گروه فرهنگ و هنر: در بخش دوم میزگرد به انتقاداتی که در طول این مدت به سریال «کلاه پهلوی» شد همچنین ظرایفی که از دید بسیاری دور ماند و بازی بازیگران پرداختیم. در این بخش از مصاحبه سیدضیاءالدین دری درباره ممیزی‌ها، بازی بازیگران و افشاگری «جک استراو» پس از پایان پخش سریال و استفاده دیالوگ‌های کلاه پهلوی توسط مترجم شبکه فارسی‌زبان «بی‌بی‌سی» سخن گفت که از نظرتان می‌گذرد. شریفی‌نیا: مد شده بگوییم با تلویزیون قهر یا مخالفیم
در شرایطی که سریال از سیما پخش شده است، عده‌ای معتقدند تلویزیون نمی‌بینند و اصلا سریال‌های ایرانی را دنبال نمی‌کنند.
شریفی‌نیا: یک موردی در جامعه ما وجود دارد؛ الان مد شده است که ما بگوییم با تلویزیون مخالف هستیم. مد شده بگوییم تلویزیون نمی‌بینیم. به نظر من خیلی از افراد تلویزیون را می‌بینند اما دوست دارند بگویند ما ندیدیم. این را دیگر ما نمی‌توانیم کاری برایش انجام دهیم. وقتی با فرد مدعی وارد بحث می‌شویم می‌بینیم جزء به جزء کار را دیده است. در همان جلسه اول که با او صحبت می‌کنیم خودش را لو می‌دهد. با توجه به شرایطی که در جامعه ما پیش آمده مد شده بگوییم ما با تلویزیون قهریم و یک عده هم به این ماجرا دامن می‌زنند و می‌گویند ما برنامه تلویزیون نمی‌بینیم، آدم‌ها با تلویزیون قهرند و... این درحالی است که هنرمندها در تلویزیون کار می‌کنند، شاید کمتر هنرمندی را ببیند که در تلویزیون نیست. همه حضور دارند، پس این قهر از کجا ناشی می‌شود. سال‌هاست که یک گروهی در خارج از کشور نشسته‌اند و منتظرند که بازگردند. این افراد بیش از 8 سال است که وعده‌هایشان به تحقق نرسیده است پس باید مواردی را بگویند و عنوان می‌کنند.
فرهنگ: جالب است یکی از نزدیکان من که در خارج از ایران زندگی می‌کند، می‌گفت ایرانی‌ها به این سریال علاقه‌مند هستند و کار را می‌بینند. این یک نیاز است. فرد نمی‌تواند از اصل خودش دور شود، کلاه پهلوی از فرهنگ، از دوره‌ای از زندگی صحبت می‌کند. شاید یکی از دلایل آن این باشد که همه به دنبال یک تصویر اجتماعی از قبل از انقلاب هستند.
دری: به همین دلیل هم کلاه پهلوی بیشتر اجتماعی بود تا سیاسی.
شریفی نیا :محتوای سریال با غرض‌ورزی نقد شد/ کشف حجاب حمله به فرهنگ و تفکر افراد جامعه بود
فرهنگ: بیشترین انتقاد را خود من به کار در طول فیلمبرداری داشتم اما انتقاد، با برنامه‌ریزی قبلی متفاوت است. هنوز سریال پخش نشده اطلاعات غلط به مخاطب ارائه می‌دهند. در حال حاضر نظراتم را بیان می‌کنم زیرا کار تمام شده است. مگر می‌شود کار بدون اشکال باشد.
شریفی‌نیا: انتقادات روی بحث محتوایی اثر است، بحث ساختار و قصه کلاه پهلوی از محتوایی که عده‌ای با غرض‌ورزی به آن نگاه کردند صدمه دید. در مورد حجاب بحث کنیم. رضاشاه کشف حجاب را در جامعه به صورت قانون اجرا کرد، چگونه می‌شود به افراد حقنه کرد که اینگونه فکر کنید یا اینگونه عمل کنید. رضاشاه در آن دوره چگونه به مردم پاسخ داد که به اجبار چادر از سر زن‌ها برداشت، اینگونه نبود که هرکس علاقه دارد حجاب بردارد و هر فردی علاقه‌مند است حجاب داشته باشد. چرا پاسبان باید با ضرب و شتم چادر از سر زنان بکشد. این کار را رضاشاه انجام داده است و حمله به فرهنگ و تفکر افراد جامعه صورت گرفته است.
