گروه فرهنگ و هنر: سال‌هاست مفهومی به نام «سرانه مطالعه در ایران» مدام تکرار می‌شود. کسانی که از این عبارت استفاده می‌کنند، بیشتر منظورشان پاسخ به پرسش «هر ایرانی در شبانه‌روز چقدر مطالعه می‌کند؟» است. عددهایی که در این زمینه ارائه می‌شود نیز در بازه گسترده‌ای پراکنده است. از 2 دقیقه در شبانه‌روز (علی‌اکبر اشعری، رئیس وقت کتابخانه ملی، اردیبهشت 87) تا 75 دقیقه و 34 ثانیه (منصور واعظی، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، اردیبهشت 91). هر کدام از این آمارگیری‌ها مبنای خاصی داشته و به روشی بوده است. بعضی از این روش‌ها اعلام شده‌اند و بعضی نه. اینکه چه چیز مطالعه محسوب می‌شود هم از دیگر نقاط اختلاف و ابهام در این آمارهاست. مطالعه درسی، مطالعه در فضای مجازی، مطالعه قرآن و ادعیه و... . از سوی دیگر، این آمار با عددهایی از سرانه مطالعه در کشورهای دیگر مقایسه و مقدار مطالعه ایرانی‌ها خیلی پایین یا خیلی بالا اعلام می‌شود. در این نوشته، ابتدا درباره مفهوم سرانه مطالعه و سپس مقدار مطالعه در کشورهای دیگر و در نهایت کمی هم درباره میزان مطالعه در ایران گفته می‌شود.
سرانه مطالعه چیست؟
پژوهشی که رقیه اسکروچی و همکارانش (1391) براساس نظر صاحب‌نظرانی انجام دادند که در طرح‌های «بررسی میزان مطالعه ایرانیان» شرکت داشته‌اند، نشان داد از دید این افراد، خواندن کتاب‌های آسمانی و دینی نه از روی عادت بلکه از روی آگاهی، کتاب‌های مختلف درسی و غیردرسی، مجلات، منابع کتابخانه‌ای، بازدید از سایت‌های خبری، شخصی، اطلاعاتی و وبلاگ‌ها، چک کردن ایمیل‌های دارای محتوا و حتی دیدن یا شنیدن برنامه‌های مستند غیرتفریحی تلویزیون و رادیو، مطالعه محسوب می‌شود اما مثلا چک کردن محتوای شبکه‌های اجتماعی، مطالعه به حساب نمی‌آید. از طرف دیگر، سرانه (per capita) مفهومی آماری است که مقدار یک متغیر در یک جمعیت را در طول یک سال (و نه در طول یک روز) بررسی می‌کند و درباره مطالعه می‌تواند به این شکل تعریف شود: «میزان مطالعه مردم در طول یک سال» بر اساس کل جمعیت یا جمعیت باسواد. می‌شود مطالعه را به شکل جداگانه و تنها بررسی کرد یا اینکه در مجموعه دیگر فعالیت‌های روزانه افراد یا حتی می‌شود به جای سوال پرسیدن از افراد، مقدار فروش کتاب و امانت گرفتن کتاب را مبنای بررسی میزان مطالعه قرار داد. با این حال سیامک محبوب (1391) می‌گوید در هیچ کدام از نوشته‌های علمی از عبارت سرانه مطالعه (reading percapita) استفاده نشده است. پس بهتر است وقتی از مقدار مطالعه هر نفر در روز حرف می‌زنیم از عبارت جایگزینی مانند «میزان مطالعه» استفاده کنیم.
میزان مطالعه در کشورهای دیگر چقدر است؟
دانشگاه آکسفورد انگلستان، مرکزی به نام «مرکز گذران وقت» دارد که در آن، فعالیت‌های روزانه افراد را در کشورهای مختلف بررسی می‌کند. پژوهشی که فیشر و رابینسون (2010) برای این مرکز انجام دادند، فعالیت‌های روزانه در 22 کشور جهان را به شکل دقیق بررسی کرد. این پژوهش، کارهای روزانه افراد را در 7 طبقه، دسته‌بندی کرده: کارهای درآمدزا، اشتغال غیر درآمدزا، نگهداری از کودکان یا حیوانات، کارهای شخصی (خواب، غذا، ورزش و...)، امور سازمانی و داوطلبانه، کارهای اجتماعی (رستوران، میهمانی، سفر و...) و دیگر کارهای روزمره (استراحت، کار با اینترنت، تلویزیون، رادیو، مطالعه و...). سیامک محبوب (1390) میزان مطالعه این پژوهش را در دو بخش «مطالعه برای کار درآمدزا» و «مطالعه در اوقات فراغت» استخراج کرده است. بخشی از نتیجه‌ها مطابق جدول شماره يك است. جالب اینجاست که در همه کشورهای مورد بررسی (جز برزیل، اسپانیا، بلغارستان و ترکیه) در هر دو بخش «میزان مطالعه برای شغل» و «میزان مطالعه در اوقات فراغت» میزان مطالعه زنان بیشتر از مردان بوده است. در جدول شماره 2 که از پژوهش فیشر و رابینسون استخراج کردیم هم مقایسه‌ای شده است بین مطالعه و برخی دیگر کارهای روزانه افراد.
سیامک محبوب (1390) پیشنهاد می‌دهد که اگر قرار است به شکل دقیق میزان مطالعه در ایران بررسی شود، بهتر است از همین روش دانشگاه آکسفورد استفاده کرد.
بالاخره میزان مطالعه در ایران چقدر است؟
همان‌طور که در ابتدا دیدیم، در مورد میزان مطالعه ایرانی‌ها، حرف‌های ضد و نقیض بسیاری زده می‌شود. مهم‌ترین مساله، مشخص نبودن روش بررسی مطالعه است. در بخش قبل دیدیم که یکی از بهترین روش‌ها برای بررسی میزان مطالعه ایرانی‌ها، استفاده از فرم‌های «گذران وقت» است. کاری که به علت ماهیت علمی و فنی آن، باید توسط مراکز پژوهشی و علمی کشور و با حمایت سازمان‌های دولتی انجام شود و نه مستقیما توسط مراکز اداری و دولتی.
با این حال یکی از پژوهش‌های خوب علمی در زمینه میزان مطالعه در ایران را سیامک محبوب (1391) انجام داده است. او در پژوهش خود رابطه بین تعداد عنوان‌های امانت گرفته شده از کتابخانه‌ها و مقدار مطالعه در 22 کشور جهان را استخراج کرده است. براساس الگوی به دست آمده و اینکه به طور متوسط هر ایرانی 6/0 کتاب در سال 89 امانت گرفته است، میزان مطالعه هر ایرانی در روز حدود 15 دقیقه پیش‌‌بینی شده است.
منابع:
- اسکروچی رقیه، حاجی‌زین‌العابدینی محسن، نوذر سمانه، 1391، بررسی مؤلفه‌های محاسبه سنجش سرانه مطالعه و ارائه چارچوبی برای سنجش سرانه مطالعه در ایران، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ش 68، بهار 1391
- محبوب سیامک،1390، نگاهی به سرانه مطالعه در کشورهای پیشرفته، کتاب ماه کلیات، س 15، ش 2، اسفند 1390
- محبوب سیامک، 1391، کتابخانه‌های عمومی و سرانه مطالعه، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ش 68، بهار 1391
- Fisher K. and Robinson J.,2010, Daily Routines in 22 Countries:
Diary Evidence of Average Daily Time Spent in Thirty Activities, Centre for Time Use Reasearch, Inversity of Oxford