فیلم بشارت به یک شهروند هزاره سوم در فرم و محتوا اثر غیر متعارفی از محمدهادی کریمی به شمار می‌رود. کریمی در کارنامه‌اش «برف روی شیروانی داغ»، «امشب شب مهتابه» و «غیرمنتظره» را در مقام کارگردان دارد و فیلمنامه‌های متعددی که توسط فیلمسازان دیگری ساخته شده است. فیلم اخیر هادی کریمی از مضمونی دینی برخوردار است از همین رو محتوای فیلم محور میزگردی شد با حضور حجت‌الاسلام مهدی زبر دست زرین، حجت‌الاسلام محسن محمودی و محمدزرینه (پژوهشگر و منقد سینما). لازم به یادآوری است پژوهشگران حاضر در این میزگرد از کارشناسان و مستندسازان سینمایی به شمار می‌روند. جناب محمودی خواهش می‌کنم در ابتدا شما وارد بحث شوید و اگر نقطه نظراتی راجع به فیلم دارید بفرمایید.
محمودی: ابتدا لازم می‌دانم بگویم فیلم آقای کریمی اثر قابل قبول و قابل بحثی است که در سینمای آپارتمانی‌زده ایران اثر غیر متعارفی به شمار می‌رود. تعریف کنم تا برسیم به نقدهایی که در فرصت‌های بعدی عرض خواهم کرد. فیلم در مجموع قابل قبول بود. همین‌که به موضوع دختران جوان پرداخته شده، بسیار قابل توجه است. با اشاره به نکاتی، مثل بزرگ‌ترها درگیر مسائل حاشیه‌ای شده و به نکات اصلی زندگی‌شان بی‌توجه هستند و مسائلی از این دست که بجا پرداخت شده است. یعنی درگیری بزرگ‌ترها درباره مسائل معیشتی و زیستی منجر به مغفول ماندن مسائل یک نسل شده است. کمیات جای کیفیات را گرفته و از ابعاد عاطفی و معنوی در زندگی خبری نیست. حتی فرد روانشناس در فیلم ـ خانم بیتا فرهی ـ از شخص حوزوی طلب پاسخ می‌کند. از طرف دیگر پرداخت شخصیت مدیر مدرسه ـ نیکی
کریمی ـ به عنوان فردی که برای کنترل بحران به جای حل مساله به پاک کردن صورت مساله می‌پردازد به‌خوبی انجام شده و حتی پلیس که برای کنترل این مساله روی بحث تقوا پافشاری می‌کند. نوع برخورد فرد در اشاره به عدم قدرت شیطان با ذکر لفظ «بسم‌الله» به عنوان اسم جلاله خود از جمله مواردی است که نشان از توجه و دقت کارگردان دارد. حال اگر نقدی هم باشد جنبه تحلیلی داشته و هیچگونه غرض‌ورزی در میان نیست. فیلم‌هايی از این دست باید هر چه بیشتر ساخته و پرداخته شود چرا که تاثیر محصولات فرهنگی غیرقابل انکار است.
شاید از جمله اتفاقاتی که درباره فیلم می‌توان به آن اشاره کرد نگاه بی‌مهر مسؤولان جشنواره نسبت به فیلم باشد. نگاهی که بیشتر خبر از رنگ و بوی سیاست می‌داد. به نحوی هر کسی که می‌خواست دیدگاه خود را غالب کند در برابر این فیلم گارد می‌گرفت جدا از اینکه در فیلم چه مساله‌ای طرح می‌شود اما مساله این است که با توجه به نکته حساسی که در فیلم قبلی کارگردان (برف روی شیروانی داغ) مطرح می‌شود، فیلمساز در فیلم بعدی خود به پیگیری این مساله از زاویه دیگر می‌پردازد. شما اساسا این حق را برای فیلمساز قائل هستید که به مسائلی اینچنینی ورود کند. به‌طور مثال در سینما می‌توان به ادیسه فضایی 2001 کوبریک اشاره داشت که به طرح و نگره داروينیسم می‌پردازد. شما وضعیت کارگردان در قبال موضوع شيطان‌پرستي را چگونه تحلیل می‌کنید؟
محمودی: اساسا هنرمند کسی است که به خلق اثر می‌پردازد و آرای درونی خود را بیان می‌کند، مشکل از جایی آغاز می‌شود که نسبت هنرمند و اثر یکی نباشد. یعنی اگر اعتقاد فیلمساز این نبود مانند شخص کارشناس پس از ورود به کلاس با هجمه مواجه مي‌شد اما خوشبختانه ما در اینجا می‌بینیم که فیلمساز خط خود را دنبال می‌کند.
شاید به خاطر اینکه آن آثار برخلاف فیلم حاضر بیشتر رنگ و بوی سفارشی دارند و از درون ذهن کارگردان بیرون نمی‌آیند.