چگونه می‌شود که همزمان با پخش کلاه پهلوی مستندی از شبکه «من و تو» پخش می‌شود که رضاشاه را در حد اسطوره به مردم معرفی می‌کند.
شریفی‌نیا: آنها سال‌هاست که کار و فعالیت می‌کنند اما اینجا این سوال مطرح است که چرا کورکورانه در مقابل این ماجرا ایستادگی می‌کنند. رضاشاه در مورد منع حجاب قانون وضع کرد چرا در این مورد فرافکنی صورت می‌گیرد. مگر می‌شود این عمل را منکر شد. کلاه پهلوی به این مطلب به درستی می‌پردازد.
دری: عملکرد جمهوری اسلامی در قبال بی‌حجابی درست بود/ انقلاب با حضور زنان به پیروزی رسید
دری: به نظر من عملکرد جمهوری اسلامی در قبال مقوله بی‌حجابی در اوایل انقلاب درست بود زیرا ویترین نظام جمهوری اسلامی و انقلاب، زنان بودند. اگر خانم‌ها به صحنه نیامده بودند انقلاب پیروز نمی‌شد؛ تردید نباید کرد. رابطه معنوی بین خانم‌ها، تشیع، اسلام و امام بوده است. وقتی خانم‌ها را شاه در میدان دید جا زد، این واقعیت است. اگر من فیلمی درباره انقلاب بسازم نقش خانم‌ها را بارزترین نقش در انقلاب می‌دانم. ممکن است من فیلم را بسازم بعد بگویند نه خیر اینگونه نبوده اما نظر من این است که خانم‌ها نقش بارزی در پیروزی انقلاب داشتند. افرادی که اوایل انقلاب تندروی کردند که بی‌حجابی را از جامعه بردارند، آنها می‌گفتند ما 1400 سال حجاب داشتیم یک دوره 40 ساله رضاخان به زور این کار را کرد پس ما مجازیم این کار انجام دهیم اما رهبران انقلاب نگذاشتند این اتفاق بیفتد. عملکرد نظام جمهوری اسلامی هرگز دستور ضرب و شتم و گرفتن و به زور انجام دادن نبوده است. بعدها از روش‌های تربیتی و فرهنگی بهره بردند.
شریفی‌نیا: برخی مسؤولان با نحوه برخورد با بی‌حجابان مخالف هستند
شریفی‌نیا: یک جامعه‌ای برای حاکمیت یک تفکر انقلاب کرده است، بعد براساس آن تفکر جامعه را تنظیم کرده است. جمهوری اسلامی یک شکل ظاهری و یک شکل باطنی دارد که پیاده شد. اگر در دوران رضاشاه مردم انقلاب می‌کردند برای بی‌حجابی، با بحث امروز ما متفاوت بود، رضا شاه بی‌حجابی را از یک کشور دیگر الگوبرداری و فرهنگ مردم را نابود کرد. این کار تنها به این قصد صورت گرفت که سردمداران و استعمارگران، معادن، ذخایر، عتیقه‌ها و زیرخاکی‌های ما را بربایند و از سوی دیگر کالاهای تجملاتی خود را به ما بفروشند. قضیه متفاوت است؛ در دوره رضاشاه انقلاب برای بی‌حجابی نشده است، دستوری صادر شده و فرهنگ مردم نابود شده است. آنها از طریق روزنامه‌ها و افرادی که در خارج از کشور فعالیت می‌کنند کلاه پهلوی را مورد هجوم قرار دادند زیرا می‌دانند که کلاه پهلوی چگونه روشنگری کرد.
