ثمانه اکوان: مساله کنترل جمعیت مساله‌ای قدیمی در ایران است اما این مساله هیچگاه به مساله روز اروپا و آمریکا تبدیل نشده چرا که این کشورها برعکس ایران به دنبال سیاست‌هایی مخفی یا علنی برای افزایش میزان زاد و ولد بوده‌اند اما نگرانی‌ها و دغدغه اصلی دولتمردان آمریکایی و اتحادیه اروپا در این‌باره چه بوده و چرا در حالی که کشورهای به قول خودشان جهان سوم را به کاهش میزان زاد و ولد تشویق و در برخی مواقع مجبور می‌کردند، خود به دنبال افزایش جمعیت کشورشان بوده‌اند؟ نگاهی به نمودارهای ارائه شده توسط سازمان‌های جهانی مانند بانک جهانی و سازمان ملل حقایق در این زمینه را آشکار می‌کند. عموما جمعیت کل اتحادیه اروپا یا کل جمعیت آمریکا با جمعیتی از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا مقایسه می‌شود و در حالی که چین نیز افزایش جمعیت بالایی را تجربه می‌کند، اصرار تنها روی مردم این منطقه است. نگاهی به وضعیت ژئوپلتیک و ذخایر غنی کشورهای خاورمیانه (غرب آسیا) و شمال آفریقا مشخص می‌کند که دغدغه اصلی در این باره، استفاده از منابع طبیعی این کشورها و پیدا کردن راهکارهایی برای تسلط بر منابع این منطقه است و البته هدف دیگر جلوگیری از پدیده‌ای است که جمعیت‌شناسان به آن پدیده «زمستان جمعیت» می‌گویند که شامل از بین رفتن یک ملت در نتیجه به‌کارگیری سیاست‌های کنترل جمعیت است. سیاست‌های مختلفی برای کاهش جمعیت در این منطقه از دنیا به کار گرفته شده است اما اروپا و آمریکا در این باره چه اقداماتی انجام داده‌اند؟ در زیر به چند نمونه از اقدامات و دلایل این اقدامات اشاره شده است: کنترل جمعیت در آمریکا
در ایالات متحده هیچ قانونی برای کنترل جمعیت وجود ندارد. به دلیل آزادی‌های مطرح در قانون اساسی کسی نیست که به زوج‌های جوان بگوید شما باید تنظیم خانواده را رعایت کنید یا از یک تعداد بچه بیشتر نداشته باشید. با این حال هرقدر که آمریکایی‌ها بخواهند بچه داشته باشند، دولت باید از نظر قوانین از آنها حمایت کند. بسیاری از گروه‌های کنترل جمعیت و سازمان‌های غیردولتی که در این زمینه فعالیت می‌کنند هر سال به مناسبت‌های گوناگون تجمعاتی برپا کرده و از دولت انتقاد می‌کنند که حتی در رسانه‌ها نیز مبانی کنترل جمعیت را به مردم آموزش نمی‌دهد. رویای آمریکایی به قول رسانه‌های غربی، کم‌کم با کمبود منابع و ازدیاد نسل به کابوس آمریکایی تبدیل خواهد شد. سازمان‌های طرفدار حفظ محیط زیست و پیروان نظریه مالتوس (پدر نظریه کنترل خانواده) بر این عقیده‌اند که آمریکا اولین کشوری است که با بحران افزایش جمعیت مواجه شده و برای تامین منابع خود مجبور به آغاز کردن جنگهای جدید در دنیا خواهد شد. این افراد معتقدند جنگهای حوزه خاورمیانه از همین حالا نشان‌دهنده آغاز این فرآیند برای کسب انرژی مورد نیاز برای اداره آمریکا است. اگر جمعیت آمریکا با همین روند و نرخ رشد افزایش یابد، مطمئنا تا