حماسه يا حادثه؟!

سارا شکری: در روزهای قبل و بعد از 13 آبان در کشاکش روزهایی که پوستر صداقت آمریکایی و شمر زمانه‌ات را بشناس قلب رنجور برخی اصلاح‌طلبان را آزرده بود و شب‌نوشت‌های ماهواره‌ای و روزنامه‌های زنجیره‌ای اصلاح‌طلب در پرداختن به بیلبوردهای «شمر زمانه‌ات را بشناس» و «صداقت آمریکایی» می‌کوفتند و می‌تازیدند، به صورت شگفت‌آوری DVD فیلم مستند 444 روز (محمد شیروانی) تکثیر و پخش می‌شد و صفحات دانلود آن در فضای مجازی افزایش می‌یافت. تکثیر این فیلم بعد و قبل از راهپیمایی سیزده آبان در شهر تهران سبب می‌شود بار دیگر در گوش دوستان منتسب به جریان فکری انقلاب اسلامی این مهم را نجوا کنیم که از فعالیت فرهنگی عمیق و ریشه‌دار در ارتباط با جریانات مهم انقلاب اسلامی غفلت می‌ورزند. در صورتی که اگر امروز اصلاح‌طلبان زیر قبای اعتدال به قدرت می‌رسند زمینه و بستر فرهنگی را طی 8 سال گذشته برایش فراهم آورده و از تکثر و قبیله‌گرایی پرهیز می‌کنند. اما موضوع قابل تامل این یادداشت در ایامی که صدای مرگ بر آمریکای مردم گوشنواز‌تر می‌شود و بر دل می‌نشیند پرداختن به مستند 444 روز است که به شکل گسترده‌ای در سطح شهر تهران تکثیر می‌شود. سازنده این فیلم مستند محمد شیروانی است که مستند رئیس‌جمهور میرقنبر را در کارنامه دارد. مستندی که مردم‌سالاری دینی در ایران را از بیخ و بن به سخره گرفته است و البته صدای کف و سوت اصلاح‌طلبان سابق برای چنین مستندی گوش فلک را کر کرده بود و سینه آسمان را می‌شکافت. مستند میرقنبر و اغلب آثار نیش‌داری که شیروانی ساخته است با لحنی گزافه به نقد سبک زندگی ایرانی می‌پردازد اما لحن سیاسی دو مستند 444 روز و رئیس‌جمهور میرقنبر از سایر آثارش بیشتر است. آنچه در قدم نخست در مورد مستند 444 روز آزاردهنده به نظر می‌رسد، سفارش‌دهنده این مستند است؛ شبکه پرس‌تی‌وی. افرادی که در داخل ایران مقابل دوربین شیروانی رفته‌اند ابراهیم اصغرزاده (طراح تسخیر و عضو وقت شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت) و معصومه ابتکار (یکی از مترجمان در لانه جاسوسی) است. این دو نفر یک سوی روایت قرار گرفته‌اند و در سوی دیگر جان لمبرت (از مقامات ارشد سفارت در سال 58) و بروس لاینگن (کاردار وقت سفارت ایران) در آمریکا طرف‌های گفت‌وگو هستند تا کارگردان با دستمایه قرار دادن نگرش‌های هر دو طرف ایرانی و آمریکایی در مورد حماسه تسخیر مخاطب را به سوی قضاوتی تازه رهنمون سازد. رندی بزرگی که در مستند 444 روز صورت می‌پذیرد این است که حادثه را از منظر اجتماعی مورد قضاوت قرار می‌دهد و البته بر این رندی اصلاح‌طلبانه سازنده تاکیدات مستندگونه الصاق می‌کند. سازندگان با بررسی گفتار‌های این چهار شخصیت، سعی می‌کنند شأن حماسه تسخير را در روند کلی فیلم به حادثه‌ای سیاسی و معترضانه تقلیل دهند. اصغرزاده در این مستند اشاره می‌کند قصدشان تسخیر لانه جاسوسی نبوده است و می‌خواستند به یک تحصن ساده در مقابل سفارت اکتفا کنند. در سوی دیگر، این مستند، شخصیت‌های آمریکایی را تا آنجا که می‌توانسته شوخ و شنگ و مهربان نشان می‌دهد. این مستند نشان می‌دهد که 2 فعال سیاسی آمریکایی طی 444 روز چگونه با آسیبی اجتماعی مواجه شده‌اند و شیروانی با رندی خاصی مخاطب را وادار به همذات‌پنداری و گاهی دلسوزی برای جان لمبرت و بروس لاینگن می‌کند. آنچه در این مستند پررنگ به نظر می‌رسد دلسوزی سازندگان برای