فرهنگ: یکسان‌سازی برای آنها سود داشت. قصد داشتند زبان انگلیسی را هم یکسان کنند، زبان که تنها حرف زدن نیست یک فرهنگ پشت آن است اما میسر نشد.
شریفی‌نیا: وقتی قصد یکسان‌سازی زبان انگلیسی یا فرانسه را دارند باز هم نظرشان این نیست. آقای زامنهوف یک زبانی را اختراع کرد به نام اسپرانتو که دنیا متحدالبیان شود. 14 قاعده دارد که با یادگیری آن می‌توانید اسپرانتو صحبت کنید ولی چون اختراع آن مربوط به یک فرد روس بود نگذاشتند فراگیر شود. تمام کتاب‌های معتبر دنیا به این زبان ترجمه شده و برنامه رادیو و تلویزیونی دارد اما نگذاشتند فراگیر شود زیرا هیچگاه به حال مردم دلسوزی نمی‌شود. بحث بر سر قدرت است. این مطالبی است که در کلاه پهلوی صحبت شده است. قدرت و استعمار در این سریال مورد توجه بود.
ابراهیمیان: در تایید فرمایشات آقایان فرهنگ و شریفی‌نیا باید بگویم در سریال کلاه پهلوی درباره استعمار سخن به میان آمد که با ما در طول سال‌ها چه کرده است و تلاش می‌شود در آن دوره تاریخی این اتفاق به خوبی روایت شود. ورود توالت فرنگی از مرز (در ابتدای سریال) باعث یک تحقیر و توهین و در نهایت واکنش است که کارگردان آن را به خوبی روایت کرده است... تا به امروز که ماجرای 1+5 است، زمینه از آنجا آغاز می‌شود، باز هم نگاه از بالاست. استعمار می‌گوید مدرنیزم را ما ایجاد کردیم و قصد داریم آن را در جهان تسری دهیم، حالا طریقه تسری چگونه است؛ ظاهر را یکسان‌سازی می‌کنند تا بتوانند کالا‌ها را بفروشند و استعمار شروع می‌شود. جنگ‌های اول و دوم جهانی برای رقابت در استعمار کشورها از جمله کشور ما است.
دری: در ممیزی‌ها پیشنهادات خوبی هم ارائه شد/ فشارها تنها از سمت تلویزیون نبود
چقدر فشارها و در نهایت ممیزی روی سریال تاثیر گذاشت؟
دری: فشارهای جانبی می‌تواند روی متن ناب اولیه تاثیر بگذارد گاه می‌تواند مثبت و یا منفی باشد. خداوند شاهد است در جریانات ممیزی که اتفاق افتاد پیشنهادات خوبی هم ارائه شد و اینگونه نبود که بگوییم هرچه گفتند در جهت تخریب بوده است. آقای فرهنگ بعد از دو سال فیلمبرداری تاکید داشت یک کاری انجام شود اما نمی‌شد آنی بگویم باشد. مطلبی مطرح می‌شود اما باید من بستری مناسب برای آن ایجاد کنم. دوست من بود و به کار فکر می‌کرد و دغدغه‌اش بود که در نهایت پیشنهاد ایشان انجام شد. آقای شریفی‌نیا نکات دیگری را عنوان می‌کرد، مثلا فلان صحنه را از من نگیر، ما هم با تعامل و همکاری این کار را انجام می‌دادیم. اینطوری نبود که تنها فشارها از سمت تلویزیون باشد. کلاه پهلوی در نوع خودش ممکن است غبطه‌برانگیز باشد، بعضی‌ها را اذیت کند یا حسد ایجاد کند. شرکای معنوی من در کار از جمله دوستانم را تحت فشار می‌گذارند، این افراد هم از تنش‌ها دور نمی‌مانند. ما تنها به گوشه‌ای از کلاه پهلوی پرداختیم در حالی که گوشه‌ای از بحث سریال است، بررسی هریک از شخصیت‌ها زمانبر است. صمصام یک شخصیت خاص است که مانورهایی دارد و سخنگوی سیستم در یک اشل کوچک است یا درمورد شخصیت آقای شریفی‌نیا پیش‌فرض‌های حضورش چیست؟ روند این کار چگونه است؟ اینها بحث‌های زیادی دارد.
