ثمانه اکوان: آمریکایی‌ها تاکنون برای جلوگیری از هسته‌ای شدن بسیاری از کشورها تلاش کرده‌اند و غیر از تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی، وارد گفت وگوی مستقیم با این کشورها نیز شده‌اند. از نظر دولتمردان آمریکایی و البته سران رژیم صهیونیستی گفت‌وگوی مطلوب در این باره که بتواند الگویی برای گفت‌وگوهای پیش‌رو با ایران باشد، مذاکرات با لیبی است که منجر به خروج تمام وسایل و تجهیزات هسته‌ای و منابع اورانیوم غنی‌سازی شده از این کشور و دست‌یافتن به اطلاعات بسیاری از کشورهای تولیدکننده انرژی هسته‌ای شد. توافقی که البته هزینه زیادی هم برای آمریکا در بر نداشت و در نهایت با مرگ قذافی برای همیشه از یادها می‌رود. سران رژیم صهیونیستی طی چندهفته گذشته بعد از مذاکرات ژنو و قبل از آن در زمان گفت‌وگوی ایران و آمریکا در حاشیه سازمان ملل بارها به دولتمردان آمریکایی اشاره کرده بودند که نباید غنی‌سازی را به هیچوجه و در هیچ سطحی از ایران قبول کنند و اگر بتوانند به مدلی برای گفت‌وگو که نتایجی مانند لیبی داشته باشد، برسند، آن وقت است که دیگر جامعه جهانی نگرانی‌ای راجع به برنامه هسته‌ای ایران نخواهد داشت. با این حال اوباما به خوبی می‌داند که نه ایران، لیبی است و نه برنامه هسته‌ای ایران را می‌توان مانند برنامه هسته‌ای لیبی متوقف ساخت به همین دلیل هم به دنبال نمونه مناسب دیگری در این زمینه می‌گردد. تنها نمونه‌ای که در زمانی کوتاه توانسته بود رضایت دموکرات‌ها را در آمریکا به دست آورد، مذاکراتی بود که مادلین آلبرایت و معاون وزارت خارجه آن زمان، یعنی وندی شرمن در کره‌شمالی داشتند. در دوران ریاست‌جمهوری بیل کلینتون این 2 زن سیاستمدار، چند بار به گفت‌وگو با رهبر کره‌شمالی پرداختند و توانستند تا حدی جلوی فعالیت‌های هسته‌ای کره‌شمالی را بگیرند اما عدم‌تحقق وعده‌های دولت آمریکا و عهدشکنی مسبوق به سابقه این کشور در نهایت مذاکرات را به شکست کشاند و تندروی‌های جناح محافظه‌کار که بعدها پیروز انتخابات ریاست‌جمهوری هم شد و جورج بوش دوم را به ریاست‌جمهوری رساند، باعث پایان بی‌نتیجه این مذاکرات شد. وندی شرمن هم‌اکنون تنها کسی است که در کارنامه‌اش به نوعی از این پیروزی‌های دیپلماتیک در گفت‌وگوهای هسته‌ای دیده می‌شود و وظیفه دارد در قبال ایران نیز دوباره در نقش همان «دربازکن هسته‌ای» سابق وارد میدان شود و راهی برای توافق تهران– واشنگتن درباره موضوع هسته‌ای بیابد. او البته در این نقشه جدید باید از شکست‌ها و برخی اقدامات گذشته‌اش نیز درس بگیرد و درس‌هایی که او از مذاکرات با کره‌شمالی گرفته تا حد زیادی تعیین‌کننده اصلی خط‌مشی‌ها و سیاست‌های دولت اوباما در قبال ایران خواهد بود. بسته محرمانه ایران و نقشه راه آمریکا
