میثم خانیکی*: پس از انتشار گزارشی تحت عنوان«آزمایش شیر دال در 3 شماره» در صفحه اجتماعی روزنامه «وطن امروز»، تعدادی از علاقه‌مندان به آثار باستانی ضمن تماس با روزنامه خواستار واکاوی و بررسی بیشتر این موضوع و شفاف شدن وضع این جام باستانی شدند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم تا با استفاده از نظرات کارشناسان این موضوع را در قالب یادداشت‌ها و گزارش‌های گوناگون بررسی کنیم. همه روزه در جریان اکتشافات و حفاری‌های گوناگون در کشور تاریخی و باستانی‌مان شاهد کشف دفینه‌ها یا اشیای باستانی فراوانی هستیم که می‌توان با توجه به منطقه‌ای که اشیا از آنجا استخراج شده و با توجه به شرایط محیط و پیشینه اکتشافات آن منطقه، قدمت اجسام مکشوفه را حدس زد. از معروف‌ترین روش‌های تشخیص هویت یک شیء باستانی سالیابی روش دندرو کرونولوژی است. این روش همان سالیابی مقاطع درختان است که برای سالیابی و تعیین قدمت شاخه درختان کاربرد دارد. روش دوم روش کربن14 است. این روش در سالیابی مواد آلی مانند پشم، پوست، استخوان، چرم، زغال و مانند آنها کاربرد دارد. روش دیگری به نام روش سالیابی ترمولومینسانس وجود دارد که بیشتر در تعیین سن قطعات سفالی کاربرد دارد. این روش براساس اندازه‌گیری میزان انرژی ذخیره شده مواد رادیو اکتیو در بلورهای یک نمونه انجام می‌شود. با این روش می‌توان قدمت اشیای سفالی، آجر، رسوبات زمین‌شناسی و سنگ‌های آتشفشانی را تعیین کرد. روش بعدی روشی به نام سالیابی پتاسیم- آرگون است که در تعیین قدمت سنگ‌ها و کانی‌های حاوی پتاسیم کاربرد دارد. اما اگر شی مکشوفه ما از فلز ساخته شده باشد مانند «جام شیردال» سالیابی آن کمی مشکل بوده و باید از روشی به نام سالیابی رادیو ایزوتوپ سرب استفاده کرد؛ که امکان چنین آزمایشی در کشور وجود ندارد. این روش، روش بسیار دشواری است و لازمه آن این است که در فلز مورد مطالعه سرب به کار رفته باشد. اما به نظر می‌رسد در مورد اشیای فلزی بیشتر از تعیین قدمت، تعیین اصالت مهم باشد به همین منظور تیمی از متخصصین تشکیل شده و از روی ظاهر شی، و شواهد تاریخی آن قدمت و اصالت جسم فلزی را تعیین می‌کنند. در کشور ما افراد متخصص و متبحری وجود دارند که با نگاه کردن به اثر حتی از روی عکس هم قادر به تعیین اصالت آثار هستند. در واقع این متخصصین به دلیل تبحر در شناخت فن و تکنیک مواد باستانی و با تسلط بر تاریخ هنر چند و چون اشیا را بررسی کرده و به اصالت آن پی می‌برند. البته برای بررسی‌های بیشتر روش‌های آزمایشگاهی دیگری هم وجود دارد، از بررسی با میکروسکوپ گرفته تا روش متالوگرافی. در مورد روش متالوگرافی باید گفت که در این روش فلز آنالیز شده و از نظر آلیاژ و مواد تشکیل دهنده مورد واکاوی قرار می‌گیرد اما آنچه که در تعیین قدمت، این روش را با مشکل مواجه می‌کند این است که لازم است آنالیز فلزی هم عصر فلز مکشوفه را داشته باشیم تا بتوانیم با مقایسه آنها در مورد یکسان بودن و در نهایت هم عصر بودنشان تصمیم‌گیری کنیم.
* استاد باستان‌شناسی دانشگاه تهران