ابراهیمیان: در بخشی از دیالوگ‌های میرزا هست که کارگاه‌های سنتی را به کارخانه تبدیل کنیم و اشتغال ایجاد کنیم، چه کسی مانع می‌شود؟ استعمار. می‌گوید ما تا آخر این قرن صاحب صنعت نخواهیم شد. میرزا بانی ورود صنعت است برای اینکه دست استعمار را کوتاه کند اما کسی به این مطلب در سریال توجه نمی‌کند. ما همین الان درگیر این مساله هستیم؛ مذاکرات 1+5 برای این است که ما صاحب انرژی هسته‌ای به صورت محدود باشیم تا مناسبات استعماری همچنان حاکم باشد.
جک استراو سریال «کلاه پهلوی» را رصد کرده است/ دیالوگ‌های کلاه‌پهلوی از زبان مترجم استراو در بی‌بی‌سی
دری: شما یقین بدانید آقای جک استراو سریال «کلاه پهلوی» را رصد می‌کرده است، او زمانی اعتراف می‌کند که به راحتی بعدا می‌تواند حاشا کند. امروز جک استراو مقام رسمی بریتانیا نیست اما علاقه‌اش را به رئیس‌جمهور ما بارها ابراز کرده است. آقای استراو روابط شخصی‌اش با ایران در دورانی بوده که وزیر خارجه بوده است. ایشان معتقد بوده به نفع سیاست‌های اروپاست که با ایران مرتبط باشد. نظر به اینکه بریتانیا از مذاکرات مستقیم و روردررویی به مدت 6 سال مانع می‌شد که به یکباره آمریکایی‌ها وارد مذاکرات اخیر شدند. بنابراین آقای استراو قصد پیشدستی کردن دارد و می‌خواهد ابتکار عمل در دست اروپا باقی بماند بنابراین نقش آمریکا در مذاکرات 1+5 باید نقش واسط باشد، به همین دلیل شیفتگی استراو را به رئیس‌جمهور ما می‌بینید. او حاضر می‌شود تمام مواضع بریتانیا که در سریال کلاه پهلوی گفته شده را افشا کند زیرا معتقد است 20 میلیون جمعیت ایران حداقل این سریال را دیدند و اعتراف می‌کند انگلیس رضاخان را آورد و بعد دید به کار نمی‌آید. عین دیالوگ‌های کلاه پهلوی را مترجم استراو در شبکه بی‌بی‌سی گفت.
شریفی‌نیا: استراو هم کلاه پهلوی می‌دیده است.
دری: متهم به عدم طرح سکولاریسم در سریال هستم
دری: آنها به سهولت کارها را رصد می‌کنند، تفاوت ما با آنها در این است که آنها همه چیز ما را رصد می‌کنند اما ما رصد نمی‌کنیم. ما خوشحالیم که تلویزیون این خبر را در صدر اخبار برد و گفت عده‌ای معتقد بودند این سریال تحریف است. یک فیلمساز مردود، روفوزه و ناتوان در قسمت سوم سریال که نتوانسته است با استفاده از 20 رانت در طول 3 دهه گذشته موفق عمل کند، می‌نویسد سریال تحریف است. چه چیزی در سریال تحریف است؟ در حالی که سریال هنوز به پایان نرسیده، من چه چیزی را تحریف کردم؟! بعد در انتهای مطلب از شیخ فضل‌الله نوری حمایت می‌کند و در طول مطلب مرا متهم می‌کند که نخواستم سکولاریسم را مطرح کنم. ما باید کاری کنیم رسانه ملی با مردم صادقانه رفتار کند، چیزی که امروز نسبتا در حال انجام شدن است اما جریانات داخلی کشور رسانه ملی را تضعیف می‌کنند و این باور را به مردم القا می‌کنند که رسانه ملی تحریف یا سانسور می‌کند. سانسور به معنای ممیزی سریال نیست، سانسور معنایی، محتوایی و سیاسی کشور است.
