کمی از خودتان بگویید، مثلا سن، تحصیلات و ...
به نظرم این دو نکته‌های قابل رجوعی در زندگی نیستند. مسائلی که منجر می‌شود یک شخصیت شکل بگیرد و به پختگی برسد، به نظر من ربطی به سن و تحصیلات ندارد. از ابتدا علاقه‌ام به نجوم بوده، ولی تحصیلاتم در رشته هنر و سینما بوده است و در حال حاضر هم در رشته «روزنامه‌نگاری» تحصیل می‌کنم.
از کار برنامه‌سازی در تلویزیون بگویید.
از سالی که در تلویزیون به‌عنوان تهیه‌کننده و کارگردان شروع به فعالیت کردم حدودا 10 سال می‌گذرد و بیشتر هم در شبکه چهار مشغول به کار بوده‌ام. البته همیشه در کنار برادرم (فواد) بوده‌ام و با هم کار کرده‌ایم.
از بین سمت‌های مختلفی که داشته‌اید، کدام یک را بیشتر می‌پسندید؟
بدون شک کارگردانی. اینکه شما اثری را خلق کنید که در جامعه تاثیرگذار باشد، شیرین‌تر است. یک شوخی بین من و دوستانم هست و آن این است که: چون هیچ تهیه‌کننده‌ای روی من به‌عنوان کارگردان، سرمایه‌گذاری نمی‌کند، خودم تهیه‌کننده برنامه‌های خودم هستم. کار اجرا هم بر حسب نیازی بود که احساس شد و من پیش از آنکه خودم را یک مجری بدانم، یک برنامه‌ساز علمی تلویزیون می‌دانم.
زمینه خاصی هست که بخواهید در آن موفقیت بیشتری کسب کنید؟
بله، من در تلویزیون دارم شکل جدیدی از کار حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، خبرنگاری یا برنامه‌سازی را تجربه می‌کنم که در دنیا به نام «ژورنالیسم علمی» معروف است. اگرچه در ایران رشته جدیدی است، ولی قدمت دیرینه‌ای در دنیا دارد. بدین معنا که افرادی حد فاصل میان دانشمندان و مردم قرار می‌گیرند و مفاهیم علمی را به مردم منتقل می‌کنند. در عین حال هم به واقعیت علمی وفادار هستند و هم جذابیت‌های علم را در نظر می‌گیرند، به عبارت دیگر، علم را به زبان مردم بیان می‌کنند.
و این را در برنامه «فرجه» محقق کردید؟
«فرجه» هم در واقع به همین نیت شروع شد. قرار شد یک برنامه عمومی با نگاه به علم برای بعد ازظهرهای جمعه ترتیب داده شود، ولی بعد روال و سیاست برنامه تغییر کرد و حاصلش شد: «تحلیل چالش‌های علمی در ایران». ما طراحی اولیه‌مان چیز دیگری بود ولی در اجرا دیدیم که یک خلأ در جامعه وجود دارد و آن عدم تحلیل وضعیت علمی ایران است. عده‌ای از دوستان لطف دارند و این برنامه را با برنامه«نود» مقایسه می‌کنند و می‌گویند اگر «نود» یک برنامه ورزشی است«فرجه» هم نود علمی است. این برای من خوشایند است، ولی تصور می‌کنم در شکل کلی این دو، اندکی تفاوت دارند مثلا اینکه بینندگان اصلی برنامه«فرجه» بیشتر اصحاب دانشگاهی و مسؤولان علمی کشورند.
یکی از شاخه‌های علم، دانش ستاره‌شناسی است. شما در این زمینه برنامه «آسمان شب» را در پرونده خود دارید، می‌دانید ایران در زمینه نجوم حائز چه رتبه‌ای در جهان است؟
سوال خوبی است. من هم این سوال را دارم ولی گزینه خوبی برای پاسخ دادن به آن نیستم. باید از مسؤولان کشور پرسید اما باید بگویم، با یک نگاه کلی به وضعیت کنونی نجوم در دنیا، به راحتی در می‌یابیم که وضعیت ما به هیچ‌عنوان مناسب نیست و اگر هم ادعایی بکنیم در تاریخ علم به ما خواهند خندید. به عبارت دیگر، تاریخ با ما شوخی ندارد. بنابراین ما باید خیلی جدی به وضعیت علمی و نجومی خودمان بپردازیم. چنانچه در گذشته ایران مهد علم و نجوم بوده است. هرچند امروز، تلقی علم در جهان تغییر کرده و به صورت«پدیده جهانی» درآمده است، اینکه در ایران چه اتفاق‌هایی افتاده، باید بگویم که نسبت به دوره‌‌های گذشته در سه دهه اخیر، یک پرش عظیم در حوزه نجوم داشته‌ایم و این اتفاق خوبی است اما این پرش متناسب و هم سرعت با دگرگونی و پیشرفت جهان نبوده است. یک دلیل عمده‌اش شاید عدم امکانات لازم در ایران است. نبود ابزار اپتیکی لازم مثل رصدخانه‌ای مجهز، از خلأهایی است که در این حوزه وجود دارد. از دهه 50 بحث ساخت«رصدخانه ملی» وجود داشته است و تازه در این دوران یک موضوع جدی شده و قرار است ساخته شود و مقدماتش انجام گرفته است. این امید برای جامعه نجومی وجود دارد که با احداث این رصدخانه، حضور ایران در نجوم جهانی هم شکل جدید و بارونقی پیدا کند.