چند سال آینده به جای ۳۱۴ میلیون نفر، آمریکا دارای جمعیتی حدودا ۵۰۰ میلیون نفری خواهد بود. مرکز «تحقیقات جمعیت و امنیت ایالات متحده» در گزارشی به این مساله پرداخته است که اگر تا قبل از این مبنای اصلی برخی ملاحظات درباره کنترل جمعیت امنیت و سیستم نظامی در کشور بوده است، امروز با گسترش فناوری‌های نوین دیگر نیازی به داشتن تعداد جمعیت بالا نیست تا بتوانیم نشان دهیم آمریکا کشوری قدرتمند و تاثیرگذار است. این بنیاد تحقیقاتی در گزارش خود با بیان اینکه تا قبل از این در جنگهای سنتی رسم بر این بود که تعداد نیروهای انسانی گماشته شده برای جنگ، پیروزی یا شکست را تعریف می‌کرد اما امروز با به کار رفتن بسیاری از تجهیزات نظامی و همچنین وجود داشتن سلاح‌های اتمی که برافروختن جنگ در بسیاری از کشورهای دنیا را غیرممکن کرده، دیگر نیازی به نیروی پیاده‌نظام و جنگجو برای میدان‌های مبارزه نیست و بویژه در کشورهای غربی می‌توان از سیستم کنترل جمعیت استفاده کرد. از سوی دیگر افزایش نرخ جمعیت باعث به وجود آمدن جنگهای دیگری برای دستیابی به مواد غذایی و انرژی مورد نیاز می‌شود و این بر صلح جهانی و در خطر بودن کره زمین بیش از پیش تاثیر می‌گذارد. این بنیاد در ادامه گزارش خود با اشاره به هزینه‌های عمومی زندگی در کشورهای غربی و هزینه‌های نگه داشتن حفظ سیستم دموکراتیک در نظام سیاسی این کشورها معتقد است در این کشورها هر چه تعداد نیروی جوان و تحصیلکرده بالا برود، حفظ دموکراسی مدنظر سیاسیون نیز سخت‌تر شده و اصولا افزایش جمعیت عاملی مهلک برای برقراری دموکراسی در کشورهای غربی است چرا که برقراری عدالت و تامین مایحتاج زندگی بر نسل‌های بعدی بسیار سخت‌ترشده و میزان نارضایتی عمومی فضای سیاسی و امنیتی کشورها را نیز دستخوش تغییر و تحولات گسترده می‌کند. اما با وجود تمام مزایای کنترل نسل در کشورهای توسعه‌یافته غربی از جمله اروپا و آمریکا، چرا این اقدام اجرایی نشده و اصولا برنامه‌ای برای کنترل جمعیت در این کشورها وجود ندارد؟
کابوس جنگهای جهانی بر سر غرب
کابوس جنگهای جهانی اول و دوم هنوز هم در سراسر آمریکا و اروپا وجود دارد. آمار‌ها نشان می‌دهد در هر زمانی که جنگی ویران‌کننده بخشی از جهان را در تصرف خود گرفته، ازدیاد نسل به دلیل ترس از منقرض یا کم شدن جمعیت در آن کشور بیشتر شده است. به همین دلیل در سال‌های جنگ جهانی اول و دوم در کل اروپا و آمریکا کشورها عمدتا با انفجار جمعیت روبه‌رو بوده‌اند. جمعیتی که بعد از جنگ دوم جهانی به دنیا آمده‌اند هم‌اکنون دوران پیری خود را می‌گذرانند، به همین دلیل کشورهای غربی بویژه آمریکا با پدیده‌ای به نام «بی‌بی‌بومر» یا انفجار جمعیت پیر کشور روبه‌رو شده‌اند. نسل بی‌بی‌بومر که در فاصله سال‌های ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۴ به دنیا آمده‌اند هم‌اکنون به سرباری برای نسل جدید جوانان آمریکایی تبدیل شده‌اند که باید