گروه سیاسی: «ما به خاطر فشار تحریم بر سر میز مذاکره ننشسته‌ایم.» این جمله حسن روحانی، رئیس‌جمهور است که روز گذشته در جلسه بررسي رای اعتماد به وزیر پیشنهادی ورزش و جوانان در مجلس ایراد شد. این نخستین باری است که حسن روحانی مذاکرات ایران با 1+5 را جدای از موضوع تحریم‌ها تعریف کرده است. در حالی که پیش از این اظهارنظرهای فراوانی از وی چه در هنگام تبلیغات انتخاباتی و چه پس از پیروزی در انتخابات وجود دارد که عملا و علنا موضوعات تحریم‌ها و معیشت مردم و مذاکره برای رفع تحریم‌ها برای بهبود معیشت مردم به هم وابسته و گره خورده بود. پیوند چرخ‌ها
مهم‌ترین جمله اقتصادی دکتر روحانی در هنگام تبلیغات انتخاباتی جمله معروف او در گره زدن موضوع معیشت مردم به مذاکرات هسته‌ای و مقوله تحریم بود. روحانی در بسیاری از برنامه‌های تبلیغاتی خود بویژه در گفت‌وگوی ویژه خبری و فیلم تبلیغاتی این جمله را تکرار کرد: «سانتریفیوژها باید بچرخند اما چرخ کارخانه‌های داخلی هم باید بچرخند». این جمله روحانی هم پیام داخلی داشت و هم دارای یک سیگنال برای خارج بود. در داخل کشور بخشی از افکار عمومی که اختلال معیشتی خود را ناشی از تحریم‌ها می‌دانست در هنگام انتخابات این جمله روحانی را موید این تصور خود دانسته و لذا توجه بیشتری به اظهارات وی در حوزه اقتصاد نشان داد. به عبارتی راهکار روحانی برای بهبود معیشت، تغییر در دیپلماسی هسته‌ای بود و بخشی از مردم نیز این راهکار را نزدیک‌ترین نسخه برای بهبود وضعیت معیشتی دریافتند. این موضوع پس از انتخابات و در سخنرانی‌های آقای روحانی نیز به تناوب نمود داشت. روحانی در مراسم تنفیذ خود نیز اشاره‌ای ظریف به رفع مشکلات معیشتی مردم از طریق سیاست خارجی داشت. وی در این جلسه با اشاره به شرایط حساس کشور و مشکلاتی که مردم با آن روبه‌رو هستند و با اشاره به اهمیت توجه به رونق اقتصاد و تولید کشور گفت: «جهت‌گیری دولت نجات اقتصادی ایران، تعامل سازنده با جهان و احیای اخلاق است.» روحانی با اشاره به توجه دولت به مسائل معیشتی و مهار آسیب‌های اجتماعی هم گفت: ما در عرصه بین‌الملل نیز گام‌های جدیدی برای ارتقای ملت ایران در راستای تامین منافع ملی و رفع تحریم‌ها برمی‌داریم گرچه تنگناها فراوان است ولی افق‌های آینده روشن و امیدبخش است. پس از آن گره‌خوردن معیشت مردم با مذاکرات هسته‌ای به یک گزاره تثبیت شده در فضای اجتماعی تبدیل شد. اما از همان ابتدا چند نگرانی نسبت به این موضوع وجود داشت. یکی این بود که آیا دولت به جز تمرکز بر مذاکرات هسته‌ای راهکاری برای حل مشکلات معیشتی مردم ندارد؟ این دغدغه در نخستین نشست خبری روحانی مطرح شد. آنجایی که خبرنگار روزنامه جمهوری اسلامی از رئیس‌جمهور پرسید «اگر احیانا کشورهای غربی بر روند فعلی پافشاری کردند و روند تحریم تنگ‌تر شد برنامه شما برای اقتصاد مقاومتی چیست؟» و روحانی اینگونه جواب داد: «من نگفتم خوش‌بینم، گفتم بدبین نیستم. معنایش فرق می‌کند. به دلیل اینکه ما با منطق و استدلال وارد مذاکره می‌شویم و در عرصه افکار عمومی منطقمان را اعلام می‌کنیم. بد‌ترین شیوه این است که آدم خیلی بلند حرف بزند و یواش عمل کند. ما گام‌های بلند در عمل برمی‌داریم اما در بیان منطقی و مودبانه و حکمت‌آمیز با دنیا حرف می‌زنیم تا دنیا کاملا بفهمد که جمهوری اسلامی ایران دنبال حقوق مسلم خود است. دنیا به خوبی باور کند ما قصد تهدید کسی و مداخله در امور داخلی کشوری را نداریم و فعالیت ما صلح‌آمیز است اما اینکه اگر نشد چه خواهد شد تا آن وقت در مصاحبه‌ها توضیح می‌دهم. حتما بدانید ما راهکار و مسیر داریم برای اقدامات آلترناتیو اگر لازم باشد. اما نگرانی دیگر زمانی مطرح شد که رئیس‌جمهور در قالب گزارش عملکرد 100 روزه گزارش‌های انتقاد برانگیزی از وضعیت اقتصادی کشور ارائه می‌داد. به گونه‌ای که وی در مجلس گفت: این اولین بار است که پس از دوران جنگ تحمیلی در 2 سال متوالی، رشد اقتصادی ما منفی است. این برای اولین بار است که در کنار رشد اقتصادی منفی، کشور با تورم بسیار بالایی مواجه است. بیشترین تورم در منطقه و شاید در جهان! اینکه کشور با تورم 42 درصد و بیکاری مواجه است. او بلافاصله یک آمار عجیب از وضعیت بیکاری اعلام کرد: براساس آمار مرکز آمار بین سال‌های 85 تا 90 رقم شاغلان سالی 14 هزار نفر بوده است. البته روحانی بلافاصله اقدام عاجل در جهت مسدودکردن این روند را هم گفت: اگر برای حل مشکل بیکاری «اقدام فوری» نشود، این مشکل در سال‌های آینده بیشتر خواهد شد. این قبیل اظهارات رئیس‌جمهور زمانی به اوج رسید که وی اظهار داشت: «خزانه مملکت خالی است». هرچند این اظهارات حتی توسط برخی مقامات دولتی نقض شد اما نگرانی برخی کارشناسان از اثرات این قبیل آمار دادن‌ها بر مذاکرات هسته‌ای را باعث شد. رئیس‌جمهور در جدیدترین مورد نیز وضعیت کشاورزی کشور را «دهشتناک» عنوان کرد. بدون تردید آمارهای نگران‌کننده درباره اقتصاد می‌تواند نوعی ویرانگی اقتصادی را در افکار عمومی القا کند. اما قطعا اثرات این اظهارات در راه‌حل موردنظر دولت قابل پیش‌بینی بود.
پالسی که اوباما گرفت
تحلیلگران داخلی از همان ابتدا نسبت به این رفتار دولت انتقاد داشته و معتقد بودند این رفتار نه‌تنها کاهش فشار را به همراه ندارد بلکه موجب استمرار فشارهای آمریکا خواهد شد. آنان معتقد بودند آمریکا این اظهارات را به مثابه تاثیرگذاری تحریم‌ها بر ساختار تصمیم‌گیری ایران تلقی کرده و قاعدتا در این سیاست فشار تجدیدنظر نخواهد کرد. این تحلیل‌ها نهایتا عینیت یافت. موسسات و اندیشکده‌های آمریکایی ارزیابی‌های مفصلی درباره این موضوع انجام دادند که خلاصه و چکیده همه آنها در اظهارنظر رسمی اوباما درباره دلیل اصلی آمدن ایران پای میز مذاکره نمایان شد. اوباما پس از ماجرای گفت‌وگوی تلفنی با روحانی به بنیامین نتانیاهو گفت: «تحریم‌ها ایران را پای میز مذاکره نشاند». اوباما این را گفت تا نشان دهد سیاست‌های او در قبال ایران درست است و نتانیاهو باید به رفتار او در قبال ایران