سریال کلاه پهلوی تصویری از وقایع دوران معاصر ارائه می‌کند و لایه‌های اجتماعی را مد نظر قرار می‌دهد اما خسرو معتضد نظر دیگری دارد در این باره؛ توضیح بفرمایید.
دری: خسرو معتضد معتقد است که جیپ قبل از جنگ دوم جهانی به ایران نیامده است. مشکل ما با ایشان این است که چرا جیپ نشان دادیم. آقای معتضد فردی با محفوظات ذهنی خوب است و دغدغه و تخصص او این است و این کار منبع درآمدش است. ایشان متوجه نیست که ما گفتیم این شهر فرضی است و قرار نیست درباره اطلاعات تاریخی در این سریال صحبت کنیم. ما سریال تاریخی صرف نساختیم.
فرهنگ: هیچگاه درباره فرهنگ ما و حمله به آن و اتفاقاتی که در طول این سال‌ها بر سر فرهنگ ما آمده است سخن به میان نیامده است و همیشه سطحی با آن برخورد شده است.
ابراهیمیان: برخی به لباس‌ها ایراد گرفتند، اگر کارگردان تضاد مناسبی بین لباس‌ها ایجاد نکند چگونه مفاهیم مد نظرش را به مخاطب القا کند؟ هنر به معنای راستین کلمه اغراق است و ما باید اغراق کنیم.
دری: اغراق دراماتیک است یعنی شما مجاز هستید 20 درصد اغراق کنید.
شریفی‌نیا: همه سریال و جزئیات آن؛ موسیقی، بازیگر، طراحی صحنه، لباس و گریم را کنار گذاشتند و تنها به محتوا توجه کردند.
شریفی‌نیا: صمصام مابه ازای بیرونی ندارد. یا «قطام» با آن مشخصات در تاریخ وجود ندارد، مجموعه‌ای از خصلت‌های پنج یا شش زن در آن دوران قطام شد. درباره سریال امام علی بحث نمی‌شود زیرا موضوع امروز در آن دیده نمی‌شود و شناخت لازم از آن دوره وجود ندارد.
دری: مجبور به حذف برخی از شخصیت‌ها شدیم
دری: ما مجبور شدیم بخشی از شخصیت‌ها را در فیلمنامه حذف کنیم. میرزارضا و صمصام پسر داشتند اما ما آنها را حذف کردیم، زیرا شرایط تولید و بودجه مهیا نبود. پسر صمصام را در طول داستان و زمان بزرگ شدن نمی‌بینیم تنها در فینال فیلم نمی‌بینیم زیرا فیلمبرداری و تولید طولانی شد و بچه بزرگ شده بود. نکته دیگر که در صحبت‌های آقای فرهنگ است؛ کریم از صمصام عقده دارد و زمانی که فرخ را می‌بیند و متوجه می‌شود که می‌تواند از آن استفاده کند پس به آن خیانت نمی‌کند و ماجرای سکه را از صمصام مخفی می‌کند. در پروسه‌ای 7 ماهه این اتفاق رخ می‌دهد. می‌شد به یک طریقی این کار را انجام دهیم اما پرنسیپ کریم به عنوان یک فرد ابن‌الوقت که از ابتدا تنها قصد دارد از سلطه صمصام خارج شود دچار تزلزل می‌شد. کریم در ابتدا تنها هدفش بیرون آمدن از زیر سلطه صمصام است که نوکر فرماندار می‌شود. من فراتر می‌دیدم زیرا تنها یکبار می‌توان کلاه پهلوی را ساخت. چون یکبار می‌شد ساخت از چیزهایی گذشتم تا به چیزهای دیگر برسم. نمی‌گویم آنچه که انجام دادم کاملا درست است.
