زهرا قزيلي: سیدمرتضی آوینی را بیشتر با فیلم‌ها و مستندهای جنگ و بیشتر «روایت فتح» می‌شناسیم اما آوینی علاوه بر ساخت مستندهای جنگ مستندهایی با موضوع اجتماعی قبل از دوران جنگ ساخت و در تمام آثارش به دنبال حقیقت و آیینگی بود. او با صدای اهورایی‌اش جملاتی را در آثارش می‌گفت که تماشاگر را تحت‌تاثیر قرار می‌داد؛ «حرم عشق کربلاست و چگونه در بند خاک بماند آنکه پرواز آموخته است و راه کربلا می‌شناسد و چگونه از جان نگذرد آنکس که می‌داند جان بهای دیدار است». مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی مسابقه‌ای دوسالانه تحت عنوان جایزه بزرگ شهید آوینی برگزار می‌کند که با ارائه جایزه در بخش‌های مختلف برگزیدگان خود را مورد تقدیر قرار می‌دهد امسال هم مانند سال‌های گذشته این جایزه که شامل بخش مسابقه، بخش ویژه بیداری اسلامی و بخش نکوداشت و بزرگداشت است برگزار می‌شود. پس از گذشت 3 دوره از جایزه بزرگ شهید آوینی و همزمان با چهارمین دوره این جایزه در نشستی با حضور سهیل کریمی (مستندساز و کارشناس سینما)، محمدتقی فهیم (منتقد، کارشناس فرهنگی و مستندساز) و تقی یازرلو(مستندساز) درباره اهدای جایزه شهید آوینی و تاثیرات آن بر روند ساخت آثار مستند و سینمایی به گفت‌وگو نشستیم که بخش اول آن از نظرتان می‌گذرد. سه دوره جایزه شهید آوینی برگزار شده اما دیده می‌شود برخی از برگزیدگان، آثارشان در جهت تفکرات و اندیشه‌های شهید نبوده و آنگونه که باید این جایزه نتوانسته است در آثار مستند و داستانی موثر باشد. مستندهای آوینی ما را به کدام سمت و سو سوق می‌داد؟
فهیم: به نظرم آوینی فراتر از حوزه مستندسازی موثر بود. شخصیتی بود که از جمله زایش‌های انقلاب اسلامی به شمار می‌آید. او پیش از انقلاب متعلق به جریان فکری دیگری بود اما ایشان از زایش‌های انقلاب است که نیاز هر تحول اجتماعی است. انقلاب‌های بزرگی که در دنیا شکل گرفته زاینده نیروهایی بودند که حامل اندیشه‌ها و برآیند سیر تحولات آن جامعه بوده‌اند. شهید آوینی را نباید تنها در محدوده مستندسازی نگاه کنیم اگرچه اصلی‌ترین کار ایشان که در حوزه عمل و پراتیک هنری خود انجام داد مستندسازی است که حاصل تلاش او آثار مستندی بود که سبک و سیاق ویژه‌ای را برجا گذاشت و مشخصه‌هایی برای آثار تصویری ایشان قائل شد که در آثار دیگر (پس از انقلاب) وجود ندارد. محدود کردن آوینی به مستندسازی جفا در حق ایشان است زیرا خود ایشان در دوره آخر عمرشان در عین اینکه در بحبوحه تولید و رفتن به روستاها بود اما از عرصه فرهنگ به شکل عام منفک نمی‌شد، درباره نقاشی و گرافیک اظهارنظر می‌کرد و نقدهای ایشان بر فیلم‌های بلند داستانی فکر می‌کنم یک اسلوب و نوع خاص نقدنویسی مختص به ایشان است. فعالیت‌های شهید نشان می‌دهد اساسا بزرگ‌تر از آن بود که در یک گرایش از فیلمسازی باقی بماند.