با کار خود و مالیاتی که می‌پردازند، حقوق دوران بازنشستگی آنها را پرداخته و بیشتر از توان خود کار کنند تا شاید بتوانند وضعیت اقتصادی را نیز بهبود بخشند. از طرفی نسل بی‌بی‌بومر بسیار بیشتر از نسل جدید آمریکایی هستند و عدم تساوی میان کسانی که بازنشسته شده و کسانی که به جای آنان کار می‌کنند، باعث شده بسیاری از این افراد هنوز هم سر کار باشند. نسل بعدی و امروزی که با نام نسل هزاره یا «وای» شناخته می‌شوند جدای از اینکه باید در مدت کار خود از حقوقشان مالیات پرداخت کنند تا حقوق این افراد بازنشسته نسل بی‌بی‌بومر تامین شود، خود نمی‌توانند رویایی برای بازنشسته شدن داشته باشند چرا که نسل هزاره تصمیمی برای بچه‌دار شدن و ازدیاد نسل ندارد و باید به دلیل عواقب اوضاع اقتصادی آمریکا و عدم تمایل به بچه‌دار شدن این نسل، بسیاری از دوران پیری خود را نیز مشغول به کار باشند. این نسل براساس آخرین آماری که کار‌شناسان آماری در ایالات متحده بیان کرده‌اند حداقل تا سن ۷۳ سالگی باید کار کنند و این برای نسلی که اوضاع اقتصادی بد، مالیات‌های سنگین و بحران‌های گوناگون را تحمل کرده و احتمالا دیگر نمی‌تواند از امکانات بعد از بازنشستگی نیز استفاده کند، یک فاجعه انسانی است. در همایش‌های مختلف برای بررسی راهکار‌ها درباره چگونگی برخورد با نسل بی‌بی‌بومر، کار‌شناسان به شوخی از نسل هزاره به عنوان نسل زامبی‌ها یاد می‌کنند. نسلی که باید بعد از مردن هم دوباره زنده شده و کار کند تا بتواند اوضاع اقتصادی کشورش را از بحران نجات دهد! با این حال با وجود گروه‌های طرفدار محیط زیست و سیاسیونی که معتقدند دموکراسی آمریکایی با ازدیاد نسل به خطر می‌افتد، همچنین براساس عرفی که درباره آزادی‌های شخصی و مدنی در جامعه آمریکا وجود دارد، هیچگاه قانونی برای ازدیاد نسل تصویب نمی‌شود و سعی می‌شود از راه فرهنگسازی این کار انجام شود. طرفداران کنترل و تنظیم خانواده بر این باورند که رویای آمریکایی با ازدیاد نسل به خطر می‌افتد اما طرفداران نظریه ازدیاد نسل بر این عقیده‌اند که رویای آمریکایی همین ازدیاد نسل و تحکیم خانواده است. در بیشتر فیلم‌ها و سریال‌ها قهرمان داستان، خانواده‌ای مهربان، خانه‌ای زیبا، ماشینی بزرگ و جادار، بیشتر از ۳ بچه و سگی دارد که به نماد زندگی آمریکایی و رویای آمریکایی تبدیل شده است. در بسیاری از این فیلم‌ها و سریال‌ها شغل پدر و سرپرست خانواده چندان هم شغل خوبی نیست و ممکن است خانواده با بحران‌های اقتصادی یا حتی امنیتی مواجه باشند اما در آخر این مهر و محبت و کانون گرم خانوادگی است که منجر به حل شدن تمام مشکلات می‌شود. اوباما نیز جدیدا با طرح کردن موضوع «لایحه درمانی اوباما» و شیوع یافتن پدیده بیمه در بین تمام آمریکایی‌ها به دنبال اطمینان‌سازی برای آینده کودکان آمریکایی و تشویق والدین به فرزندآوری است که به‌خوبی در گزارش‌های مربوط به لایحه درمانی دیده می‌شود.