اعتماد کند. وی البته بلافاصله با یک جمله دیگر خیال نتانیاهو را راحت کرد: «همه گزینه‌ها از جمله گزینه نظامی علیه ایران روی میز است». به عبارتی در حالی که تصور می‌شد آمریکایی‌ها اراده دولت ایران برای حل موضوع هسته‌ای را به مثابه یک حسن‌نیت تلقی کنند و از فشارهای اقتصادی کم کنند اما آمریکا این موضوع را نشانه‌ای بر اثرگذاری تحریم‌ها قلمداد کرد. البته در حوزه ساخت قدرت نیز باید به آمریکایی‌ها حق داد که چنین استنباطی کرده و آن را در رفتار خود به کار برند. نتیجه این تلقی اوباما و هیات حاکمه آمریکا از رفتار دولت جدید ایران همانی شد که طی نشست اخیر ژنو شاهد بودیم. آنگونه که حسین موسویان گفته است دلیل قفل شدن مذاکرات و بی‌نتیجه ماندن آن «عدم تضمین‌های آمریکا» برای لغو تحریم‌های نفتی و بانکی بوده است. جان کری تضمین‌های لازم درباره گام آخر یعنی به رسمیت شناختن غنی‌سازی 5درصد در خاک ایران را ارائه نکرد. حتی شنبه‌شب، پس از آنکه جواد ظریف اصطلاحا در دقیقه 90 در گفت‌وگو با بی‌بی سی از اوباما خواست قدر پنجره باز شده فعلی را بداند چراکه ممکن است دیگر باز نشود، باز هم تغییری در تصمیمات جان کری در ژنو ایجاد نشد. همزمان با اظهارات ظریف، رئیس‌جمهور روحانی نیز از طرف مقابل خواست قدر فرصت استثنایی فعلی را بداند. با این حال هیچ اتفاقی نیفتاد و آمریکا به‌رغم اعلام آمادگی ایران برای دادن امتیازات فوق العاده و فراقانونی، باز هم حاضر نشد حق قانونی ایران مصرح در ان‌پی‌تی درباره غنی‌سازی 5 درصد در خاک خود را به رسمیت بشناسد. شاید آمریکایی‌ها در محافل داخلی خود بارها این جمله را تکرار کرده‌اند که «دولتی که خزانه‌اش خالی است، نیاز به غنی‌سازی ندارد».
نسخه جدید چیست؟
پس از مذاکرات ژنو و آشکار شدن رفتار آمریکایی‌ها، اکنون به نظر می‌رسد رئیس‌جمهور درصدد اصلاح رویه گذشته و یا تغییر ذهنیت و الگوی تصمیم‌گیری آمریکایی‌ها در قبال ایران است. به نظر می‌رسد بهترین راهکار برای تغییر این ذهنیت، اتکا به نسخه‌های بومی است. اقتصاد مقاومتی و استحکام ساخت درونی می‌تواند اراده ایران برای بهبود وضعیت معیشتی خود بدون نیاز به مساعدت خارجی را نشان بدهد. این موضوع البته در فرمایشات اخیر رهبر انقلاب درباره فرجام مذاکرات نیز مورد اشاره قرار گرفت. ایشان درباره استحکام ساخت داخلی فرمودند: اگر ملتی به قدرت و توانایی‌های خود متکی بود از اخم یا تحریم دشمن متلاطم نمی‌شود و ما باید دنبال تحقق این هدف باشیم. ایشان افزودند: همه حرف ما با مسؤولان گذشته و امروز این است که برای پیشرفت و گشایش کارها، به ظرفیت‌های متنوع و گسترده انسانی، طبیعی و جغرافیایی ایران تکیه کنید. رهبر انقلاب در همین زمینه تحرک دیپلماسی را هم بسیار لازم خواندند و افزودند: تکیه بر توانایی‌های درونی به معنای نفی دیپلماسی نیست اما باید توجه داشت تحرک دیپلماسی تنها بخشی از کار است و محور اصلی، اتکا به توانایی داخلی است که می‌تواند پای میز مذاکره نیز اعتبار و اقتدار بیاورد.