علاقه‌مندان آماتور نجوم برای منجم شدن چه مسیری را باید طی کنند؟
با این پرسش وارد حوزه‌ای از نجوم می‌شوید به نام «نجوم آماتوری». کسانی که سن، تحصیلات و شغلشان ربطی به نجوم ندارد ولی علاقه‌مند به آن هستند، باید تلاش کنند و دانایی‌شان را در زمینه علم نجوم افزایش دهند. در ایران، خوشبختانه، حدود یک دهه است که «نجوم آماتوری» شکل خوبی پیدا کرده است. تعداد کسانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، بسیار زیاد است. کمتر شهری در ایران هست که یک گروه نجوم آماتوری نداشته باشد. همه جا این تشکیلات و هسته‌های علاقه‌مند وجود دارند که به رصد کردن، مطالعه و کارهای پژوهشی مشغولند. اکنون سازمانی به نام انجمن نجوم ایران وجود دارد که مرجع اصلی نجومی کشور به حساب می‌آید و بخشی در دل آن وجود دارد به نام «شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران» که هماهنگ‌کننده بین منجمان آماتور است.
مناسبت‌هایی مثل روز جهانی نجوم، هفته جهانی فضا و جشنواره ساعت‌های آفتابی محصول کار این منجمان آماتور است. این فعالیت‌ها به عنوان ترویج علم بروز پیدا کرده ولی کار اصلی اینها مطالعه در حوزه نجوم است. آنها اطلاعات خودشان را در اختیار منجمان حرفه‌ای قرار می‌دهند و در نتیجه در پیشرفت نجوم خیلی موثرند.
آیا انجمن نجوم به دانش‌آموختگان مدرکی هم ارائه می‌کند یا خیر؟
نجوم آماتوری در همه جای دنیا به عنوان هابی و فعالیت تفننی شناخته می‌شود و در آن مدرک گرفتن و مدال آوردن مطرح نیست. ولی افرادی در این انجمن‌ها هستند که در المپیادهای جهانی شرکت کرده و مدال هم آورده‌اند ولی این درجه اعتباری نیست.
در این محفل، آن کسی تواناتر است که اطلاعات بهتری راجع به جهان داشته باشد.
اگر بخواهیم بین «آسمان شب» و «فرجه» مقایسه‌ای انجام دهیم، تصور می‌کنید کدام یک در جذب مخاطب موفق‌تر بوده است و شخصا از کدام رضایت خاطر بیشتری دارید؟
برای مقایسه این دو برنامه، باید به کارکردشان نگاه کنیم و کارکرد این دو برنامه، فاصله زیادی از هم دارند. آسمان شب هدفش اطلاع‌رسانی نجوم است. ولی «فرجه» یک برنامه تحلیلی نسبت به وضعیت علمی و سیاستگذاری‌های آن در ایران است، مقایسه این دو را چندان درست نمی‌دانم، چون دو مقوله جداگانه هستند ولی واقعیت امر این است که «آسمان شب» برای من بسیار جذاب‌تر است. آن هم به خاطر نوع بازخوردهایی که از مردم نسبت به این برنامه می‌بینم. نجوم در طول دوران حیات انسان، یکی از رشته‌های پرطرفدار علمی بوده است.
در زمینه علم «ستاره‌شناسی» چند کتاب خوب معرفی کنید .
دو کتاب خیلی خوب و عمومی در زمینه نجوم هست؛ «نجوم به زبان ساده» و «شناخت مقدماتی ستارگان و سیارات». این دو کتاب قدمت طولانی دارند و نقش مهمی در علاقه‌مند کردن منجمان آماتور به این حوزه داشته‌اند. کتاب‌های تازه‌تری مثل «اطلس راهنمای آسمان شب» «ستاره‌شناسی» و «نجوم دینامیکی» هم وجود دارد که مناسبند .
می‌دانید که در گذشته نیاکان ما ارتباط تنگاتنگی با دانش نجوم داشته‌اند. «حکیم» در اصطلاح خاص خودش به ادیب، طبیب و منجم اطلاق می‌شد، کسانی مثل خیام، ابن‌سینا و ابوریحان. در دیوان‌های شاعران کلاسیک‌مان مثلا نظامی، به ابیات بسیاری برمی‌خوریم که درباره نجوم، صورفلکی و مفاهیم مربوط بدان است. امروزه این عقیده وجود دارد که در گذشته به دلیل رفت و آمد سنتی، سفرهای کاروان‌ها و رهگذران، نفوذ نجوم به عنوان علم طالع‌بینی و تعیین ساعات سعد و نحس در زندگی مردم نیاز بیشتری به نجوم احساس می‌شد ولی اکنون این کارکردها وجود ندارد و علم نجوم از زندگی بشر رخت بربسته است، نظر شما چیست؟
واقعیت این است که نسبت به نیاز بشر وضعیت هیچ تغییری نکرده، بلکه نوع نگاه و برخورد بشر نسبت به دنیایی که در آن زندگی می‌کند، تفاوت پیدا کرده است. مثلا در شهری مثل تهران، شما اگر به آسمان نگاه کنید، ستاره‌های زیادی را نمی‌بینید. چون آلودگی هوا مانع از دیدن ستاره‌های آسمان می‌شود. همانطور که انسان یاد گرفته تا چطور یک درخت را نابود کند، فراموش کرده که آسمانی بالای سرش هست و خودش در یک سیاره خیلی کوچک به نام زمین زندگی می‌کند. در دوران معاصر، تلقی انسان از زندگی عوض شده، حکما و ادبای ما، آسمان را مرکزی برای تفکر می‌دانستند اما امروز، دیگر آسمان در دسترس ما نیست. آسمانی که وقتی پدران ما روی پشت‌بام یا حیاط می‌خوابیدند، ستاره‌هایش رو اندازشان بود و با نگاه و تفکر به آسمان خوابشان می‌برد. آن ستاره‌هایی که دلایل کنجکاوی بشر بودند و باعث شدند انسان قدم به ماه بگذارد، اصلا دیگر دیده نمی‌شوند. در برنامه آسمان شب هدف اصلی ما در تیتراژ شروع برنامه است. بعد از عنوان «آسمان شب» می‌خوانید: «طبیعت فراموش شده» این هشداری است به مردمی که در قرن21 زندگی می‌کنند. به هرحال اسباب دانستن و فهمیدن مهیاست، فقط کافی‌است که ما بخواهیم.