بسته پیشنهادی ایران برای اعضای گروه 1+5 که جدیدا نام خود را تغییر داده و به گروه 3+3 معروف شده‌اند، کاملا محرمانه است. مسؤولان سیاست خارجی دولت یازدهم ترجیح می‌دهند بدون اینکه خبری از چگونگی و محتویات توافق احتمالی با غرب را پیش‌روی مردم بگذارند، هر روز به استقبال از فضاسازی‌ها و خبرسازی‌های رسانه‌های غربی و صهیونیستی بروند و در نهایت همه کارها را تا زمان انجام شدن توافق نهایی به صورت محرمانه انجام دهند. اما روش‌ها و رویکردها همانطور که در ایران تا حدودی واضح است و در برخی موارد موجب نگرانی برخی گروه‌های سیاسی نیز شده است، در آمریکا به وضوح روشن و آشکار است. وندی شرمن از جانب اوباما ماموریت دارد با روش خاص خود توافق نهایی با ایران بر سر برنامه هسته‌ای‌اش را به نام دولت اوباما تمام کند. در این باره همچنین موظف شده است خواسته‌های روشن و شفافی از تیم ایرانی داشته باشد و در مقابل امتیازات خاص در حوزه محدودی به ایران ارائه دهد. تاکنون بسیاری از رسانه‌ها وظایف شرمن را برشمرده‌اند و عنوان کرده‌اند ماموریت اصلی او اطمینان پیدا کردن از این مساله است که ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا نمی‌کند. او با این پشتوانه به دیدار تیم هسته‌ای ایران می‌رود که باراک اوباما در صحن سازمان ملل به ایرانیان و کل جهان قول داده که مخالف دستیابی ایران به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای نیست اما او در جلسه با خبرنگاران حوزه سیاست خارجی در واشنگتن می‌گوید: اوباما از حق استفاده از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای حرف زده است و نه حق غنی‌سازی. ایران می‌تواند غنی‌سازی را در خاک کشور دیگری انجام دهد یا سوخت مورد نیازش را از کشورهای دیگر بخرد؛ «هر کاری می‌خواهد بکند اما غنی‌سازی در ایران باید تعطیل شود».
براساس صحبت‌های شرمن در این جلسه و همچنین دو جلسه‌ای که با نمایندگان کنگره و سنا داشته است، می‌توان آنطور که روزنامه واشنگتن‌پست بیان کرده، محورهاي زیر را به عنوان مهم‌ترین محورهای شرمن برای گفت‌وگو با ایران و همچنین فضای پیشنهادات آمریکا به کشورمان مطرح کرد:
1- واشنگتن از ایران می‌خواهد که غنی‌سازی اورانیوم در حد ۲۰ درصد را تعطیل کند.
2- ذخیره اورانیوم غنی‌سازی شده خود را از ایران خارج کند.
3- تاسیسات هسته‌ای خود را تحت بازرسی‌های شدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار دهد.
4- تاسیسات آب سنگین اراک و تاسیسات زیر زمینی فردو را تعطیل کند.
5- پروتکل الحاقی را هم بدون هیچ پیش‌شرطی بپذیرد.
چرا مذاکرات شرمن با کره‌شمالی مهم است؟
اگر 5 پیش‌شرط گفته شده را به عنوان کف مطالبات نماینده آمریکا در گروه 1+5 از ایران در نظر بگیریم، شرمن با توجه به کارنامه‌ای که در مذاکرات با کره‌شمالی دارد، فرد ایده‌آلی برای مطرح کردن این پیشنهادات و گرفتن ضمانت‌های لازم در این باره است. شرمن زمانی وارد کارزار گفت‌وگو و مذاکره با ایران شد که پس از وقفه 15 ماهه در مذاکرات میان ایران و 1+5، تیم کارشناسان باراک اوباما تصمیم گرفتند وی را به جای ویلیام برنز راهی استانبول کنند. به همین دلیل وندی شرمن به عنوان معاون هیلاری کلینتون در امور سیاسی و سومین مقام متنفذ دستگاه دیپلماسی آمریکا سرپرستی هیات مذاکره‌کننده آمریکایی را برعهده گرفت. او پیش از این در دولت کلینتون وظیفه پیدا کرد به عنوان دستیار و معاون مادلین آلبرایت در جلسات مذاکره با کره‌شمالی شرکت کند. قبل از روی کار آمدن دولت