زهرا قزيلي: فیلم‌های پلیسی معمایی همیشه پراستقبال‌ترین و ماندگار‌ترین آثار سینمایی در جهان هستند. سینمای ایران هم با توجه به بضاعت خود در مقاطع مختلف تاریخی فیلم‌هایی از این دست ساخته است که این روز‌ها شاهد اکران فیلم «گناهکاران» در اینگونه بر پرده سینماها هستیم، نمونه‌ای خوب از یک فیلم پلیسی معمایی که متاسفانه با اکران نامناسب آنگونه که باید نتوانست با تماشاگر ارتباط خوب برقرار کند. با نویسنده فیلمنامه و مجری طرح فیلم، «سام قریبیان» درباره نگارش فیلمنامه و مشکلات اکران فیلم به گفت‌وگو نشستیم که از نظرتان می‌گذرد: در سینما و تلویزیون ایران دست فیلمنامه‌نویس برای خلق شخصیت پلیس منفی بسته است. شما چقدر برای خلق پلیس فیلم با مشکل مواجه شدید؟
جالب است که درباره حضور شخصیت پلیس منفی هیچ‌گونه ممیزی یا موردی چه در اداره نظارت و ارزشیابی و چه در نیروی انتظامی به وجود نیامد. تنها موردی که بود هنگام صدور پروانه ساخت، شورای صدور پروانه ساخت از ما خواستند تا در فینال فیلم شخصیت پلیس خاطی مجازات شود. ما هم فکر کردیم که پیشنهاد غیرمنطقی نیست و من هم پایانی را نوشتم و فیلمبرداری شد که در آن پلیس خوب پلیس خاطی را می‌کشد. هنگام صدور پروانه نمایش هم وزارت ارشاد و هم نیروی انتظامی به آن پایان ایراد گرفتند و گفتند که آن صحنه را درآورید چون حالت انتقام شخصی پیدا کرده است. وقتی آن فینال حذف شد نیروی انتظامی باز با پایان فیلم مشکل داشت و گفتند باید بروید دوباره صحنه فینال را فیلمبرداری کنید که در آن شخصیت منفی دستگیر می‌شود. اینجا بود که ما کوتاه نیامدیم و گفتیم باید بین دو فینال موجود یکی را انتخاب کنید. این بود که فینال فیلم به صورتی درآمد که دیدید. البته این نکته را باید یادآور شوم که در نسخه نمایش داده شده در خارج از ایران پلیس خاطی کشته می‌شود و در نسخه وطنی پلیس خاطی فرار می‌کند.
پلیس به معنی پلیس مدرن یا شهری یک کاراکتر وارداتی به شمار می‌آید. برای ایرانی کردن این پلیس از چه المان‌هایی بهره بردید؟
اصلا اعتقادی به ایرانیزه کردن داستان یا شخصیت‌ها نداشتیم. در بسیاری از فیلم‌های پلیسی ایرانی که در اغلب آنها خود آقای قریبیان بازی کرده‌اند، یک نوع تلاش مذبوحانه برای ایرانیزه کردن شخصیت‌ها صورت گرفته که هیچ وقت موثر نبوده و باعث شده این نوع از فیلم ماندگار نشود. ما خواستیم به گونه‌ای دیگر تجربه کنیم. یعنی تا حد امکان المان فضا و مکان را از قصه گرفتیم تا بتوانیم تمرکز بیشتری روی عنصر قصه‌گویی داشته باشیم.
عده‌ای معتقدند شخصیت‌ها و کاراکترهای خلق شده در فیلم هیچ‌یک رنگ و بوی ایرانی ندارند (نوع پوشش، قهوه خوردن در تنهایی و...) نبودن جغرافیای مشخص نیز بیش از پیش این حس را تشدید می‌کند.
چرا باید رنگ و بوی ایرانی داشته باشد. ما در جهت خلق فضای متفاوتی بودیم تا قصه‌مان را بتوانیم روان‌تر و با اصول اینگونه از فیلم‌ها تعریف کنیم. قصد مقایسه ندارم ولی دیوید فینچر فیلم هفت را در فصل تابستان در شهر لس‌آنجلس فیلمبرداری کرده است ولی تن بازیگرانش بارانی و کلاه شاپو پوشانده. در زمستان هم در آن شهر به سختی باران می‌بارد. در صورتی که خیلی راحت می‌توانست به نیویورک یا شیکاگو برود و فیلمبرداری کند. پلیس آمریکا اصلا کلاه شاپو بر سر نمی‌گذارد. کلاه شاپو مربوط به دهه 40 میلادی و مثلا مناسب همفری بوگارت است نه دهه 90 و بر سر مورگان فریمن. ما هم قصدمان ایجاد فضای مناسب با قصه فیلم بود. این نکته مهم است؛ تعداد آدم‌هایی که با آنها در ایران برخورد داشتم که کراوات می‌زنند و قهوه می‌خورند خیلی بیشتر از آمریکا بوده. شاید همه مردم با آن طبقه آشنایی نداشته باشند.