هدف برنامه ما هم یک جور آشتی برقرار کردن بین مردم و طبیعت بوده است.
همیشه تاریکی آسمان با آن زیبایی و نور جادویی ستارگان، دریچه تخیل بشر بوده است؛ محمل خیال‌پردازی‌ها، تسکین روح و آرامش روانی انسان. نظرتان در این باره چیست؟
تصورم این است که به جای تخیل، بهتر است واژه «تفکر» را به کار ببریم. چون همانطور که گفتید سوسوزدن ستارگان در پهنه‌ای تاریک، اگر به انسان کنجکاو اضافه شود، مساوی می‌شود با علامت سؤال. جمله معروفی است که می‌گوید: «به ازای هر سوالی که بشر به آن پاسخ می‌دهد، هزار سؤال دیگر به وجود می‌آید» و باز نقل قول می‌کنم جمله‌ای را که همیشه یکی از کیهان‌شناسان ایرانی از اينشتین نقل می‌کرد: «نامفهوم‌ترین مساله در جهان این است که بفهمیم جهان قابل فهم است».
بشر همیشه فکر کرده که جهان چطور قابل فهم مي‌شود. حالا ستاره‌ها، تاریکی، سکوت طبیعت و آسمان، جادویی غیر قابل توصیف است. بعید می‌دانم کسی در این شرایط قرار بگیرد و وادار به تفکر نشود. این سؤال‌ها همانقدر امروز برای ما به وجود می‌آید که برای کپرنیک، بطلمیوس، گالیله، عبدالرحمان صوفی‌رازی و... به وجود آمد. فقط نگاه ما به زندگی با نگاه آنها فرق کرده است. مثلا اینکه، زمین کره‌ای شکل است و مرکز عالم نیست. امروز برای ما مساله پیش پا افتاده و ساده‌ای است، اما همین تصور روزی معمای بشر بوده است!
اوضاع امروز «قمر در عقرب» است! در مورد این اصطلاح چه نظری دارید؟
این اتفاقی است که شاید تقریبا هر ماه می‌افتد. عقرب یکی از صورت‌های فلکی در دایرهًْالبروج است. مسیر عبور و مرور هر یک از اجرام فلکی در طول یک سال را که به شکل دایره‌وار و حول خورشید است، دایرهًْالبروج می‌گویند، ماه در طول یک یا دو شب از میانه صورت فلکی عقرب در نقطه‌ای از دایرهًْالبروج عبور می‌کند و این یک پدیده کاملا طبیعی و عادی در نجوم است که به نظر طالع‌بین‌ها وضعیت مناسبی نیست و به صورت یک اصطلاح در تعریف اوضاع بد استفاده می‌شود.
به نظر می‌آید این به دلیل صورت خاص فلکی عقرب و بدیمن بودن این حیوان، آن هم در کنار تصویر زیبای ماه است!
صورت فلکی عقرب هم تجسم بشر است از تجمع ستارگان در آسمان. در دوران باستان، بشر با نگاه به آسمان، تفکر و تخیلش به کار افتاد و به این نقاط دست‌نیافتنی شکل و نام داد. از به هم پیوستن ستارگان با خطوط فرضی، نقش‌هایی به وجود آمد، مثل عقرب یا خرچنگ. از طرفی خیلی از قهرمان‌های اسطوره‌ای یا الهه‌ها قلمرويشان آسمان شد. مثل «زهره» که الهه زیبایی است و به خاطر فروغ زیبایش به این نام خوانده شد.
وقتی خواستند علم جدید نجوم را پایه‌گذاری کنند، دیدند که به یکسری مرزبندی برای پیدا کردن آدرس‌ها نیاز دارند. بنابر این در آسمان نشانه‌گذاری کردند. گفتند ما همان محدوده‌های صورت فلکی را که در گذشته بود، حفظ می‌کنیم و بدین سان این باورهای سنتی، سینه به سینه حفظ شد ولی امروز تنها یک باور قدیمی نیست، بلکه جنبه کاربردی دارد، مثل نقشه منطقه‌بندی تهران. شما می‌توانید از روی آن، آدرس ستاره‌ها و سیاره‌ها را پیدا کنید.
