محمد زرینه: اگر از ابتدا فرآیند ساخت فیلمی سینمایی را در نظر بگیریم به‌صورت طبیعی در سیر قوام یافتن یک اثر سینمایی درخواهیم یافت که اثری سینمایی بدون گره دراماتیک فیلم نخواهد بود. براساس گره دراماتیک است که طرحی شکل خواهد گرفت و به دنبال آن احتمالا فیلمنامه‌ای. از این مرحله به بعد کارگردان است و جهان فیلم که مبتنی بر گره‌های دراماتیک، روایت سینمایی شکل می‌گیرد. هر آنچه که در فیلمنامه لحاظ شده است به برگردانی فرمی خواهد رسید. نمی‌دانم از این واضح‌تر چگونه توضیح بدهم. یعنی در مواجهه با اثری سینمایی ابتدا می‌بینم، سپس می‌شنویم، سپس حس می‌کنیم. بعد آن را در ذهن خود حلاجی می‌کنیم، دست آخر با توجه به پیرنگ و نگره‌های روایی باید جهانی را در فیلم تجربه کنیم که چارچوب‌های روایی، مخاطب اثر را متقاعد کند. در مواجهه با آزادراه، می‌بینیم، می‌شنویم اما متقاعد نمی‌شویم. چرا متقاعد نمی‌شویم؟ چون می‌بینیم آنچه را که شاهد آن هستیم در جهان فیلم کار نمی‌کند و آنچه را که منتظریم نمی‌بینیم. چیزهایی را می‌بینیم که نباید ببینیم، نتیجه می‌شود ملغمه‌ای از یک تکه اینجا و آنجا میان تهران و قم؛ به عبارتی آزادراه. دوباره فیلم را مرور می‌کنیم، طلبه جوانی به نام سلمان (مهدی پاکدل) با برادرنامزدش (هومن سیدی) که با او از دوران خدمت دوست و رفیق هستند قرار دارند. او به همراه دوستش سر قرار حاضر می‌شود. دوست او فردی است که میان دو انتخاب درمانده شده و میان زمین و هوا معلق مانده است. از طلبه جوان درخواست کمک می‌کند و در مقابل مشاوره می‌خواهد. سپس درخواهیم یافت که نقش اول فیلم فردی آگاه و صاحب قوه تحلیل است تا این حد که آنقدر از صلاحیت برخوردار است تا بتواند به اطرافیان مشاوره بدهد. سپس به دیدار نامزدش (بهنوش طباطبایی) به دانشگاه می‌رود. دوست نامزدش او را با مامور حراست اشتباه می‌گیرد اما از آن جالب‌تر اینکه او حتی به خود زحمت نداده تا این سوءتفاهم را برطرف کند. خرامان خرامان فیلم پیش می‌رود تا جوانی ناراحت به نام سعید جلوی آنها را گرفته و خود را عاشق سینه چاک دختر معرفی می‌کند. نزاعی درگرفته، شیشه اسید پاشیده می‌شود. سلمان میان دختر و اسید حائل شده و مصدوم می‌شود. کات به منزل و مالیده شدن پماد روی دست پسر اما چند دقیقه صبر کنید! این مملکت مگر قانون ندارد؟! روز روشن در یک پارک عمومی روی مردم اسید می‌پاشند انگار نه انگار؟ توجیه چیست؟ اینکه مبادا برادر دختر از شدت غیرت حرکتی محیرالعقول صورت دهد، ببخشید! برادر دختر که رفتاری منطقی داشت. او حتی برای حل مشکل دوستش قدم جلو گذاشته و از سلمان مشاوره گرفته بود و همه این موارد خبر از آدمی معقول می‌داد. از سوی دیگر توجیه رفتار برادر غیرتی‌تر از نامزد از کجا و در کدام فرهنگ استخراج شده است؟ چراکه می‌بینیم سلمان پس از کلی اصرار و خواهش نامزد از پیگیری مساله منصرف می‌شود. این برادر عجیب‌الخلقه اگر ناراحت است خب! پس چرا دلیل ناراحتی جنبه نمایشی به خود نمی‌گیرد؟ این نارحتی حتما جنبه‌هایی دارد که باید لحظاتی قبل از اتفاق اصلی برای معرفی یک شخصیت نامتعادل بدان پرداخت. اصلا بروز نابهنگام این کنش رفتاری باید آثار و عواقبی در زندگی و تعاملات خانوادگی این پسر برجای گذاشته باشد؟ البته نگارنده نیک می‌داند که کارگردان در نیت خود تمام این موارد را لحاظ کرده است اما خب نیت چه ربطی به فیلم و آنچه می‌بینیم دارد؟
باز هم می‌پذیریم که اشکال ندارد، پیش می‌آید، در روز روشن به مردم اسید می‌پاشند که البته مردم هم با کرامت - نخوانید حماقت - به روی خود نمی‌آورند. از این مساله هم می‌گذریم اما چه کنیم با این برادر متعصب؟ او دست‌بردار نیست. باید برود با شخص ضارب صحبت کند. پس اگر او اهل صحبت و گفت‌وگو است چرا همه از رفتارش و حرکاتش واهمه دارند؟ به محل اختفای ضارب می‌رسند، برادر از سلمان می‌خواهد که بیرون منتظر بایستد، انتظار به درازا می‌انجامد، سلمان به داخل رفته برادر را با حالی توام با هول و هراس می‌یابد. همه تماشاگران در این لحظه متوجه می‌شوند که رخدادی صورت گرفته اما سلمان فیلم ما قضیه را هنوز نگرفته است فقط قدری نگران به نظر می‌رسد. او همان کسی بود که لحظاتی قبل مشاوره می‌داد و فردا قرار است بر مسند قضاوت این کشور تکیه بزند، تا اینکه سه روز بعد حجله پسر را در کوچه می‌بیند. سلمان ما سه روز از تماشاگر عقب است.