اروپا و سیاست‌های فرزندآوری
کشورهای اروپایی نیز مانند آمریکا با پدیده بی‌بی‌بومر یا انفجار جمعیت در دوره بعد از جنگ جهانی روبه‌رو بوده‌اند و به دلیل آزادی بیشتر در وضع قانون‌های مبتنی بر فرزندآوری، قوانین ویژه‌ای برای والدینی که بخواهند بچه‌دار شوند، وضع کرده‌اند تا با وجود اوضاع اقتصادی ناپایدار در این قاره سبز، والدین مطمئن باشند که آینده خوبی برای فرزندانشان رقم می‌خورد. یکی دیگر از دلایل تشویق شدن اروپاییان به فرزندآوری نموداری بود که در سال ۲۰۰۱ توسط سازمان ملل منتشر شد. رقابت بر سر استفاده از منابع طبیعی یکی از عوامل موثر در سیاست‌های تشویقی برای فرزندآوری است. براساس نموداری که سازمان ملل منتشر کرده، جمعیت جهان تا سال ۲۰۵۰ در کشورهای حوزه خاورمیانه و شمال آفریقا بشدت بالا‌تر از جمعیت کل اروپا خواهد بود و رقابت بر سر استفاده از منابع طبیعی این منطقه اروپا را به فکر ازدیاد نسل انداخته است. این نمودار به خودی خود شرح‌دهنده بسیاری از اقدامات سیاسی و فضاسازی‌ها برای ازدیاد نسل در اروپا است. کشورهای اروپایی همچنین اقداماتی جهت تشویق به فرزندآوری انجام داده‌اند که کم‌کم در سراسر اروپا در قانون‌های شورهای مختلف نهادینه می‌شود. در اینجا به چند نمونه از سیاست‌های تشویقی در کشورهای اروپایی که نتیجه کاملا مثبتی در روند ازدیاد نسل داشته‌اند، اشاره می‌شود:
نروژ و سوئد
دولت‌های شمال اروپا طیف وسیعی از سیاست‌های طراحی شده برای کمک به زوج‌های جوان را به کار می‌برند که هدف آن کمک کردن به مردم و ایجاد هماهنگی بین کار و زندگیشان است. این مدل به «مدل نوردیک» معروف شده است. در سوئد هر کدام از والدین ۱۸ ماه مرخصی برای زایمان دارند که در این مدت نیز حقوق هر دو از طرف دولت پرداخت می‌شود. مراقبت‌های روزانه و معمول از کودکان با یارانه‌های زیادی همراه است و برنامه‌های کاری برای زنان شاغل نیز بسیار منعطف است و زنان شاغل با کودکان زیر سن پیش‌دبستانی، باید از میزان ساعات کاری خود کم کنند. با این حال میزان حضور و مشارکت زنان در مشاغل اداری بسیار بالاست. در نروژ مادران باید ۱۲ ماه مرخصی گرفته و در این مدت ۸۰ درصد حقوق قبلیشان را دریافت می‌کنند یا اینکه می‌توانند ۱۰ ماه از حقوقشان را به طور کامل دریافت کنند. پدر‌ها هم می‌توانند به جای مادران تمام این مدت را مرخصی بگیرند و این به والدین بستگی دارد که کدامشان ترجیح می‌دهند در خانه بمانند. در هر صورت پدران باید حداقل یک ماه را مرخصی بگیرند و این مدت برای هر دو والدین اجباری است که باید حتما در کنار فرزندانشان باشند. حقوق مدت مرخصی از طریق مالیات‌هایی است که قبلا پرداخت شده، بنابراین لازم نیست کارفرمایان این مبلغ را بپردازند.
ایرلند
با وجود اینکه هزینه نگهداری از کودکان در ایرلند بالاست و امکانات و یارانه‌های دولتی نیز در این باره پرداخت نمی‌شود، بالا‌ترین میزان زاد و ولد در کل اروپا را داراست. مادر‌ها در این کشور ۲۶ هفته مرخصی با حقوق می‌گیرند و پدر‌ها هم ۱۴ هفته مرخصی می‌گیرند. نرخ زاد و ولد 99/1 بچه برای هر زن است.
انگلستان
زنانی که برای اولین‌بار مادر می‌شوند، ۶ ماه مرخصی با حقوق می‌گیرند و پدران نیز می‌توانند از ۶ ماه مرخصی با حقوق و بیشتر از آن بدون حقوق استفاده کنند. حقوق ۶ هفته اول به صورت ۹۰ درصد حقوق کامل پرداخت می‌شود و در ۲۰ هفته بعدی نیز به ازای هر هفته، 80/102 پوند حقوق به زنان پرداخت می‌شود. مردانی هم که برای اولین‌بار پدر می‌شوند می‌توانند از مرخصی دو هفته‌ای با هفته‌ای 80/102 پوند حقوق استفاده کنند. آموزش‌های ابتدایی برای کودکان، دولتی و رایگان است. بچه‌ها از سن ۴ سالگی در مهدهای رایگان ثبت‌نام می‌شوند و برخی کودکان از سن سه سالگی نیز می‌توانند در این دوره‌های آموزشی رایگان ثبت نام کنند. والدین کودکان زیر ۶ سال این حق را دارند که از کارفرمایان خود بخواهند ساعات کاری کمتری برایشان در نظر بگیرند.