چقدر احتمال دارد که در کره‌ای دیگر بشود زندگی کرد؟
با دانش امروز بشر، ما هیچ جایی را پیدا نکرده‌ایم که بشود در آن زندگی کرد. یک شوخی از طرف منجمان با کسانی که روی کره زمین خرابکاری می‌کنند هست، آنها می‌گویند: «آقا ما کره دیگری پیدا نکرده‌ایم که برویم در آن زندگی کنیم. فعلا همین زمین را نگه دارید!» متاسفانه براساس تحقیقاتی که تاکنون انجام شده، جایی که امکان حیات در آن باشد، هنوز پیدا نشده است. تحقیقات روی کره‌ای مثل مریخ هنوز ادامه دارد، ولی هنوز فاصله زیادی تا سفر انسان به مریخ مانده است و از طرفی ما یک موضوع مهم داریم به نام «عمر کم انسان و فاصله‌های زیاد در مقیاس نجومی» مثلا اگر بخواهیم از سیاره خودمان جدا شویم و به سیاره دیگری برویم، اگر با سرعت نور هم حرکت کنیم چهار سال نوری طول خواهد کشید بنابراین سفر کردن در مقیاس نجومی بسیار کار دشواری است پس بهتر است فعلا بچسبیم به کره خودمان!
کدام سیاره را بیشتر دوست دارید؟
تقریبا همه آنها جلوه عجیب و خاصی دارند. از کدامشان بگویم. از «زحل» که یک حلقه باشکوه به دورش است یا «زهره» و «مشتری» که در نزدیکی هم هستند. «زهره» به دلیل درخشندگی دلفریبش یکی از زیباترین سیاره‌هایی است که آدم را مجذوب خودش می‌کند و برای من هم یکی از جذابیت‌ها، سیاره زهره است. به هر حال همه سیاره‌ها جذاب هستند و نمی‌توانم آنها را تفکیک کنم.
شما از فعالیت های علمی‌تان در تلویزیون چه هدفی را دنبال می‌کنید؟
من و تمام همکارانم در «آسمان شب» بیشترین هدف‌مان، ترویج و همگانی کردن علم بوده است. من به شخصه اعتقاد دارم که برنامه تلویزیونی هدفش این نیست که دانشمند پرورش دهد ولی دست‌کم می‌تواند علاقه عمومی را در جامعه برای تغییر در نحوه زندگی آدم‌ها ایجاد کند. وقتی ما بدانیم که روش‌مان در زندگی، روش علمی است، آن وقت معاشرت‌هایمان هم منطقی می‌شود و کره زمین دیگر مثل امروز آسیب نمی‌بیند. وضعیت‌هایی مثل جنگ‌ها و زیاده‌خواهی‌ها ناشی از زندگی غیرعلمی است زیرا اگر شما براساس علم به دنیا بنگرید، راحت‌تر می‌توانید در کنار هم زندگی کنید و اینجا برخورد بین آدم‌ها منطقی می‌شود.
هدف ما از برنامه‌سازی علمی هم این است که روحیه و تفکر علمی در جامعه بالا برود و به نظرم نجوم یکی از بهترین ابزارهاست، برای اینکه مردم به علم علاقه‌مند شوند. می‌دانید که سال آینده به واسطه چهارصدمین سالی که گالیله با تلسکوپ به آسمان نگاه کرد و به نوعی انقلاب در دوران نجوم رخ داد، «سال جهانی نجوم» نامگذاری شده است. سازمان ملل متحد، سازمان یونسکو و کمیته بین‌المللی نجوم قرار است در تمام دنیا نجوم را به میان مردم بیاورند. در ایران هم «انجمن نجوم ایران» متولی فعالیت‌های اصلی است اما هر ارگانی کارهای خودجوشی در این زمینه انجام می‌دهد، مثلا شبکه چهار یکسری برنامه‌های ویژه برای سال نجوم تدارک دیده است. برنامه «آسمان شب» نیز سال آینده، شکلش دگرگون می‌شود و پررنگ‌تر به مساله نجوم می‌پردازد.
کار جدیدی انجام داده‌اید؟
آخرین کار ما برنامه «تیک‌تاک» است که در حال حاضر از شبکه دو سیما پخش می‌شود.
و سخن آخر...
امیدوارم ایران در شرایطی قرار بگیرد که بشود با دوران گذشته هم قابل مقایسه شود. متاسفانه با شرایطی که امروز داریم، نمی‌شود این مقایسه را انجام داد و تنها می‌توانیم به نسل جدیدی که دارد راجع به نجوم تحصیل می‌کند، امیدوار باشیم.
آماری از اینها دارید؟
خیر، آمار دقیقی ندارم ولی می‌دانم که تعداد بسیار زیادی هستند که در مقایسه با 10 سال پیش شاید 20 برابر افزایش یافته باشند. پنج دهه قبل، تعداد کسانی که منجمان حرفه‌ای بودند به تعداد انگشت‌های دست هم نبود، ولی امروز تعداد منجمان حرفه‌ای خیلی زیاد است. بسیاری از اینها وارد دانشگاه شده‌اند و الان مدرس نجوم هستند و این اتفاق خیلی مهمی است، پس می‌توانیم امیدوار باشیم. فعلا زمین را نگه دارید!