چرا در عرصه فیلمسازی اندیشه‌های ایشان ادامه نیافت؟
فهیم: نکته اساسی این است که چرا ما نتوانستیم راه را به درستی ادامه بدهیم یا چرا حداقل نتوانستیم در برخی از حوزه‌های هنری بویژه فیلمسازی (به طور کلی) از دیدگاه‌های ایشان که نظریه‌پردازی کرده بودند و تمام فاکتورهای ارائه سینمای تازه و نویی که پیام و محتوا و ساختار را با خود همراه داشت بهره ببریم، این مساله بزرگی است. ما نه‌تنها به سینمای مدنظر آوینی دست نیافتیم بلکه از اندیشه‌ها و نگره‌های شهید آوینی دور شدیم و به سمتی رفتیم که اساسا قرار نبود برویم. انتظاراتی می‌رفت از افرادی که نان انقلاب اسلامی را خوردند و داعیه طرفداری از انقلاب دارند یا ادعای پذیرش اندیشه‌های آوینی را دارند و افرادی که به کرسی‌ها و موقعیت‌های بالای دولتی و اداری دست یافتند، کسانی که با ادعای حمایت از اندیشه و تفکر آوینی و انقلاب به موقعیت‌های بالایی دست یافتند اما همین افراد در عرصه عمل نه‌تنها پیروی نکردند بلکه علیه ارزش‌ها دست به اقدام زدند و دیده شده بسیاری از آثاری که نتیجه و خروجی این مدیریت‌ها بوده راهی برخلاف نگاه آوینی بوده است. به نظرم اصلی‌ترین موردی که باید به آن توجه داشت مدیریت فرهنگی کشور است. سینمای ما برخلاف سینمای غالب دنیا (هالیوود و هند) دولتی است و بودجه اصلی فیلم‌ها توسط دولت و بیت‌المال تامین می‌شود و از آنجایی که مالک اصلی سفارش‌دهنده است اما خروجی‌ها نتیجه خوبی ندارد و آسیب‌شناسی اصلی باید حول مدیریت‌ها باشد.
شهید آوینی چه شاخصه‌هایی را در آثارشان (تصویری و مکتوب) دنبال می‌کردند؟
کریمی: فکر می‌کنم دغدغه‌های ذهنی شهید مرتضی آوینی را باید در آثار ایشان (بویژه مستند) مورد توجه قرار دهیم. از همان ابتدا (سال 58) که هنوز سینما به صورت جدی مطرح نبود و در مراحل ابتدایی شرایط فرهنگی و هنری انقلاب بودیم و هنوز سازمان تبلیغات هم نبود که بخواهد مسیری را مشخص کند، شهید آوینی دغدغه‌های ذهنی‌اش را که بر مبنای اعتقادات و آرمان‌های انقلابی‌اش بود در قالب گروه جهاد استارت زد و سراغ موضوعاتی رفت که ریشه‌های اصلی انقلاب بود اما اهمیت چندانی به آن داده نمی‌شد. قبل از انقلاب آَثار اجتماعی داشتیم که ساخته شده بود اما صرفا یک پوسته و نمایی از معضلات اجتماعی بود اگر به فقر (اجتماعی، فرهنگی یا مالی) نگاهى مى‌شد فقط به معرفی فقر و تباهى با نگاه آن فیلمساز بسنده می‌شد ولی شهید آوینی به دنبال ریشه‌ها بود و درمان نابسامانى‌ها. وقتی ایشان در سال 60 به منطقه بشاگرد رفت که تازه کشف شده بود و به معنای واقعی کلمه کشف شده بود و مستند «دیار فراموش‌شدگان» را ساخت به دنبال ریشه‌ها بود که چرا اين مردم در محرومیت بسر می‌برند اما باورهای خود را (کج‌دار و مریز) حفظ کرده‌اند یا اگر در منطقه فارس «خان گزیده‌ها» را در اوج درگیری‌های مردم (سال 58) و خوانین منطقه که هنوز ریشه در دوران طاغوت داشتند، با شجاعت تمام ساخت، به سراغ نمایش دردهایی رفت که شاید کسی به درمان آن فکر نکرده بود اما سیدمرتضی آوینی دغدغه‌مند بود که برود درمان کند و از طریق به تصویر کشیدن مشکلات طرح سوال بکند تا به درمان درد بینجامد.
سینمای آوینی درمانگر بود؟
کریمی: دقیقا! سیدمرتضی آوینی در حوزه سینما و آثار مکتوب یا در هر حوزه‌ای که وارد آن می‌شد لزوما برای درمان حضور داشت. او تلاش می‌کرد تا دیگران را هم وادار کند تا برای معضلات راه درمان پیدا کنند. معضلات جامعه در حوزه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و... را مدنظر قرار می‌داد تا به درمان برسد. در برهه‌ای از زمان وارد عرصه دفاع مقدس شد و یک تعریف جدیدی را ارائه کرد. ما در سینمای جنگ هیچگاه به این شکل وارد نشده بودیم. من بر اساس مطالعه در آثار جنگ دنیا این را عنوان می‌کنم که هیچگاه از جنبه نگاه توحیدی به سینمای جنگ و مقوله سینما وارد نشدیم (بویژه در حوزه مستند). تاثير تولیدات ایشان را در جامعه می‌توان دید. وقتی مستندهای آوینی پخش می‌شد خیل جمعیت بود که داوطلبانه به سمت جبهه‌ها هجوم می‌بردند. مردم از مستندهای آوینی تاثیر می‌گرفتند (هنوز هم شاهد آن تاثیرات هستیم) با آن صدای اهورایی که خود ایشان داشتند و گفتار متنی که می‌نوشتند و می‌خواندند.
