حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی: حقیقت نفسانیت؛ دوری از خداست: «أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلْم» [جاثیه: 23] که لازمه آن آلودگی به گناه است. بنابراین وقتی نفسانیت در درون انسان حاکم شد، ایمان از بین می‌رود زیرا ایمان باور و دلبستگی قلبی به خداست، به تعبیر دیگر ایمان در قلب و دل آدمی می‌نشید اما قلبی که پر از هواهای نفسانی است، جایی برای ایمان نمی‌گذارد. چه بکنیم که ایمان در قلب ما بنشیند؟ باید نفسانیت از قلب ما کنده شود تا ایمان برای حضور جا پیدا کند. اما چه بکنیم که نفسانیت از قلب ما کنده شود؟ راهکار برون‌رفت از نفسانیت؛ هجرت در درون است. هجرت گاهی امری بیرونی است، مثل اینکه پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم به هدف گسترش تبلیغ دین خدا از مکه به مدینه هجرت کردند و مبدا آن تحول بزرگ شدند که شنیده‌ایم. نام این هجرت را هجرت صغری گذاشته‌اند. اما بحث ما در هجرت کبری است که کوچ‌کردن و فرار از دلبستگی به نفسانیت و جلوه‌های آن به ایمان و دلبستگی به خداست. این همان مضمون آیه 74 سوره مبارکه انفال است: «وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا في سَبيلِ اللهِ وَ الَّذينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّاً» مومنانی که «فیسبیلالله» برای کسب قرب الهی از خود هجرت کردند، به حقیقت ایمان رسیدند و مومن حقیقی شدند. آری بسیاری از ما مومن مجازی هستیم، زیرا حاضر نیستیم به مقتضای ایمان عمل کنیم و نفسانیت را رها کنیم. آیا حاضریم از مجلس گناه ـ مثلا مجلس غیبت ـ برای حفظ دین خود بلند شویم؟ آیا حاضریم قلب خود را پاسداری کنیم که آلوده به گناهان و اسیر نفسانیت نشود و فقط به خدا دل‌بسته باشد؟ هجرت حقیقی آن است که از دل خود پاسداری کنیم تا از حق نبرد و به دنیا و جلوه‌ها و ظهورات نفس دل‌بسته نشود. یعنی هم دل را از اینکه به سوی غیرخدا برود، منع کنیم و هم نفسانیت را از دلمان پاک کنیم تا گرایشی به آلودگی نداشته باشد و تنها به خدا دل‌بسته باشد. و این معنای تقوای الهی و فرار به خداست که امیرالمومنین سلام‌الله علیه ما را به آن دعوت می‌‌فرمایند: «فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ وَ فِرُّوا إِلَى اللهِ مِنَ الله» [نهج البلاغه؛ خطبه 24؛ ص: 66] بنابراین مومن در هر مرحله از مراحل ایمان باشد، هجرت متناسب با آن را دارد، زیرا همواره مراقب است تا قلب خود را پاس بدارد. در مرحله نخست از ظلمات نفسانی به نورانیت ایمان هجرت می‌کند: «أشرَفُ الهِجرَهِ أنْ تَهجُرَ السَّیِئَات» [ کنزالعمال؛ 2/245] و در مراحل بالاتر با درون نورانی به سوی قرب خدا حرکت می‌کند تا جایی که به مقام فناء فی‌الله و بقاء‌بالله می‌رسد که دلبستگی تام و تمام به خدا و حصول توحید ناب در دل و جان مومن و جامعه اسلامی است: «مَنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ طَوْعاً فَهُوَ مُهَاجِرٌ» [بحارالأنوار؛ 64/ 179].
در این صورت دیگر مزاج او با هر عمل و روشی سازگار نیست، بلکه از آلودگی فرار می‌کند و نه اینکه از مسؤولیت شانه خالی کند، بلکه درون را چنان پاک می‌کند که آلودگی به آن راه ندارد و آنگاه با قلبی پاک در اجتماع بار مسؤولیت و تکلیف الهی را بر دوش می‌کشد. او در درون «خلوت‌گزیده» است اما در بیرون آماده ایفای وظایف اجتماعی خود است. در زمان معاصر نمونه بارز این هجرت را در حضرت امام و یاران صادقش دیده‌ایم که چگونه دهه نخست انقلاب اسلامی را نورانی کردند.
نکته مهمی که در اینجا تذکرش را لازم می‌دانم، آن است که هجرت کبری دو مرتبه دارد: نخست هجرت فردی که یک نفر با دستگیری امام معصوم علیه‌السلام از خودیت به خدا می‌گریزد، مثال بارز آن جناب حُر است که تا صبح روز عاشورا در قعر جهنم بود و پیش از ظهر در بالاترین جایگاه بهشت جای گرفت. دوم هجرت جمعی که گروهی در قیام‌لله از دنیا و آرزوها و آمال پست و حقیر آن به قرب الهی می‌گریزند که البته هجرت جمعی از اهمیت بیشتری برخوردار است. نمونه والای این هجرت را در اصحاب امام حسین علیه‌السلام می‌بینم که چنان دلبستگی به خدا پیدا کردند که حاضر شدند، همه هستی خود را در سخت‌ترین شرایط در محضر امام حسین علیه‌السلام فدا کنند.
اما هجرت ـ چه فردی و چه جمعی ـ بی‌همرهی خضر امکان ندارد، زیرا ظلمات است و باید از خطر گمراهی ترسید و تنها اقتدا به ولی‌الله‌الاعظم است که امکان کوچ از نفسانیت و ورود به جرگه ایمانیان را می‌د‌هد، «خضر رهی کو که ما عاجز و درمانده‌ایم/کعبه مقصود دور، خار مغیلان به پا» [حکیم سبزواری]. آری! نفسانیت و دنیا خار مغیلانی است که به پای ماست، مقصود و مقصد هم از ما دور است و ما هم عاجز و درمانده‌ایم و تنها خضر راه است که نجات‌بخش ماست و ما را به در این گریز از نفسانیت و سفر به وادی ایمان یاری می‌رساند.