کمی از خودتان بگویید، مثلا سن، تحصیلات و ...
به نظرم این دو نکته‌های قابل رجوعی در زندگی نیستند. مسائلی که منجر می‌شود یک شخصیت شکل بگیرد و به پختگی برسد، به نظر من ربطی به سن و تحصیلات ندارد. از ابتدا علاقه‌ام به نجوم بوده، ولی تحصیلاتم در رشته هنر و سینما بوده است و در حال حاضر هم در رشته «روزنامه‌نگاری» تحصیل می‌کنم.
از کار برنامه‌سازی در تلویزیون بگویید.
از سالی که در تلویزیون به‌عنوان تهیه‌کننده و کارگردان شروع به فعالیت کردم حدودا 10 سال می‌گذرد و بیشتر هم در شبکه چهار مشغول به کار بوده‌ام. البته همیشه در کنار برادرم (فواد) بوده‌ام و با هم کار کرده‌ایم.
از بین سمت‌های مختلفی که داشته‌اید، کدام یک را بیشتر می‌پسندید؟
بدون شک کارگردانی. اینکه شما اثری را خلق کنید که در جامعه تاثیرگذار باشد، شیرین‌تر است. یک شوخی بین من و دوستانم هست و آن این است که: چون هیچ تهیه‌کننده‌ای روی من به‌عنوان کارگردان، سرمایه‌گذاری نمی‌کند، خودم تهیه‌کننده برنامه‌های خودم هستم. کار اجرا هم بر حسب نیازی بود که احساس شد و من پیش از آنکه خودم را یک مجری بدانم، یک برنامه‌ساز علمی تلویزیون می‌دانم.
زمینه خاصی هست که بخواهید در آن موفقیت بیشتری کسب کنید؟
بله، من در تلویزیون دارم شکل جدیدی از کار حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، خبرنگاری یا برنامه‌سازی را تجربه می‌کنم که در دنیا به نام «ژورنالیسم علمی» معروف است. اگرچه در ایران رشته جدیدی است، ولی قدمت دیرینه‌ای در دنیا دارد. بدین معنا که افرادی حد فاصل میان دانشمندان و مردم قرار می‌گیرند و مفاهیم علمی را به مردم منتقل می‌کنند. در عین حال هم به واقعیت علمی وفادار هستند و هم جذابیت‌های علم را در نظر می‌گیرند، به عبارت دیگر، علم را به زبان مردم بیان می‌کنند.
و این را در برنامه «فرجه» محقق کردید؟
«فرجه» هم در واقع به همین نیت شروع شد. قرار شد یک برنامه عمومی با نگاه به علم برای بعد ازظهرهای جمعه ترتیب داده شود، ولی بعد روال و سیاست برنامه تغییر کرد و حاصلش شد: «تحلیل چالش‌های علمی در ایران». ما طراحی اولیه‌مان چیز دیگری بود ولی در اجرا دیدیم که یک خلأ در جامعه وجود دارد و آن عدم تحلیل وضعیت علمی ایران است. عده‌ای از دوستان لطف دارند و این برنامه را با برنامه«نود» مقایسه می‌کنند و می‌گویند اگر «نود» یک برنامه ورزشی است«فرجه» هم نود علمی است. این برای من خوشایند است، ولی تصور می‌کنم در شکل کلی این دو، اندکی تفاوت دارند مثلا اینکه بینندگان اصلی برنامه«فرجه» بیشتر اصحاب دانشگاهی و مسؤولان علمی کشورند.
یکی از شاخه‌های علم، دانش ستاره‌شناسی است. شما در این زمینه برنامه «آسمان شب» را در پرونده خود دارید، می‌دانید ایران در زمینه نجوم حائز چه رتبه‌ای در جهان است؟
سوال خوبی است. من هم این سوال را دارم ولی گزینه خوبی برای پاسخ دادن به آن نیستم. باید از مسؤولان کشور پرسید اما باید بگویم، با یک نگاه کلی به وضعیت کنونی نجوم در دنیا، به راحتی در می‌یابیم که وضعیت ما به هیچ‌عنوان مناسب نیست و اگر هم ادعایی بکنیم در تاریخ علم به ما خواهند خندید. به عبارت دیگر، تاریخ با ما شوخی ندارد. بنابراین ما باید خیلی جدی به وضعیت علمی و نجومی خودمان بپردازیم. چنانچه در گذشته ایران مهد علم و نجوم بوده است. هرچند امروز، تلقی علم در جهان تغییر کرده و به صورت«پدیده جهانی» درآمده است، اینکه در ایران چه اتفاق‌هایی افتاده، باید بگویم که نسبت به دوره‌‌های گذشته در سه دهه اخیر، یک پرش عظیم در حوزه نجوم داشته‌ایم و این اتفاق خوبی است اما این پرش متناسب و هم سرعت با دگرگونی و پیشرفت جهان نبوده است. یک دلیل عمده‌اش شاید عدم امکانات لازم در ایران است. نبود ابزار اپتیکی لازم مثل رصدخانه‌ای مجهز، از خلأهایی است که در این حوزه وجود دارد. از دهه 50 بحث ساخت«رصدخانه ملی» وجود داشته است و تازه در این دوران یک موضوع جدی شده و قرار است ساخته شود و مقدماتش انجام گرفته است. این امید برای جامعه نجومی وجود دارد که با احداث این رصدخانه، حضور ایران در نجوم جهانی هم شکل جدید و بارونقی پیدا کند.