آوینی تعریف خاصی نسبت به کار داشتند. رضا برجی که با ایشان کار می‌کرد، می‌گفت: آقا مرتضی هیچ وقت بدون وضو به میز تدوین دست نمی‌زد، کار را به‌گونه‌ای مقدس می‌دانست و تاثیرات توحیدی که ممکن است روی کار بگذارد و به مخاطب منتقل شود را رعایت می‌کرد. تاثیرات را مخاطب هم می‌گرفت و دیده می‌شد. بعد از جنگ هم دنبال کارهایی رفت که شاید برای دیگران دغدغه نبود. درحالی که بسیاری از نگاه‌ها به سمت جامعه پس از جنگ و دوران آباد کردن و سازندگی بود ایشان به دنبال آثاری بود که در دفاع مقدس وجود داشت و ممکن بود در تاریخ گم شود و تلاش کرد آنها را زنده نگه دارد. همان کارهای ایشان باعث شد قشر جدیدی از جوانان مستندساز به میدان آمدند و اصرار داشتند به سمت موضوعات دفاع مقدس بروند. ایشان صاحب سبک خاص و تاثیرگذار در کار مستند بود. کسی که هنوز هم روی آثار ایشان (مکتوب و دیداری) بحث می‌شود و هنوز هم جای بحث و پرداختن دارد.
یازرلو: اگر جریان فکری و ایدئولوژیکی را به یک رودخانه تشبیه کنیم که از سرچشمه‌ای جاری شده و به ما رسیده؛ هرازگاهی یک بزرگ، عالم، عارف، شاعر و... به این رود عظیم جریان فکری می‌رسد. آنها در این رودخانه مستغرق شده و موج ایجاد می‌کنند و این موج حیات و زندگانی دوباره به جریان فکری می‌بخشد. شهید آوینی بعداز تحصیلاتش به نظرم تشنه بود و نمی‌توانست اغنا شود به همین دلیل خود را به رودخانه‌ای که تقریبا سکون داشت، رساند. البته با انقلاب امواجی در این رودخانه ایجاد شد. ورود شهید آوینی به جریان فکری و فرهنگی در شرایطی بود که ایشان احساس کرد سکونی در این حوزه وجود دارد. ورود ایشان تلاطم ایجاد کرد اما به عقیده من اثراتش را ما امروز شاهد نیستیم. ایشان در این رودخانه به دلیل روحیات شخصی و فردی غرق شدند. یکی از نزدیکان ایشان می‌گفت متن‌ها را نیمه‌شب می‌نوشتند که زمان حساسی است. روحیات فردی در این مسیر بسیار مهم است چون مستغرق از جنس آب زلال شده و می‌تواند حیاتبخش باشد. ما انقلاب کردیم و غرب فهمید برای مقابله با ما باید به سمت مستندسازی برود و رفت و موفق عمل کرد، شبکه‌های خبری و مستند راه‌اندازی شد و هجمه‌هایشان به انقلاب و مردم را به کمک فیلم‌های مستند و داستانی ادامه دادند. در آن لحظه بود که آوینی فهمید با حربه مستندسازی وارد این جنگ شود. البته ما کم کار کردیم و نتوانستیم پیام انقلاب را به درستی به کشورهای دیگر برسانیم اما مرتضی به عنوان کسی که از سرچشمه زلال اندیشه‌هایش را گرفته بود، فهمید و به همین علت رفت به این سو و «بشاگرد»، «خان‌گزیده‌ها» و بعدها «حقیقت در جنگ» و کارهای بعد از جنگ را ساخت. من اعتقاد دارم اگر ایشان زنده بود با همان رویکرد وارد جریانات روز جامعه می‌شد و می‌توانست ما را از معضلات نجات دهد.
با ساخت مستند جامعه را از معضلات رهایی می‌بخشید؟
یازرلو: بله! اگر به درستی نگاه کنید قبل از جنگ معضلات مردم را با ساخت مستند به نمایش گذاشت و با شروع جنگ در دل جنگ قرار گرفت. ما در پشتیبانی جنگ بودیم و تأثیر کارهای آوینی را بر مردم می‌دیدیم و اعزام نیرو چند برابر می‌شد. جنگ که تمام می‌شود «شهری در آسمان» را می‌سازد که یادآور ارزش‌هایی است که ممکن بود فراموش شود. در عصر حاضر به نظرم مستنداتی را می‌ساختند در تقابل با رسانه‌های غرب که قدرت داشتیم. متاسفانه این قدرت را نداریم.
ادامه دارد...