نکته‌ای به خاطرم آمد؛ شاهد گفت‌وگوی عباس رافعی و مهدی پاکدل در برنامه 7 بودم که درباره شخصیت اصلی به شهرستانی بودن او اشاره داشتند. خدای ناکرده این شهرستانی بودن که قرار نیست حمل بر بلاهت عزیزان شهرستانی شود؟ یعنی چون یک فرد شهرستانی است پس آنگاه.......؟
طلبه جوان به مراسم ختم مقتول رفته و در آنجا با فضای زیستی و خانواده او آشنا می‌شود و هنگام بیرون آمدن با برادر که اینک قاتل است روبه‌رو می‌شود. در گفت‌وگویی که با یکدیگر دارند برادر بر این مساله تاکید دارد که او را به خاطر هتک ناموس مجازات کرده و هنگامی که سلمان بر قباحت قتل نفس تاکید دارد در جواب می‌شنود که اصلا او باید دست به این عمل می‌زد؟ پس از آنکه طلبه متقاعد نمی‌شود، قاتل در جواب اشاره می‌کند که پدرش تاب تحمل این بار را ندارد. از اینجا به بعد قرار است انتخاب زندگی مشترک و اقرار به گناه ناکرده‌ای که سلمان حتی شاهدش هم نبود به طرح خطی دراماتیک بپردازد اما در همین نقطه سیر روایی فیلم به یکباره از هم می‌پاشد!
قاتل عزیز نسبت به عملی که مرتکب شده به خود می‌بالد و طلبه دچار عذاب وجدان شده از ازدواج طفره می‌رود. حتی برای دختر مورد علاقه‌اش تا این حد احترام قائل نیست که علت ماجرا را توضیح دهد، اصلا این ماجرا چه ارتباطی با ازدواج احتمالی او دارد؟ اصلا در طول فیلم قاتل عزیز چه نقش قابل تاملی غیر از یک بیکاره بی‌مصرف برعهده داشته که عدم هراس خود را از مرگ اذعان می‌دارد؟ از طرفی وقتی به خانواده نگاه می‌کنیم گردن پدر بساز بفروش خانواده را هزارماشاءالله تبر نمی‌زند و در مجموع با یک خانواده برخوردار روبه‌رو هستیم. پس این پسر قاتل چه نسبتی با آن خواهر نیکوخصال دارد؟ هر دو را یک خانواده در دامان خود پرورانده است؟
دقت داشته باشید، اسیدی ریخته شده، قتلی صورت گرفته و هنوز خبری از پلیس نیست؟ اینجا دیگر کجاست؟
دست آخر سلمان به پاسگاه پلیس رفته شرح وقایع را ثبت می‌کند. سپس از مادر مقتول طلب حلالیت می‌کند - که خب بسیار طبیعی می‌نماید که براساس روند فیلم قاتل از قبل بخشیده شده باشد - و نامزدش را با دلی آرام ترک می‌کند. اصلا علاقه‌ای در کار بوده است؟ و چون تاب غم غریبی را ندارد به شهر خود عزیمت می‌کند.
در مجموع با فیلمی بسیار عالی، با کلاسی جهانی روبه‌رو می‌شدیم در صورتی که کارگردان زیر پرده ایستاده و در هر نما به توضیح نیت خود می‌پرداخت اما کارگردان در این مقیاس، در چند سالن می‌تواند حضور داشته باشد؟ راه دیگر آن است که قدری برای مخاطب خود احترام قائل بوده، قبل از ساختن فیلم به نوشتن فیلمنامه مشغول می‌شد و بعد آن را چند بار مرور کرده به رفع اشکالات و نواقص اقدام می‌کرد، اگر نه هر فیلمی با این شرایط به‌رغم تکلم شخصیت‌های آن به زبان فارسی به زیرنویس احتیاج دارد!