علاقه‌مندان آماتور نجوم برای منجم شدن چه مسیری را باید طی کنند؟
با این پرسش وارد حوزه‌ای از نجوم می‌شوید به نام «نجوم آماتوری». کسانی که سن، تحصیلات و شغلشان ربطی به نجوم ندارد ولی علاقه‌مند به آن هستند، باید تلاش کنند و دانایی‌شان را در زمینه علم نجوم افزایش دهند. در ایران، خوشبختانه، حدود یک دهه است که «نجوم آماتوری» شکل خوبی پیدا کرده است. تعداد کسانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، بسیار زیاد است. کمتر شهری در ایران هست که یک گروه نجوم آماتوری نداشته باشد. همه جا این تشکیلات و هسته‌های علاقه‌مند وجود دارند که به رصد کردن، مطالعه و کارهای پژوهشی مشغولند. اکنون سازمانی به نام انجمن نجوم ایران وجود دارد که مرجع اصلی نجومی کشور به حساب می‌آید و بخشی در دل آن وجود دارد به نام «شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران» که هماهنگ‌کننده بین منجمان آماتور است.
مناسبت‌هایی مثل روز جهانی نجوم، هفته جهانی فضا و جشنواره ساعت‌های آفتابی محصول کار این منجمان آماتور است. این فعالیت‌ها به عنوان ترویج علم بروز پیدا کرده ولی کار اصلی اینها مطالعه در حوزه نجوم است. آنها اطلاعات خودشان را در اختیار منجمان حرفه‌ای قرار می‌دهند و در نتیجه در پیشرفت نجوم خیلی موثرند.
آیا انجمن نجوم به دانش‌آموختگان مدرکی هم ارائه می‌کند یا خیر؟
نجوم آماتوری در همه جای دنیا به عنوان هابی و فعالیت تفننی شناخته می‌شود و در آن مدرک گرفتن و مدال آوردن مطرح نیست. ولی افرادی در این انجمن‌ها هستند که در المپیادهای جهانی شرکت کرده و مدال هم آورده‌اند ولی این درجه اعتباری نیست.
در این محفل، آن کسی تواناتر است که اطلاعات بهتری راجع به جهان داشته باشد.
اگر بخواهیم بین «آسمان شب» و «فرجه» مقایسه‌ای انجام دهیم، تصور می‌کنید کدام یک در جذب مخاطب موفق‌تر بوده است و شخصا از کدام رضایت خاطر بیشتری دارید؟
برای مقایسه این دو برنامه، باید به کارکردشان نگاه کنیم و کارکرد این دو برنامه، فاصله زیادی از هم دارند. آسمان شب هدفش اطلاع‌رسانی نجوم است. ولی «فرجه» یک برنامه تحلیلی نسبت به وضعیت علمی و سیاستگذاری‌های آن در ایران است، مقایسه این دو را چندان درست نمی‌دانم، چون دو مقوله جداگانه هستند ولی واقعیت امر این است که «آسمان شب» برای من بسیار جذاب‌تر است. آن هم به خاطر نوع بازخوردهایی که از مردم نسبت به این برنامه می‌بینم. نجوم در طول دوران حیات انسان، یکی از رشته‌های پرطرفدار علمی بوده است.
در زمینه علم «ستاره‌شناسی» چند کتاب خوب معرفی کنید .
دو کتاب خیلی خوب و عمومی در زمینه نجوم هست؛ «نجوم به زبان ساده» و «شناخت مقدماتی ستارگان و سیارات». این دو کتاب قدمت طولانی دارند و نقش مهمی در علاقه‌مند کردن منجمان آماتور به این حوزه داشته‌اند. کتاب‌های تازه‌تری مثل «اطلس راهنمای آسمان شب» «ستاره‌شناسی» و «نجوم دینامیکی» هم وجود دارد که مناسبند .
می‌دانید که در گذشته نیاکان ما ارتباط تنگاتنگی با دانش نجوم داشته‌اند. «حکیم» در اصطلاح خاص خودش به ادیب، طبیب و منجم اطلاق می‌شد، کسانی مثل خیام، ابن‌سینا و ابوریحان. در دیوان‌های شاعران کلاسیک‌مان مثلا نظامی، به ابیات بسیاری برمی‌خوریم که درباره نجوم، صورفلکی و مفاهیم مربوط بدان است. امروزه این عقیده وجود دارد که در گذشته به دلیل رفت و آمد سنتی، سفرهای کاروان‌ها و رهگذران، نفوذ نجوم به عنوان علم طالع‌بینی و تعیین ساعات سعد و نحس در زندگی مردم نیاز بیشتری به نجوم احساس می‌شد ولی اکنون این کارکردها وجود ندارد و علم نجوم از زندگی بشر رخت بربسته است، نظر شما چیست؟
واقعیت این است که نسبت به نیاز بشر وضعیت هیچ تغییری نکرده، بلکه نوع نگاه و برخورد بشر نسبت به دنیایی که در آن زندگی می‌کند، تفاوت پیدا کرده است. مثلا در شهری مثل تهران، شما اگر به آسمان نگاه کنید، ستاره‌های زیادی را نمی‌بینید. چون آلودگی هوا مانع از دیدن ستاره‌های آسمان می‌شود. همانطور که انسان یاد گرفته تا چطور یک درخت را نابود کند، فراموش کرده که آسمانی بالای سرش هست و خودش در یک سیاره خیلی کوچک به نام زمین زندگی می‌کند. در دوران معاصر، تلقی انسان از زندگی عوض شده، حکما و ادبای ما، آسمان را مرکزی برای تفکر می‌دانستند اما امروز، دیگر آسمان در دسترس ما نیست. آسمانی که وقتی پدران ما روی پشت‌بام یا حیاط می‌خوابیدند، ستاره‌هایش رو اندازشان بود و با نگاه و تفکر به آسمان خوابشان می‌برد. آن ستاره‌هایی که دلایل کنجکاوی بشر بودند و باعث شدند انسان قدم به ماه بگذارد، اصلا دیگر دیده نمی‌شوند. در برنامه آسمان شب هدف اصلی ما در تیتراژ شروع برنامه است. بعد از عنوان «آسمان شب» می‌خوانید: «طبیعت فراموش شده» این هشداری است به مردمی که در قرن21 زندگی می‌کنند. به هرحال اسباب دانستن و فهمیدن مهیاست، فقط کافی‌است که ما بخواهیم.
