نرگس خانعلی‌زاده: بدون اغراق می‌شود گفت ترجمه کتاب، از پرزحمت‌ترین فعالیت‌های فرهنگی و بسیار فراتر و عمیق‌تر و تخصصی‌تر از برگردان لغت از زبانی به زبان دیگر است. نفیسه معتکف، مترجم با سابقه شیرازی درباره اهمیت ترجمه یک کتاب حرف‌های جالبی زده است: «ترجمه یک اثر بر خلاف باور عمومی تنها برگردان لغوی یک متن نیست و مترجم باید با فرهنگ و آداب و رسوم یک ملت آشنا باشد تا بتواند حق مطلب را به درستی ادا کند و به خوبی اصطلاحات، واژگان و جملات چند منظوره جامعه مورد نظر را مدنظر قرار دهد. در واقع ترجمه خوب، کاری دوطرفه است. از یک طرف مترجم باید فرهنگ، ادبیات و عرف جامعه را بشناسد و از سوی دیگر، با زیرساخت‌های فرهنگی اجتماع مقابل ارتباط داشته باشد تا بتواند اثری شایسته و فاخر ارائه دهد». بین منتقدان کتاب در حوزه ترجمه و مخصوصا ترجمه‌هایی که برای کتاب‌های معروف پیش می‌آید یک حرف مشترک وجود دارد. بیشتر آنها نظرشان این است که اگر ترجمه را شکلی از تمرین و درگیری با تفکر بدانیم، مشخصا در حوزه نظری و فلسفه، با مقایسه کشورهای غربی و کتبی که در آنجا تالیف و حتی از زبان‌های دیگر به انگلیسی ترجمه می‌شوند، مشاهده می‌کنیم که در آن کشورها درباره این کتاب‌ها بحث‌ها و سمینارهای زیادی به راه می‌افتد، در دانشگاه‌ها آن کتاب‌ها را زیرو‌رو می‌کنند و با آن درگیر می‌شوند. اگر این اتفاق در ایران نیفتد، بخش زیادی از کتاب‌های ترجمه شده می‌تواند پر از اشکال باشد. در این بین اگر سرعت بر کیفیت ارجحیت داده شود که دیگر نور علی نور می‌شود!
من زودتر از همه تحویل دادم!
وقتی رمانی برگزیده می‌شود، همه می‌خواهند آن را به سرعت ترجمه کنند و این نگاه به ترجمه، یکی از آفت‌های اصلی ترجمه محسوب می‌شود. این روزها مترجمانی هستند كه یك اثر را همزمان بدون اطلاع از کار یکدیگر ترجمه می‌كنند. چیزی که در رمان‌های مشهور بسیار دیده می‌شود. این نگاه به کتاب و صرفا خوردن ترجمه کتاب به اسم یک مترجم خاص، سرعت را بالا می‌برد ولی به همان اندازه از دقت کار کم می‌کند. خیلی اوقات، برنده شدن در «جدال چه کسی کتاب جدید را زودتر چاپ کرد» هزینه‌های فرهنگی سنگینی دارد و بی‌دقتی مترجم و سرعتی بودن کار ممکن است باعث شود، یک اثر جذاب و دسته اول، بعد از ترجمه، خیلی کار دلچسبی به حساب نیاید.
وقتی دست آدم برای انتخاب باز می‌شود
تصور کنید وارد یک کتابفروشی شده‌اید. قفسه کتاب مورد نظرتان را پیدا می‌کنید. با کمی جست‌وجو کتاب‌های قبلی نویسنده مورد نظرتان را هم پیدا می‌کنید و در همان حال چشمتان به کتاب جدید مورد نظرتان می‌خورد. درست کنار آن کتاب، جلد دیگری وجود دارد که نویسنده همان نویسنده است ولی عنوان آن کمی متفاوت‌تر از کتابی است که چند ثانیه پیش دیده‌اید. کتاب بعدی هم همین‌طور است. کمی هیجان‌انگیز است که شما یک کتاب می‌خواهید و حالا از همان کتاب چند جلد روبه‌روی شماست و شما حق انتخاب دارید که از اسم هرکدام بیشتر خوشتان آمد، آن را انتخاب کنید اما هیجان‌انگیز بودن در این مساله کافی نیست. «محسن عقبایی»، «شبنم سعادت»، «منصوره حکمی» و «نسترن ظهیری» مترجمانی هستند که یک کتاب را به فارسی برگردانده‌اند و مهدی غبرایی نیز در حال ترجمه این رمان است. هر یک از این مترجمان عنوان متفاوتی را برای این اثر برگزیده‌اند که «و کوهستان به طنین درآمد»، «پژواک کوهستان»، «و کوه‌ها طنین‌انداز شدند» و «و پاسخی پژواک‌سان از کوه‌ها آمد» بعضی از این نام‌هاست. «و کوه طنین انداخت» اسم کتابی است که اولین مترجم این کتاب، یعنی مه‌گونه قهرمان برای آن انتخاب کرده است.
