محمدرضا شهبازی: شاید بد نباشد برای یافتن پاسخ‌های متفاوت برای این سوال تکراری که چرا باید مطالعه کنیم، خود سوال را تغییر دهیم. راستش سوال فوق کمی از موضع اعتماد به نفس بالا پرسیده شده است! اگرنه واقعیات جامعه ما ایجاب می‌کند که آن را تغییر داده و اینطور مطرح کنیم که اصلاً چرا توقع داریم که مردم ما کتابخوان و اهل مطالعه شوند؟ براساس کدام واقعیت‌ها سرانه پایین مطالعه در کشور را امری عجیب می‌دانیم؟ حالا شاید بتوان از منظری درست‌تر به مساله نگاه کرد و دنبال پاسخ مناسبش گشت. کتاب خواندن هنوز در جامعه ما یک اتفاق غیر عادی است. یعنی آدم‌ها همانطور که غذا می‌خورند، نفس می‌کشند، لباس می‌خرند، لم می‌دهند و ساعت‌ها بی‌هدف شبکه‌های تلویزیون را بالا و پایین می‌کنند و... کتاب خواندن را نه تنها یک کار لازم که حتی یک کار عادی هم نمی‌دانند. اگرچه افراد کتابخوان در نگاه مردم افرادی فرهنگی و فرهیخته هستند و این نشان از نگاه مثبت عامه مردم به کتابخوانی دارد اما دلیلی برای اینکه همه فرهیخته باشند حس نمی‌شود. یکی از ابزارهایی که این نگاه را تثبیت و ترویج می‌کند، صدا و سیماست. نگاهی به سریال‌های تلویزیونی بیندازید. در قریب به اتفاق این مجموعه‌ها کتابخوانی یک عمل لوکس و حتی شاید بتوان گفت اشرافی است که اگر با همراهی تاب خوردن روی صندلی در مجاورت شومینه و همچنین هر چند صفحه یکبار یک جرعه قهوه نوشیدن نباشد، اصلا امکان وقوع ندارد. بگذریم از اینکه معمولا چه شخصیت‌هایی اهل مطالعه هستند. تا چنین تصویری به عنوان کلیشه رایج کتابخوانی عرضه می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت همه بتوانند خود را جای شخصیت پیپ به دهن کنار شومینه بگذارند و کتاب بخوانند بویژه که شاید اصلا همه قهوه دوست نداشته باشند! اما در کار رسانه‌ای برای کتابخوان شدن مردم تنها نباید به تغییر این کلیشه بسنده کرد. رسانه‌های ما کاری برای اصلاح باور‌ها و رفتارهای غلط درباره کتابخوانی انجام نمی‌دهند. مثلا جایگاه پایین استفاده از کتابخانه بین کتابخوان‌های فعلی یکی از این رفتارهاست. اصلاح همین یک عادت رفتاری غلط می‌تواند باعث رشد چشمگیر سرانه مطالعه در کشور شود که نمی‌شود. این کلیشه‌های رسانه‌ای را بگذارید کنار تلاشی که برای عادت دادن افراد جامعه به کتابخوانی صورت نمی‌گیرد. یعنی خیلی از جوان‌ها و میانسال‌های کنونی همان کودکان و نوجوانان دیروز و پریروز هستند که ۱۲ سال را تحت اختیار نظام آموزش و پرورش کشور بودند ولی کتابخوان نشده‌اند. چرا که اهتمامی به این امر وجود نداشته است. اگر معلم خوش‌ذوقی سر راه دانش‌آموزش قرار گرفته باشد شاید شوق مطالعه در دل او زنده شده باشد اگرنه بقیه معلم‌ها همین که کتاب را به سرانجام برسانند و قبل از خرداد درس‌ها را تمام کنند، شاهکار کرده‌اند. حالا شما بیا هزاری هم به این کودک و نوجوان سابق که حالا برای خودش خانم یا آقای محترمی شده است توصیه کن که کتاب خواندن لازم است و داستان خواندن وقت تلف کردن به حساب نمی‌آید و شعر خواندن عملی رمانتیک در شب‌های بارانی نیست، مگر به خرجش می‌رود؟ او از شعر خاطره‌ای دارد به تلخی کم شدن سه نمره به دلیل جا انداختن یك بیت از شعر فلان شاعر نامی در امتحان فارسی، و از داستان، تصویری به شکل به علاوه که هر هفته زیر غلط‌هایش در دفتر دیکته نقش می‌بست. دانش‌آموزی که در دوران کودکی و نوجوانی با کتاب اخت نشود و نتواند عادات کتابخوانی خودش را کشف کند (مثل اینکه مثلا قبل از خواب باید کتاب بخواند یا در اتوبوس، مترو یا...) خیلی سخت است که در بزرگسالی ناگهان فرمان را بچرخاند و به یکباره بشود کتابخوان حرفه‌ای. حالا فرض کنیم تقی به توقی خورد و فرمان چرخید. مطرح شدن یک کتاب خاص می‌تواند یکی از دلایلی باشد که یک نفر را بکشد سمت مطالعه. اما آیا برای همان فرد هم دسترسی به کتاب آسان است؟ یکی از خویشان نگارنده که در شهری نسبتا مهم ولی غیر از تهران زندگی می‌کند غالبا از من التماس دعا دارد که کتاب‌های جدید را برایش تهیه کنیم چرا که در شهرشان مراکز چندانی برای خرید کتاب‌های تازه منتشر شده وجود ندارد. این تازه وضعیت کسی است که فرمانش از همان دوران کودکی چرخیده است و کتابخوان بوده و حالا برای دور نماندن از تازه‌های نشر به این و آن رو می‌زند ولی کسی که اینگونه با کتاب خو نگرفته و کتاب نخواندن آزارش نمی‌دهد چطور می‌تواند با این وضعیت توزیع، مطالعه را جزو برنامه‌هایش قرار دهد؟ اهدای کتاب‌های گرانقیمت که در بورس هستند، تخفیف دادن‌های غیرهدفمند در انواع نمایشگاه‌های کتاب و مسائلی از این دست هم باعث شده جریان کتابخوانی کشور دچار آفاتی شود که مثل خوره به جان این درخت افتاده است. همه اینها باعث می‌شود اگر به واقعیت‌های فرهنگی کشور نگاه کنیم همین میزان کتابخوانی را هم قدر بدانیم و اصلا از این همه کتابخوانی در کشور متعجب شویم! بی‌اغراق باید گفت اگر افق روشنی پیش روی کتابخوانی در کشور وجود دارد به لطف اهتمام رهبر انقلاب نسبت به کتابخوانی است. توصیه‌های همیشگی ایشان به مطالعه همراه با معرفی کتاب‌های خوب، باعث شده وضع از این بد‌تر نشود و هنوز که هنوز است چراغ کتابخوانی کشور روشن باشد اگرنه اگر به غالب نهادهای فرهنگی و مسؤولان کتاب‌نخوانمان بود، تا حالا باید همه کتابفروشی‌ها ساندویچی شده بود و صنعت کاغذسازی کشور فقط در خدمات تولید کاغذ دور ساندویچ می‌بود! یک پاسخ غیرتکراری به یک سوال تکراری: چرا باید مطالعه کنیم؟
مطالعه؟! شوخی می‌کنی...
محمدرضا شهبازی: شاید بد نباشد برای یافتن پاسخ‌های متفاوت برای این سوال تکراری که چرا باید مطالعه کنیم، خود سوال را تغییر دهیم. راستش سوال فوق کمی از موضع اعتماد به نفس بالا پرسیده شده است! اگرنه واقعیات جامعه ما ایجاب می‌کند که آن را تغییر داده و اینطور مطرح کنیم که اصلاً چرا توقع داریم که مردم ما کتابخوان و اهل مطالعه شوند؟ براساس کدام واقعیت‌ها سرانه پایین مطالعه در کشور را امری عجیب می‌دانیم؟ حالا شاید بتوان از منظری درست‌تر به مساله نگاه کرد و دنبال پاسخ مناسبش گشت. کتاب خواندن هنوز در جامعه ما یک اتفاق غیر عادی است. یعنی آدم‌ها همانطور که غذا می‌خورند، نفس می‌کشند، لباس می‌خرند، لم می‌دهند و ساعت‌ها بی‌هدف شبکه‌های تلویزیون را بالا و پایین می‌کنند و... کتاب خواندن را نه تنها یک کار لازم که حتی یک کار عادی هم نمی‌دانند. اگرچه افراد کتابخوان در نگاه مردم افرادی فرهنگی و فرهیخته هستند و این نشان از نگاه مثبت عامه مردم به کتابخوانی دارد اما دلیلی برای اینکه همه فرهیخته باشند حس نمی‌شود. یکی از ابزارهایی که این نگاه را تثبیت و ترویج می‌کند، صدا و سیماست. نگاهی به سریال‌های تلویزیونی بیندازید. در قریب به اتفاق این مجموعه‌ها کتابخوانی یک عمل لوکس و حتی شاید بتوان گفت اشرافی است که اگر با همراهی تاب خوردن روی صندلی در مجاورت شومینه و همچنین هر چند صفحه یکبار یک جرعه قهوه نوشیدن نباشد، اصلا امکان وقوع ندارد. بگذریم از اینکه معمولا چه شخصیت‌هایی اهل مطالعه هستند. تا چنین تصویری به عنوان کلیشه رایج کتابخوانی عرضه می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت همه بتوانند خود را جای شخصیت پیپ به دهن کنار شومینه بگذارند و کتاب بخوانند بویژه که شاید اصلا همه