هدف برنامه ما هم یک جور آشتی برقرار کردن بین مردم و طبیعت بوده است.
همیشه تاریکی آسمان با آن زیبایی و نور جادویی ستارگان، دریچه تخیل بشر بوده است؛ محمل خیال‌پردازی‌ها، تسکین روح و آرامش روانی انسان. نظرتان در این باره چیست؟
تصورم این است که به جای تخیل، بهتر است واژه «تفکر» را به کار ببریم. چون همانطور که گفتید سوسوزدن ستارگان در پهنه‌ای تاریک، اگر به انسان کنجکاو اضافه شود، مساوی می‌شود با علامت سؤال. جمله معروفی است که می‌گوید: «به ازای هر سوالی که بشر به آن پاسخ می‌دهد، هزار سؤال دیگر به وجود می‌آید» و باز نقل قول می‌کنم جمله‌ای را که همیشه یکی از کیهان‌شناسان ایرانی از اينشتین نقل می‌کرد: «نامفهوم‌ترین مساله در جهان این است که بفهمیم جهان قابل فهم است».
بشر همیشه فکر کرده که جهان چطور قابل فهم مي‌شود. حالا ستاره‌ها، تاریکی، سکوت طبیعت و آسمان، جادویی غیر قابل توصیف است. بعید می‌دانم کسی در این شرایط قرار بگیرد و وادار به تفکر نشود. این سؤال‌ها همانقدر امروز برای ما به وجود می‌آید که برای کپرنیک، بطلمیوس، گالیله، عبدالرحمان صوفی‌رازی و... به وجود آمد. فقط نگاه ما به زندگی با نگاه آنها فرق کرده است. مثلا اینکه، زمین کره‌ای شکل است و مرکز عالم نیست. امروز برای ما مساله پیش پا افتاده و ساده‌ای است، اما همین تصور روزی معمای بشر بوده است!
اوضاع امروز «قمر در عقرب» است! در مورد این اصطلاح چه نظری دارید؟
این اتفاقی است که شاید تقریبا هر ماه می‌افتد. عقرب یکی از صورت‌های فلکی در دایرهًْالبروج است. مسیر عبور و مرور هر یک از اجرام فلکی در طول یک سال را که به شکل دایره‌وار و حول خورشید است، دایرهًْالبروج می‌گویند، ماه در طول یک یا دو شب از میانه صورت فلکی عقرب در نقطه‌ای از دایرهًْالبروج عبور می‌کند و این یک پدیده کاملا طبیعی و عادی در نجوم است که به نظر طالع‌بین‌ها وضعیت مناسبی نیست و به صورت یک اصطلاح در تعریف اوضاع بد استفاده می‌شود.
به نظر می‌آید این به دلیل صورت خاص فلکی عقرب و بدیمن بودن این حیوان، آن هم در کنار تصویر زیبای ماه است!
صورت فلکی عقرب هم تجسم بشر است از تجمع ستارگان در آسمان. در دوران باستان، بشر با نگاه به آسمان، تفکر و تخیلش به کار افتاد و به این نقاط دست‌نیافتنی شکل و نام داد. از به هم پیوستن ستارگان با خطوط فرضی، نقش‌هایی به وجود آمد، مثل عقرب یا خرچنگ. از طرفی خیلی از قهرمان‌های اسطوره‌ای یا الهه‌ها قلمرويشان آسمان شد. مثل «زهره» که الهه زیبایی است و به خاطر فروغ زیبایش به این نام خوانده شد.
وقتی خواستند علم جدید نجوم را پایه‌گذاری کنند، دیدند که به یکسری مرزبندی برای پیدا کردن آدرس‌ها نیاز دارند. بنابر این در آسمان نشانه‌گذاری کردند. گفتند ما همان محدوده‌های صورت فلکی را که در گذشته بود، حفظ می‌کنیم و بدین سان این باورهای سنتی، سینه به سینه حفظ شد ولی امروز تنها یک باور قدیمی نیست، بلکه جنبه کاربردی دارد، مثل نقشه منطقه‌بندی تهران. شما می‌توانید از روی آن، آدرس ستاره‌ها و سیاره‌ها را پیدا کنید.