آلمان
آلمان از مدت‌ها پیش پایین‌ترین میزان نرخ زاد و ولد را در کل اتحادیه اروپا داشته و زنان بسیاری هستند که هیچ بچه‌ای ندارند. براساس آمارهای ارائه شده توسط اتحادیه اروپا، از سال ۲۰۰۵ به این سو، ۳۰ درصد از زنان آلمانی هیچ بچه‌ای نداشته‌اند. جمعیت‌شناسان می‌گویند مشکل آلمان از این بد‌تر نیز خواهد شد چرا که مدت‌هاست هیچ‌کس به هشدار‌ها در این زمینه توجهی نمی‌کند. دولت ۱۴ هفته مرخصی مادرانه به زنان داده که می‌تواند تا ۳۶ هفته نیز ادامه داشته باشد اما میزان حقوق دریافتی زنان در این مدت براساس فاکتورهای مختلفی تعیین می‌شود. یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در این زمینه کمبود مکان‌های نگهداری از کودکان در این کشور است. براساس ارقامی که دولت ارائه داده، تنها یک بچه از هر ۵ بچه موجود در این کشور می‌تواند در مکان مناسبی به عنوان مهد تحت مراقبت قرار گیرد. دلایل این امر هم این است که نه‌تنها این محل‌های مراقبت در زمان نهار تعطیل هستند، بلکه هزینه‌های بسیار بالایی را هم به دوش والدین می‌اندازند. یکی دیگر از مشکلاتی که به کار والدین هم صدمه می‌زند این است که تمام مدارس به صورت سنتی در ساعت ۱ بعدازظهر تعطیل می‌شوند. دولت اما با اجرای سیاست‌های خاص و با دستور سیاسی توانسته نرخ زاد و ولد را کمی بالا ببرد. به همین ترتیب در ماه ژانویه سال ۲۰۱۰ لایحه‌ای برای معافیت مالیاتی خانواده‌ها به تصویب رسانده و این ایده را نیز مطرح کرده که مالیات مهدکودک‌ها را حذف کند تا با پایین آمدن هزینه‌های مهدکودک، انگیزه والدین شاغل برای فرزندآوری نیز بیشتر شود.
فرانسه
فرانسه سیاست‌های مختلفی را برای ایجاد هماهنگی بین کار زنان شاغل و بچه دار شدنشان به کار برده است و گسترده‌ترین اقدامات مراقبتی را برای کودکان فراهم کرده است. مادران می‌توانند از ۱۶ هفته مرخصی مادرانه برای تولد اولین فرزندشان استفاده کنند و این مدت مرخصی برای کودک سوم به ۲۶ هفته نیز می‌رسد. برای پدران نیز در کل، مرخصی‌ای ۲۶ هفته‌ای در نظر گرفته شده است. سال گذشته دولت اعطای پول بیشتری به عنوان سیاست تشویقی برای کسانی که سومین فرزند خود را به دنیا بیاورند، تصویب کرد. امکانات مراقبت از کودک نیز با یارانه‌های دولتی همراه است. کودکان کوچک‌تر در هر خانواده می‌توانند از مراقبت‌های روزانه در مهد‌ها برخوردار باشند برای کودکان بین 2 تا 3 سال، برنامه‌های پیش‌دبستانی در نظر گرفته شده است که خانواده‌ها می‌توانند به صورت قسطی پول آن را پرداخت کنند.
ایتالیا
ایتالیا هم برای مدت‌های زیادی با مساله پایین بودن نرخ زاد و ولد مشکل داشت. مشکل اصلی جوانان ایتالیایی تعصب بیش از حد به کارشان، نبود خانه ارزان‌قیمت برای تشکیل خانواده و همچنین هزینه بسیار بالای مهدهای کودک بود. دولت ایتالیا اما به هر زوجی که فرزند دوم خود را به دنیا بیاورند، یکهزار یورو کمک‌هزینه می‌دهد.