رابطه «تدین» و «روانگر» برخلاف آثار سینمایی این ژانر در ایران دوستی نیست و کاملا با یکدیگر تنش دارند. درباره طراحی این دو شخصیت بفرمایید.
اصلا تا به حال این ژانر را به صورت کامل در ایران تجربه نکرده‌ایم. دوست منتقدی می‌گفت ما اصلا ژانر جنایی یا نوآر در ایران نداریم بلکه ژانر «ناجایی» داریم. خب در ژانر ناجایی هم همه پلیس‌ها مثل گل و بلبلند؛ هیچوقت خطایی از آنها سر نمی‌زند و همه بسیار خونسرد و مهربانند، در صورتی که واقعیت چیز دیگری است. پلیس آگاهی به طبع شغلش با آدم‌های تبهکار و خلافکاری سر و کار دارد که لازمه‌اش برخورد شدید است. این نوع پلیس با پلیس راهنمایی و رانندگی که شهروندان عادی در طول روز با آن برخورد می‌کنند بسیار متفاوت است. سعی کردیم گامی اولیه در احیای این ژانر در ایران برداریم. یکی از مبانی اولیه این است که دو پلیس باهم در تضاد باشند. این مورد هم در فیلمنامه و دیالوگ‌ها رعایت شده بود و هم در انتخاب بازیگران و شیوه بازیشان. در فیلم آنها نه‌تنها دوست و مهربان نیستند بلکه در انتها با هم دشمن هم می‌شوند.
چرا مخاطب ما نیازی به این نوع سینما (سینمای معمایی پلیسی) احساس نمی‌کند؟
مخاطب ایرانی نمونه درجه یک اینگونه از فیلم‌ها را در فیلم‌های آمریکایی می‌بیند. نمونه سطح پایین و بدش را هم در تله‌فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی می‌بیند (البته استثنا هم وجود دارد). بنابراین وقتی فیلمی با این مضمون در سینماها اکران می‌شود طبعا فکر می‌کند یکی از همان کارهای ژانر ناجایی است و علاقه‌ای برای دیدنش از خود نشان نمی‌دهد. در حالی که من فیلم را چندین بار با مردم در سینماها دیده‌ام. اکثر تماشاچیان از سالن سینما راضی بیرون آمده‌اند و آن‌دسته که احیانا از فیلم خوششان نیامده، اعتراف کرده‌اند که حداقل به شعورشان توهین نکرده‌ایم.
شرایط اکران فیلم چقدر راضی‌کننده بود؟
وقتی تبلیغات و اطلاع‌رسانی وجود نداشته باشد در نتیجه اثرش را هم در فروش فیلم خواهیم دید. در هفته‌های نخست تعداد سینماها و تیزرهای تلویزیونی مقبول بود ولی ظرف 4-3 روز تمام بیلبوردها و پرتابل‌های تبلیغاتی فیلم را از سطح شهر جمع‌آوری کردند و اجازه ندادند اثری از تبلیغات شهری بماند. در پردیس‌های سینمایی هم که چند فیلم همزمان نشان می‌دهند. پوستر و عکس‌های فیلم در کورترین نقطه ممکن کار گذاشته شده است. در پردیس بزرگی در تهران پوستر یک فیلم چینی بزرگ‌تر و جذاب‌تر از فیلم گناهکاران کار گذاشته شده است. خب من هم باشم راغب نمی‌شوم فیلمی را که اینگونه برایش تبلیغ می‌شود بروم و تماشا کنم.
فیلم «گناهکاران» در میان 5 فیلم رتبه اول مردمی جشنواره فیلم فجر سی و یکم بود اما به نظر می‌رسد با اکران خوبی مواجه نشده، چه عاملی باعث عدم رضایت و توجه مخاطب به فیلم شده است؟
وقتی اطلاع‌رسانی درست نباشد مردم از کجا باید بدانند چنین فیلمی با این مضمون جدید در سینماها اکران شده، در جشنواره مردم فیلم را دیدند و پسندیدند. اکنون کسی برای دیدنش دعوت یا تشویق نمی‌شود. فیلم گناهکاران جزو 10 فیلم منتخب برای معرفی به آکادمی اسکار هم بود. در 6 جشنواره خارجی هم نمایش داده شده و کاندیدای بهترین فیلم خارجی‌زبان در فستیوال فیلم مادرید و برنده دیپلم افتخار از فستیوال لوسرن سوییس شده است. این نشان می‌دهد که هم در ایران و هم در خارج از ایران، فیلم توانسته با مخاطبش ارتباط درست برقرار کند.