کلینتون، مذاکراتی با کره‌شمالی صورت گرفته بود و توافقاتی حاصل شده بود و کره‌شمالی در سال 1990 عضویت در ان‌پی‌تی را پذیرفته بود. با این حال تا سال 1992 طول کشید تا این توافق اولیه حاصل شود و کره‌شمالی رسما به معاهده منع تکثیر سلاح‌های شیمیایی بپیوندد. در سال 1993 دولت کلینتون روی کار آمد و در مذاکرات بعدی 2 کشور به توافقات اولیه رسیدند که به «چارچوب توافقی سال 1994» معروف شد. بر این اساس کره‌شمالی با آمریکا توافق کرد که برنامه غنی‌سازی پلوتونیوم خود را متوقف کرده و برنامه‌های خود را تحت نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درآورد. هر دو کشور در عوض توافق کردند که برای جایگزینی رآکتور آب سبک با رآکتور قدیمی کره‌شمالی اقدام کرده و این رآکتور باید توسط کنسرسیوم بین‌المللی که توسط کشورهای پیشرفته و هسته‌ای دنیا شکل می‌گیرد، تامین شود. ایالات متحده همچنین متعهد شده بود که نقل و انتقال سوخت سنگین نفتی را تا زمانی که این پروژه تامین انرژی به نتیجه برسد، برعهده بگیرد. هر دو طرف متعهد شدند که برای عادی‌سازی روابط دو کشور تلاش کنند و بر تقویت رژیم منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای در دنیا تاکید کردند. این برنامه در وهله اول بسیار کار آمد و خوب به نظر می‌رسید اما تنها گذشت چند سال از این پیمان اولیه نشان داد برنامه‌ریزی دقیق و زمان‌بندی مناسبی برای این برنامه صورت نگرفته و عملا هیچ کدام از طرفین اولتیماتوم زمانی برای پایان دادن به مناقشه تعیین نکرده بودند. از طرف دیگر ایالات متحده که توافق کرده بود رآکتور آب سبک برای کره‌شمالی تامین کند، هیچگاه این کار را انجام نداد و انجام آن را پروسه‌ای وقت‌گیر و هزینه‌بر دانست که باید سال‌ها روی آن کار شود! و در ادامه گفت‌وگوهای هسته‌ای نیز با این بهانه که کشورهای همسایه مانند کره‌جنوبی، چین و ژاپن در آن مشارکت ندارند، تعطیل شد. وفا نکردن آمریکا به تعهداتی که به کره‌شمالی داد تمام مذاکرات بعدی را نیز با شکست مواجه کرد. یکی از دلایل این شکست اما نقش پررنگ جمهوریخواهان در این ماجرا بود چرا که در زمانی که آمریکا باید به تعهداتش عمل می‌کرد، مجلس در انتخابات به دست جمهوریخواهان افتاد و آنها به کل موارد مورد توافق را زیر سوال بردند و دولت دموکرات را متهم به کوتاه آمدن در برابر کره‌شمالی کردند. آنها در آن زمان نیز اعتقاد داشتند که کره‌شمالی باید بدون هیچ قید و شرطی تمام فعالیت‌های هسته‌ای صلح‌آمیز خود را کنار گذاشته و تمام تجهیزات هسته‌ای خود را برای انهدام به کشوری دیگر تسلیم کند. با این حال کره‌شمالی براساس توافقی که با دولت دموکرات آمریکا انجام داده بود، برنامه هسته‌ای خود را متوقف کرد و در ژانویه سال 1995 دولت آمریکا بخشی از تحریم‌ها علیه کره‌شمالی را لغو کرد. همچنین دولت کلینتون که قصد داشت حداقل شرایط برای ادامه این روند را به صورت ثابت حفظ کند، توسط بخش‌هایی از وزارت دفاع که تحت کنترل کنگره نبودند، سوخت مورد نیاز را برای کره‌شمالی تهیه کرد. با این حال این رویه تنها یک سال طول کشید و این بخش‌ها نیز زیر نظر کنگره رفت و کار