کاراکتر جان لمبرت است که در برخی لحظات در این فیلم به زبان پارسی سخن می‌گوید و مخاطب را با شگردهای خاصی وادار به دلسوزی می‌کند. لمبرت با شیوه خاصی در سخنوری و بازی جذاب در مقابل دوربین، بیان می‌کند که به خاطر اینکه طی دوران 444 روز یک‌دست لباس ناقابل بیشتر برای پوشیدن نداشته است، پس از بازگشت به آمریکا به دلیل اینکه در 444 روز مورد اشاره دوران سختی را سپری کرده است، لباس‌های بیشماری را تهیه کرده و میل به تعویض لباس تبدیل به یکی از عادات شخصی وی شده است. سازندگان با تلاش رندانه‌ای سعی می‌کنند به مخاطب این مستند تفهیم کنند که کاردار و کارمند سفارت آدم‌های بدی نبوده‌اند و اتفاقا جان لمبرت همسری ایرانی دارد و به سنت‌های ایرانیان احترام فراوانی می‌گذارد و در لحظه تسخیر لانه جاسوسی و دستگیری توسط دانشجویان خط امام با آنان همراه بوده و الله‌اکبر هم گفته است. حماسه روز سیزده آبان با دیالوگ‌های لمبرت در طول این مستند تبدیل به یک شوخی بزرگ می‌شود و شکوه خلق حماسه در امتداد اثر به سخره گرفته می‌شود. بروس لاینگن هم در لحظاتی که مقابل دوربین قرار می‌گیرد دائما آرزوی محالی را بر زبان می‌آورد که ای‌کاش سفارت آمریکا در ایران دوباره فعال شود و سفارت ایران در خیابان ماساچوست واشنگتن از ایرانیان خالی نماند. سازنده با آوردن بخشی از سخنان آلبرایت و متن عذرخواهی وی از ملت ایران در مورد دخالت سیاسی ایالات متحده در کودتای ننگین 28 مرداد سعی می‌کند چهره مداخله‌جوی آمریکایی‌ها را تطهیر کند و مخاطب ساده‌انگارانه دلخوش به این موضوع باشد که 28 مرداد را فراموش کن، قطعه قطعه شدن ناو سهند و سبلانی که سه نفر از عوامل آن زنده ماندند را به تاریخ بسپار و فراموش کن، ناو یو اس‌اس وینسنس که ایرباس مسافربری شماره ۶۵۵ را مورد هدف قرار داد و 290 نفر از جمله 66 کودکی که در این حادثه جان باختند را از حافظه‌ات پاک کن. مظلوم ماجرای آمریکاستیزی ملت ایران، آقای لمبرتی است که 444 روز ناقابل هر روز مجبور بود یک دست لباس تکراری بر تن کند و بازهم همان چهر‌ه‌هایی که آبشخور اصلاح‌طلبانه دارند در روزنامه‌های زنجیره‌ای افاضات خود را دوباره به رخ بکشند که ویل راجرز، فرمانده ناو یواس‌اس وینسنس، مجبور بود به هواپیمای مسافربری شلیک کند. باری باید به سازنده و هواداران سازنده‌ گفت، می‌توانیم زخم تاریخی کودتای 28 مرداد و دخالت آمریکا در فضای تاریخ‌ساز آن دوران را فراموش کنیم، اما در این مستند کاش جان لمبرت با این سوال مواجه می‌شد که ۶۶ کودک مثله شده توسط ناو یو اس اس وینسنس را چگونه فراموش کنیم؟باید چگونه درددل و زخم سینه را در میان گذاشت؟ شاید ننگ آرگو آنچنان داغی بر سینه نباشد که در کشور خودمان تا دلتان بخواهد آرگوسازانی و آرگودوستانی داریم که دلشان برای روابط حسنه با ایالات متحده قنج می‌رود و اشکالی هم ندارد که غرامت دریافت نشده بابت جنایت جنگی وینسنس در پستوی آمریکادوستی جنابان اصلاح‌طلب ماست‌مالی می‌شود. حتی فرزندان انقلاب هم از حماسه تسخیر خنکای خاصی قلب‌هایشان را در بر می‌گیرد آن وقت فیلمساز وطنی با پول رسانه ملی قربان‌صدقه‌های آقایان لمبرت و لینکلن را پوشش می‌دهد و البته تاسفبار این است که شیروانی با رویکرد یکسویه‌نگرانه‌ای از برجسته کردن جنایات آمریکایی‌ها پرهیز می‌کند و حاضر نمی‌شود به جنایات آمریکایی‌ها مثل حادثه ایرباس ایرانی و کشته شدن مسافران، محض‌اطلاع اشاره‌ای کند.