معضلی به نام ترجمه مجدد
از واقعیت نمی‌توان گریخت. ترجمه مجدد موضوعی است که همه کتاب‌های معروف، به آن دچار می‌شوند. از معروف‌ترین که همان هری‌پاتر باشد تا «بن در جهان» که ادامه کتاب فرزند پنجم دوریس لسینگ است. کتاب‌های قبلی خالد حسینی هم از این قضیه دور نمانده و آنها هم مثل«و کوه طنین انداخت» به ترجمه‌های متعددی منتشر شده‌اند. تعداد ترجمه‌های مجدد خیلی بیشتر از چند نمونه کتاب است که بشود همه‌شان را یک به یک برشمرد و اسم برد اما در حقیقت این یک معضل است که گاهی مترجمی که ترجمه‌اش، در دومین یا سومین نسخه از اولین ترجمه منتشر می‌شود، شاید زودتر از همه آن را برای شروع کار انتخاب کرده باشد ولی به دلیل مشکلاتی مثل مجوز، از دیگر انتشارات‌ها عقب مانده است و حالا بعد از یک دوره کوتاه یا بلند، ترجمه‌اش را روانه بازار کرده است. این معضل یک راهکار دارد؛ قانون کپی‌رایت. این مساله در حال حاضر و از بعد واقع‌بینانه این‌طور حل می‌شود که تا زمانی که قانون کپی‌رایت در کشور ما وجود ندارد، این مترجمان باشند که خوش‌سلیقگی به خرج دهند و سراغ کتاب‌هایی بروند که تا به حال ترجمه نشده است.
کتاب خالد حسینی در چاله افتاد
حتی آنهایی که کتابخوان قهاری محسوب نمی‌شوند هم «خالد حسینی» را می‌شناسند یا حتی اسمش را شنیده‌اند. پزشک افغان شهروند آمریکا، در سال 1386 با کتاب «بادبادک باز» همه نگاه‌ها را به سمت خودش جلب کرد. کتابی که توانست با به داستان کشیدن تیره‌روزی مردم افغانستان، تا این اندازه، بین مردم محبوب شود. بعد از بادبادک‌باز که از همان رمان‌های گل‌کرده محسوب می‌شد، هزار خورشید تابان او هم توانست به اندازه کتاب اولش محبوبیت به‌دست بیاورد. حالا بعد از مدت‌ها، خالد حسینی کار جدیدی منتشر کرده است که دقیقا از همان دسته کتاب‌هایی است که برای ترجمه آن، دست بالای دست بسیار است. «و کوه طنین انداخت» (And the Mountains Echoed) عنوان ترجمه شده کتاب جدید خالد حسینی است که در ۳۱ خرداد امسال در آمریکا منتشر شد و این روزها تعدادی زیادی از مترجمان در حال ترجمه همزمان آن هستند. «و کوه طنین انداخت» عنوان ترجمه شده از مه‌گونه قهرمان است. اولین مترجمی که موفق شد این کتاب را با ترجمه خودش منتشر کند اما این مساله محدود به خالد حسینی و کتاب اخیرش نیست و روند بالا گرفتن تب ترجمه از آثار نویسندگانی که نوشته‌های پیشین آنها با اقبال مناسب روبه‌رو شده، تقریبا به یک عرف ادبی در کشور تبدیل شده است. از گابریل گارسیا مارکز و پائولو کوئیلو گرفته تا جومپا لاهیری و آلیس مونر همگی طعم ترجمه‌های گوناگون و متنوع – و البته اکثرا غیر استاندارد و آماتور – را چشیده‌اند.