قهوه دوست نداشته باشند! اما در کار رسانه‌ای برای کتابخوان شدن مردم تنها نباید به تغییر این کلیشه بسنده کرد. رسانه‌های ما کاری برای اصلاح باور‌ها و رفتارهای غلط درباره کتابخوانی انجام نمی‌دهند. مثلا جایگاه پایین استفاده از کتابخانه بین کتابخوان‌های فعلی یکی از این رفتارهاست. اصلاح همین یک عادت رفتاری غلط می‌تواند باعث رشد چشمگیر سرانه مطالعه در کشور شود که نمی‌شود. این کلیشه‌های رسانه‌ای را بگذارید کنار تلاشی که برای عادت دادن افراد جامعه به کتابخوانی صورت نمی‌گیرد. یعنی خیلی از جوان‌ها و میانسال‌های کنونی همان کودکان و نوجوانان دیروز و پریروز هستند که ۱۲ سال را تحت اختیار نظام آموزش و پرورش کشور بودند ولی کتابخوان نشده‌اند. چرا که اهتمامی به این امر وجود نداشته است. اگر معلم خوش‌ذوقی سر راه دانش‌آموزش قرار گرفته باشد شاید شوق مطالعه در دل او زنده شده باشد اگرنه بقیه معلم‌ها همین که کتاب را به سرانجام برسانند و قبل از خرداد درس‌ها را تمام کنند، شاهکار کرده‌اند. حالا شما بیا هزاری هم به این کودک و نوجوان سابق که حالا برای خودش خانم یا آقای محترمی شده است توصیه کن که کتاب خواندن لازم است و داستان خواندن وقت تلف کردن به حساب نمی‌آید و شعر خواندن عملی رمانتیک در شب‌های بارانی نیست، مگر به خرجش می‌رود؟ او از شعر خاطره‌ای دارد به تلخی کم شدن سه نمره به دلیل جا انداختن یك بیت از شعر فلان شاعر نامی در امتحان فارسی، و از داستان، تصویری به شکل به علاوه که هر هفته زیر غلط‌هایش در دفتر دیکته نقش می‌بست. دانش‌آموزی که در دوران کودکی و نوجوانی با کتاب اخت نشود و نتواند عادات کتابخوانی خودش را کشف کند (مثل اینکه مثلا قبل از خواب باید کتاب بخواند یا در اتوبوس، مترو یا...) خیلی سخت است که در بزرگسالی ناگهان فرمان را بچرخاند و به یکباره بشود کتابخوان حرفه‌ای. حالا فرض کنیم تقی به توقی خورد و فرمان چرخید. مطرح شدن یک کتاب خاص می‌تواند یکی از دلایلی باشد که یک نفر را بکشد سمت مطالعه. اما آیا برای همان فرد هم دسترسی به کتاب آسان است؟ یکی از خویشان نگارنده که در شهری نسبتا مهم ولی غیر از تهران زندگی می‌کند غالبا از من التماس دعا دارد که کتاب‌های جدید را برایش تهیه کنیم چرا که در شهرشان مراکز چندانی برای خرید کتاب‌های تازه منتشر شده وجود ندارد. این تازه وضعیت کسی است که فرمانش از همان دوران کودکی چرخیده است و کتابخوان بوده و حالا برای دور نماندن از تازه‌های نشر به این و آن رو می‌زند ولی کسی که اینگونه با کتاب خو نگرفته و کتاب نخواندن آزارش نمی‌دهد چطور می‌تواند با این وضعیت توزیع، مطالعه را جزو برنامه‌هایش قرار دهد؟ اهدای کتاب‌های گرانقیمت که در بورس هستند، تخفیف دادن‌های غیرهدفمند در انواع نمایشگاه‌های کتاب و مسائلی از این دست هم باعث شده جریان کتابخوانی کشور دچار آفاتی شود که مثل خوره به جان این درخت افتاده است. همه اینها باعث می‌شود اگر به واقعیت‌های فرهنگی کشور نگاه کنیم همین میزان کتابخوانی را هم قدر بدانیم و اصلا از این همه کتابخوانی در کشور متعجب شویم! بی‌اغراق باید گفت اگر افق روشنی پیش روی کتابخوانی در کشور وجود دارد به لطف اهتمام رهبر انقلاب نسبت به کتابخوانی است. توصیه‌های همیشگی ایشان به مطالعه همراه با معرفی کتاب‌های خوب، باعث شده وضع از این بد‌تر نشود و هنوز که هنوز است چراغ کتابخوانی کشور روشن باشد اگرنه اگر به غالب نهادهای فرهنگی و مسؤولان کتاب‌نخوانمان بود، تا حالا باید همه کتابفروشی‌ها ساندویچی شده بود و صنعت کاغذسازی کشور فقط در خدمات تولید کاغذ دور ساندویچ می‌بود! ارسال نظر
پربیننده