دری: سایت «کلاه پهلوی» از سوی آمریکا فیلتر شد
سایت کلاه پهلوی از سوی آمریکا فیلتر شده است، تاکنون کدام سایت سریال فیلتر شده است؟ دامنه سایت را باید از آمریکا خریداری کنیم که برای فعالیت مجدد به ما نفروختند در حالی که بیش از 300 هزار نفر بازدیدکننده داشتیم که 100 هزار نفر از خارج از کشور بودند.
عبور از برخی خط قرمز‌ها نیاز سریال بود که مردم هم به خوبی متوجه آن هستند اما برخی غرض‌ورزانه با آن برخورد کردند.
دری: بله! همین طور است و این نوع نگاه باعث می‌شود رسانه ملی محدودتر شود که همه اینها به خاطر کلاه پهلوی و مباحثی است که در آن مطرح می‌شود. در حالی که فلان خانم یا آقای بازیگر در سخیف‌ترین و پیش پا افتاده‌ترین برنامه‌های صدا و سیما بازی می‌کنند، آن افراد در روزنامه‌های شبه اپوزیسیون گل سرسبد هستند. چون روابطی با رسانه‌ها دارند و گاهی ستونی را می‌نویسند، برنامه‌هایشان بسیار خوب است اما آن روزنامه یا نشریه سریال کلاه پهلوی را بایکوت می‌کند. من به روزنامه، مطبوعات و... باج نمی‌دهم. کار ما در عرصه ملی است و مردم می‌بینند و قضاوت می‌کنند. من برای عزاداری ایام عاشورا به ساوه رفتم و مردم مرا می‌شناختند درحالی که من کارگردان هستم و اصلا جلوی دوربین نبودم، این نشان می‌دهد مردم کار را دنبال می‌کنند.
بازیگران این سریال بسیار خوش درخشیدند و هنرمندانه به ایفای نقش پرداختند و فراتر از انتظاری که از آنها می‌رفت ظاهر شدند.
شریفی‌نیا: کلاه پهلوی کاری اجتماعی با رگه‌های سیاسی است
شریفی‌نیا: یک همدلی در میان بازیگران ایجاد شد که کار شکل گرفت. بخشی از اینکه سریال موفق ظاهر می‌شود روی دوش بازیگران است. اگر بازیگران بپذیرند که بازیگر نقش مقابل درجه یک باشد اتفاق خوشایندی رخ می‌دهد. با توجه به کمبود بودجه که در تلویزیون وجود دارد ما برای اینکه بتوانیم بازیگران خوب را دور هم جمع کنیم بچه‌ها کمک کردند و دوستان پذیرفتند با دستمزد کمتر کارکنند که در مقابلش بازیگر خوب قرار بگیرد. آقای امین حیایی، مریلا زارعی، فرهنگ و... همه پذیرفتند که با دستمزد کمتری از بازیگران خوب استفاده کنیم. در تمام خانواده‌ها سرفصل هر خانواده افراد درجه یک و برجسته حضور دارند. خانواده‌های صمصام، میرزارضا (به جز خودم)، مستشارنیا و... . در سریال امام علی کاری انجام دادیم که جواب بسیار خوبی هم گرفتیم؛ انتخاب چهره جدید برای نقش قطام، ویشکا آسایش بود که ایشان بازیگری نمی‌دانستند اما بسیار خوب جواب گرفتیم. در سریال‌های دیگر هم این تجربه را ادامه دادیم. در کنار افراد برجسته از افراد مستعد و علاقه‌مند که موقعیتی برای بروز نداشتند استفاده کردیم. نگین محسنی خانمی دورگه هستند. ما نیاز داشتیم فردی را انتخاب کنیم که به زبان فرانسه مسلط باشد.
آقای شریفی‌نیا درباره تولید سریال و پخش آن بفرمایید.
شریفی‌نیا: شرایط امروز ما کمی خاص است، اگر «کلاه پهلوی» قبل از این شرایط پخش می‌شد یک اتفاق دیگری می‌افتاد. شرایط ما همیشه یکسان نیست و عناد و کینه‌ورزی چاشنی سریال شد.