشویی را ترمیم کرد. واقعا شبه‌منتقدان و نویسندگانی که دودستی به قورمه‌سبزی و غیرت چسبیده‌اند باید سواد خود را در حوزه‌های دیگر افزایش دهند تا متوجه شوند که فیلمساز فرمالیست ایرانی در اثر سینمایی نگره‌های فرویدی را زیرسوال می‌برد؛ فیلمسازی که بلوغ یونگی دارد و عمدا یا سهوا انگاره‌های فرویدی را به چالش می‌کشد. فرهادی در فیلم گذشته خط بطلان می‌کشد بر نظریه عقده خانواده فروید و تفسیری متفاوت از نگرش‌های شرقی مغایر و متضاد با نظریات فروید در باب اهمیت و تشکیل خانواده ارائه میدهد؛ واقعیتی که در دل داستان جاری است و بنیان زندگی احمد و مارین استوار می‌شود بر اساس احساسات نیکوی انسانی که در لفظ آن را عشق می‌نامیم. مارین پس از جدایی از احمد مطالبه‌اش تشکیل زندگی دیگری است که ستون و اساسش بر احساسات والای انسانی و شرقی باشد، برای همین به دنبال آدمی نظیر احمد می‌گردد. به سادگی و روشنی در‌خواهیم یافت که آدم‌هایی از جنس احمد که خاستگاه مشرقی دارند کردگار‌های باستانی متفاوت دارند و این در نگره‌های اجتماعی آنان بروز می‌کند و می‌تواند با پیشه و روشی متفاوت بنیانگذار شیوه نوین زندگی در غرب باشد. اگر فیلم را تماشا کردید به صحنه ناپدید شدن لوسی دقت کنید که در میان آشنایان و دوستانش به شهریار پناه می‌برد. طبیعی است که مارین به دنبال پناهی مشرقی می‌گردد اما به چاه عقده‌گشایی فرویدی می‌افتد. به دوستانی که شهوت نوشتن، خودستایی و به طبل ارزش‌ها کوفتن را دارند درک لایه‌های چندم فیلم را توصیه می‌کنم.
گفته‌هاي كارگردان
گاهی تماشاگر از زاویه و نظرگاهی فیلم را می‌بیند که سازنده اثر به آن آگاه نیست و کاملا هم برای آن تماشاگر مستدل است.
گذشته به‌رغم اینکه ادامه همان مسیری است که من پیش از این طی کرده‌ام اما تفاوت‌هایی هم دارد؛ کمی زمان نیاز است تا این بحث و گفت‌وگو‌ها به یک نتیجه یا ثبات برسد.
دلم می‌خواست لوسی احساس کند احمد پدرش است. دوست داشتم آرزوی داشتن چنین پدری را در بازی این کاراکتر ببینم. احمد در گذشته تاثیر زیادی روی لوسی داشته است. رازداری و درون‌گرایی لوسی خیلی شبیه به احمد است و برای همین احمد را هنوز دوست دارد و این دو بیش از هر کسی به هم نزدیکند، کمی شرقی و ایرانی تربیت شده.
احمد از ایران آمده است و از طریق لهجه و چیزهای دیگر ملیتش را می‌فهمیم، سمیر را از اسمش، چینش خانه و محل کارش و نوع زندگی‌اش درمی‌یابیم که ریشه آفریقای شمالی دارد، لوسی پدری بلژیکی دارد، مارین هم با نشانه‌هایی در لوازم خانه‌اش و همین‌طور چهره و چیزهایی از این نوع به مهاجر بودنش اشاره می‌شود. ظاهرا تنها شخصیت کاملا فرانسوی داستان این زن در کماست.
سمیر با همه شباهت ظاهری با احمد از نظر شخصیتی درست نقطه مقابل او است.
بین آقای مصفا و برنیس بار‌ها تمرین گذاشتیم و همیشه تمرین‌های این دو با هم بود تا یک رابطه عاطفی قدمت‌دار بین 2 شخصیت داستان شکل بگیرد ولی بین برنیس و طاهر خیلی کم تمرین گذاشتیم. سعی شد این دو از هم دورتر باشند. دوست نداشتم رابطه‌شان عاشقانه به نظر بیاید. انگار اینها یک جور همزیستی از سر نیاز با هم دارند. گویی مارین جای خالی همسر سمیر را دارد پر می‌کند و سمیر شکست عشقی مارین را جبران می‌کند. این رابطه بی‌ثباتی است که انگار به دلایل روانی شکل گرفته است، برای همین این رابطه را باور نمی‌کنیم و به آن خوشبین نیستیم.
روایت فیلم «گذشته» شباهت‌هایی به روایت فیلم‌های قبلی‌ام دارد (همان روایت سیدفیلدی) اما در جهاتی هم متفاوت است. در فیلم‌های قبلی هم روایت اگرچه از الگوی سید یلد که هنوز از بهترین‌ها برای این نوع داستانگویی است پیروی می‌کرد اما نه یک پیروی کامل و مطلق. با این حال روایت در فیلم‌های قبلی به همان الگوی کلاسیک کم و بیش نزدیک‌تر است.