تهیه سوخت مورد نیاز کره‌شمالی با وقفه روبه‌رو شد. کره‌شمالی در این میان بیان کرد که توافق صورت گرفته با آمریکا قرار بود دو هفته‌ای اجرا شود و مذاکره‌کنندگان بیان کرده بودند که ظرف دو هفته تمام شرایط را برای ارسال سوخت به کره فراهم می‌کنند اما این پروسه 2 هفته‌ای تا یک سال و نیم بعد طول کشید و بعد هم متوقف شد. از سال 1996 تا 1998 که آمریکا باید به تعهداتش عمل می‌کرد، هر دفعه به بهانه‌ای کار عقب می‌افتاد تا اینکه در سال 1998 یعنی یک‌سال بعد از اینکه وندی شرمن گفت‌وگوها با کره را رهبری می‌کرد، آمریکا اعلام کرد براساس اسناد و اطلاعات سازمان‌های اطلاعاتی تاسیساتی زیرزمینی را در کره‌شمالی پیدا کرده است که مشکوک به فعالیت‌های غنی‌سازی هستند. کره‌شمالی بارها هشدار داده بود که در صورتی که آمریکا به تعهداتش عمل نکند، تحقیقات هسته‌ای خود را ادامه می‌دهد اما همین بهانه باعث شد تعهدات بعدی نیز اجرایی نشود و پروژه موسسه تولید برق کره همچنان تا سال 2000 منتظر ماند تا سوخت مورد نیازش توسط آمریکا تامین شود. از نظر آمریکایی‌ها در آن زمان 2 سال هم برای به تعویق انداختن فعالیت‌های کره زمان خوبی بود و با این بهانه‌ها قراردادهای شرکت‌های سوختی دنیا از جمله قرارداد شرکت تورنکی با کره به حالت تعلیق درآمد. بعد از 2 سال که کره‌شمالی اجازه داد بازرسان آمریکایی از تاسیسات جدید‌ش بازدید کنند و مشخص شد که کار غیرقانونی و خلاف معاهده منع تکثیر سلاح‌های هسته‌ای در این کشور صورت نگرفته، دوباره معاهدات قبلی به روی میز آمد. ایالات متحده که در این مدت به هیچ یک از توافقات خود با کره عمل نکرده بود، دور جدیدی از مذاکرات را در سال 2000 آغاز کرد که به گفت‌وگوهای «پیاده‌سازی توافقات قبلی» مشهور شد! زمانی که ایران اعلام می‌کند صرفا برای مذاکره، مذاکره نمی‌کند شاید به دلیل همین مساله باشد. شرمن استاد مذاکره برای مذاکره است. گفت‌وگوهایی که طرف آمریکايي به عنوان مسؤول تام‌الاختیار ایالات متحده انجام می‌دهد و تعهداتی را نیز متحمل می‌شود و در نهایت به دلیل مخالفت در داخل آمریکا که عمدتا از سوی جمهوریخواهان شکل می‌گیرد، به این تعهدات عمل نمی‌شود. گفت‌وگوهای آمریکا با کره‌شمالی در فاصله سال‌های 1997 تا 2000 درس‌های زیادی به شرمن و دموکرات‌ها آموخته است. البته نمی‌توان فاصله زیادی بین تفکر دموکرات و جمهوریخواه در زمینه دستیابی دیگر کشورها به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای پیدا کرد و به نظر می‌رسد برنامه‌ریزی و تقسیم کار به گونه‌ای است که خودشان هم بارها در رسانه‌هایشان گفته‌اند. ماجرا، همانطور که روزنامه نیویورک‌تایمز و سایر رسانه‌های آمریکایی بیان کرده‌اند، همان ماجرای پلیس بد و پلیس خوب است. پلیس خوب با چهره‌ای معتدل وارد میدان می‌شود، تعهدات و توافقاتی را حاصل می‌کند، طرف مقابل را مجبور به اعتراف و تغییر در برنامه‌هایش می‌کند و در آخر پلیس بد وارد میدان شده و هر گونه توافق قبلی را بشدت زیر سوال می‌برد. به همین دلیل هم مذاکرات با وجود اصرار‌های شرمن در دوره جورج بوش دوم متوقف شد و کره‌شمالی محور شرارت، ناميده شد.