چقدر احتمال دارد که در کره‌ای دیگر بشود زندگی کرد؟
با دانش امروز بشر، ما هیچ جایی را پیدا نکرده‌ایم که بشود در آن زندگی کرد. یک شوخی از طرف منجمان با کسانی که روی کره زمین خرابکاری می‌کنند هست، آنها می‌گویند: «آقا ما کره دیگری پیدا نکرده‌ایم که برویم در آن زندگی کنیم. فعلا همین زمین را نگه دارید!» متاسفانه براساس تحقیقاتی که تاکنون انجام شده، جایی که امکان حیات در آن باشد، هنوز پیدا نشده است. تحقیقات روی کره‌ای مثل مریخ هنوز ادامه دارد، ولی هنوز فاصله زیادی تا سفر انسان به مریخ مانده است و از طرفی ما یک موضوع مهم داریم به نام «عمر کم انسان و فاصله‌های زیاد در مقیاس نجومی» مثلا اگر بخواهیم از سیاره خودمان جدا شویم و به سیاره دیگری برویم، اگر با سرعت نور هم حرکت کنیم چهار سال نوری طول خواهد کشید بنابراین سفر کردن در مقیاس نجومی بسیار کار دشواری است پس بهتر است فعلا بچسبیم به کره خودمان!
کدام سیاره را بیشتر دوست دارید؟
تقریبا همه آنها جلوه عجیب و خاصی دارند. از کدامشان بگویم. از «زحل» که یک حلقه باشکوه به دورش است یا «زهره» و «مشتری» که در نزدیکی هم هستند. «زهره» به دلیل درخشندگی دلفریبش یکی از زیباترین سیاره‌هایی است که آدم را مجذوب خودش می‌کند و برای من هم یکی از جذابیت‌ها، سیاره زهره است. به هر حال همه سیاره‌ها جذاب هستند و نمی‌توانم آنها را تفکیک کنم.
شما از فعالیت های علمی‌تان در تلویزیون چه هدفی را دنبال می‌کنید؟
من و تمام همکارانم در «آسمان شب» بیشترین هدف‌مان، ترویج و همگانی کردن علم بوده است. من به شخصه اعتقاد دارم که برنامه تلویزیونی هدفش این نیست که دانشمند پرورش دهد ولی دست‌کم می‌تواند علاقه عمومی را در جامعه برای تغییر در نحوه زندگی آدم‌ها ایجاد کند. وقتی ما بدانیم که روش‌مان در زندگی، روش علمی است، آن وقت معاشرت‌هایمان هم منطقی می‌شود و کره زمین دیگر مثل امروز آسیب نمی‌بیند. وضعیت‌هایی مثل جنگ‌ها و زیاده‌خواهی‌ها ناشی از زندگی غیرعلمی است زیرا اگر شما براساس علم به دنیا بنگرید، راحت‌تر می‌توانید در کنار هم زندگی کنید و اینجا برخورد بین آدم‌ها منطقی می‌شود.
هدف ما از برنامه‌سازی علمی هم این است که روحیه و تفکر علمی در جامعه بالا برود و به نظرم نجوم یکی از بهترین ابزارهاست، برای اینکه مردم به علم علاقه‌مند شوند. می‌دانید که سال آینده به واسطه چهارصدمین سالی که گالیله با تلسکوپ به آسمان نگاه کرد و به نوعی انقلاب در دوران نجوم رخ داد، «سال جهانی نجوم» نامگذاری شده است. سازمان ملل متحد، سازمان یونسکو و کمیته بین‌المللی نجوم قرار است در تمام دنیا نجوم را به میان مردم بیاورند. در ایران هم «انجمن نجوم ایران» متولی فعالیت‌های اصلی است اما هر ارگانی کارهای خودجوشی در این زمینه انجام می‌دهد، مثلا شبکه چهار یکسری برنامه‌های ویژه برای سال نجوم تدارک دیده است. برنامه «آسمان شب» نیز سال آینده، شکلش دگرگون می‌شود و پررنگ‌تر به مساله نجوم می‌پردازد.
کار جدیدی انجام داده‌اید؟
آخرین کار ما برنامه «تیک‌تاک» است که در حال حاضر از شبکه دو سیما پخش می‌شود.
و سخن آخر...
امیدوارم ایران در شرایطی قرار بگیرد که بشود با دوران گذشته هم قابل مقایسه شود. متاسفانه با شرایطی که امروز داریم، نمی‌شود این مقایسه را انجام داد و تنها می‌توانیم به نسل جدیدی که دارد راجع به نجوم تحصیل می‌کند، امیدوار باشیم.
آماری از اینها دارید؟
خیر، آمار دقیقی ندارم ولی می‌دانم که تعداد بسیار زیادی هستند که در مقایسه با 10 سال پیش شاید 20 برابر افزایش یافته باشند. پنج دهه قبل، تعداد کسانی که منجمان حرفه‌ای بودند به تعداد انگشت‌های دست هم نبود، ولی امروز تعداد منجمان حرفه‌ای خیلی زیاد است. بسیاری از اینها وارد دانشگاه شده‌اند و الان مدرس نجوم هستند و این اتفاق خیلی مهمی است، پس می‌توانیم امیدوار باشیم. ارسال نظر
پربیننده