درس‌های مذاکره با کره‌شمالی
مذاکره دموکرات‌ها با کره‌شمالی، درس‌های خوبی برای ایران دارد اما این مذاکرات درس‌هایی را هم برای حیطه شغلی و کاری وندی شرمن و مادلین آلبرایت داشت. گفت‌وگوکننده هسته‌ای آمریکا در آن زمان با توجه به توافقی که برای عادی‌سازی روابط بین دو کشور صورت گرفته بود، آلبرایت را در سال 2000 برای بازدید به کره‌شمالی برد. آلبرایت و کیم جونگ ایل در این دیدار با صمیمیت با هم برخورد کرده و نوید ارتباطاتی سازنده و عمیق را بین دو کشور دادند. آلبرایت در آن زمان گفته بود کیم جونگ ایل تنها خواهان «احترام متقابل» است و شرمن نیز بیان کرده بود که او برخلاف تصویری که رسانه‌ها از او و کشورش ساخته‌اند دیوانه نیست. تنها قدرتی دارد که به آن می‌بالد. شرمن و آلبرایت در این سفر در مراسم رژه نیروهای مسلح کره شرکت کردند. مراسم با عملیات‌های نمایشی آغاز می‌شد و در نهايت نیروها به گونه‌ای پرچمشان را در دست گرفتند و آرایش نظامی را به نمایش گذاشتند که گویی بمبی اتمی به سمت جایگاه ویژه تماشاگران نشانه گرفته شده است. رسانه‌ها در آن زمان جنجال زیادی به راه انداختند. برخی معتقد بودند این کار نشان از این داشت که رهبر کره‌شمالی آمریکایی‌ها را تهدید کرده است که در صورت عدم اجرای بندهای توافقنامه باید به فکر روزی باشند که این کشور بمب هسته‌ای می‌سازد و رسانه‌های وابسته به جمهوریخواه بشدت به دولت کلینتون و شخص آلبرایت و بعد از آن وندی شرمن انتقاد کردند که چرا به کره‌شمالی رفته و وعده بهبود روابط سیاسی را به این کشور می‌دهند و به تماشای رزمایش می‌نشینند. این اتفاق همانطور که روزنامه وال‌استریت ژورنال بیان کرده، زندگی کاری شرمن را به کلی زیر و رو کرد. او طی سال‌های 2001 تا 2009 تنها در موسسه‌هایی فعالیت می‌کرد که به همراه مادلین آلبرایت تاسیس کرده بودند و حتی به عنوان مشاور هم در مسائل مربوط به گفت‌وگو با کره‌شمالی وارد نشد. او بشدت از نظر جمهوریخواهان منفور بود و با وجود اینکه در کارنامه‌اش توافق با کره‌شمالی برای توقف و تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای این کشور دیده می‌شد، نتوانست دولت بوش را متقاعد کند که دوباره گفت‌وگوها را پیش ببرد. در فاصله سال‌های 2001 تا 2006 که گفت‌وگوها بدون نتیجه به پایان می‌رسید، کره‌شمالی چندبار آزمایش‌های هسته‌ای انجام دادکه بشدت بر نگرانی آمریکا افزود. بسیاری بر این باور بودند که عدم اجرای توافقات قبلی در چارچوب «گفت‌وگوهای پیاده‌سازی توافقات قبلی» باعث شکل‌گیری عزم در کره‌شمالی برای ادامه فعالیت‌های هسته‌ای‌اش شد. شرمن به جمهوریخواهان هشدار داده بود که توافق او با کره شامل از بین بردن موشک‌های دوربرد نیز بوده و اگر این کشور بتواند برنامه موشکی خود را همزمان با برنامه هسته‌ای‌اش توسعه دهد، دیگر کاری از دست آمریکا برنمی‌آید اما جمهوریخواهان گفت‌وگوها را نادیده گرفتند و سعی کردند در گفت‌وگوهای بعدی که از سال 2007 رنگ و بوی جدی‌تری به خود گرفت، بدون دادن هیچ وعده‌ای همچنان بر سیستم مذاکرات لیبی یعنی زور و فشار و تهدید تاکید کنند. به همین دلیل هم رژیم صهیونیستی و جمهوریخواهان وابسته به لابی آیپک اعلام می‌کنند که توافق صورت گرفته با کره در طی سال‌های 1997 تا 2000 دقیقا همان توافق‌هایی است که باید از اجرای آن درباره ایران بشدت جلوگیری شود. شرمن این بار در پاسخ به جمهوریخواهان بسیار محافظه‌کار شده است. او در جلسات کنگره و سنا با جمهوریخواهان با زبان نرم‌تری صحبت کرده و به آنها اطمینان می‌دهد که اجازه نمی‌دهد به هیچوجه ایران به سمتی برود که قادر به ساخت بمب هسته‌ای باشد. او تاکید می‌کند اوباما هیچگاه نگفته به ایران اجازه غنی‌سازی می‌دهد، تنها به این نکته تاکید کرده که ایران می‌تواند انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای داشته باشد. از سوی دیگر او نمی‌گوید گفت‌وگوها را به سمتی می‌برد که ایران ثابت کند فعالیت هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است، تنها تاکید می‌کند در گفت‌وگوها کاری می‌کند که ایران دیگر «قادر» به توسعه فعالیت‌های هسته‌ای‌اش نباشد و این همان جمله‌ای است که بسیاری از جمهوریخواهان مایل به شنیدنش هستند؛ جمله‌ای که نشان می‌دهد مدل لیبی همچنان روی میز است.