کریمی: ببینید، به‌خاطر این است که سابقه کسی که فیلم را ساخته دنبال نمی‌کنند. وقتی من اتانازی را ساختم ـ اتانازی مساله‌ای است که در واتیکان هم محل بحث و بررسی بوده و هست و همچنین در ایران؛ قتل شیرین و مرگ راحت و بی‌دردسر یک بیمار توسط پزشک ـ در آن فیلم به دغدغههای پزشکی که ایمان دارد و همه چیز را در چارچوب انگاره‌های پزشکی نگاه نمی‌کند پرداختم، آیا سفارشی در کار بود؟ در فیلم «مارال» من به زنی که دارای ایمان و باور هست پرداختم، زنی که ناگهان خودش را به بوته نقد و امتحان می‌سپارد. زنی که به ساره ایراد گرفته و حالا خودش در موقعیت مشابه ایمانش محک می‌خورد. در «شمعی در باد» به همین صورت با فردی روبه‌روییم که در یک خلأ عاطفی و خصوصی به عناصری که احساس می‌کند به او نیرو می‌بخشند پناه می‌برد، مانند چهل روز در کوه به سر بردن و روزه گرفتن و ریاضت کشیدن و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که براساس تکلیفی که بر گردن او است، به جامعه برگردد و در میان مردم به مردم خدمت کند. کارهای من را اگر دنبال کنید، مثل «انعکاس» می‌بینید که در این فیلم با شعورمندی جهان روبه‌روییم و اینکه فرد در همین جهان با انعکاس اعمال خود روبه‌رو می‌شود. اینها دغدغههای من است. در «امشب شبه مهتابه» موضوع مرگ و زندگی و موضوع شفا و درمان مطرح می‌شود، اینکه شفا چیست؟ درمان چیست؟ اینکه پسر با وجود اینکه سرطان دارد درمان نمی‌شود اما در پایان فیلم می‌فهمیم که شفا پیدا کرده است. شفا از این منظر که فرد بیماری خود را پذیرفته و اینکه دنیا با بیماری او تعریف نمی‌شود، پس با پدر به عنوان مظهر سنت‌هایی که به او رسیده آشتی می‌کند. اینها دغدغه‌هایی بود که من دنبال کردم. یا در «برف روی شیروانی داغ» وقتی درباره ایمان حرف می‌زنم، موضوعی است که خود من با آن مواجه هستم. به ساعاتی از روزی که در آن سپری کردم فکر می‌کنم، می‌بینم در لحظاتی من در آن خصوص ایمانی نداشتم، هرچند حتی ممکن است نماز هم خوانده باشم اما ایمان نداشتم یعنی وقتی با یک بی‌اعتمادی نسبت به همه چیز نگاه می‌کنی، متوجه این نیستی که خدا در آن لحظات حاضر است. اسم این فیلم را «شهروند هزاره سوم» گذاشتم، چون اعتقاد دارم افراد شهروند ایران، کنیا، افغانستان و آمریکا نیستند، شهروند این زمانند. شهروند این زمانی که سلطه ابزارهای اطلاع‌رسانی روی انسان باعث شده است که فرد به دانایی برسد و به دلیل آنکه این دانایی کامل نیست دچار اضطراب دانایی بشود چون گفته می‌شود که معلومات چیز بدی است اگر منجر به دانش نشود و دانش تبدیل به حکمت. افراد در اثر کسب معلومات نسبت به چیستی خود و نسبت به چیستی از زندگی دچار اضطراب می‌شوند. شما چند نفر در جامعه می‌بینید که حالشان خوب است، از فقیر و غنی، از هر چیزی که شما حساب کنید و این مساله باعث می‌شود که من با این خلأ ذهنی روبه‌رو باشم و وقتی می‌خواهم بنویسم تعلقات و مسائل ذهنی خودم را مدنظر قرار بدهم، کما اینکه متن این فیلمنامه که متعلق به خانم الهه احمدی بود به دستم رسید. این فیلمنامه درباره یک خانم حوزوی بود که به مدرسه‌ای دعوت شده و با گروهی آشنا می‌شود که در ارتباط با شیطان‌گراها هستند و بعد فیلمنامه سیر پلیسی به خود می‌گیرد. من فیلمنامه را خواندم و دیدم فیلمنامه قابل قبولی است. به عنوان اولین کار یک روح زنانه خوبی هم در فضای کار حاکم بود اما با خودم گفتم این کار به من ارتباطی ندارد چراکه من شیطان‌پرست نیستم. اصلا جزو هیچ فرقه‌ای نیستم بنابراین کار را کنار گذاشتم ولی بعد از چند روز به این نتیجه رسیدم که بشدت افسرده‌ام، پایه فکری من با آنها چه فرقی دارد؟ من هم به واسطه ناامیدی‌ام نسبت به خدا بی‌اعتمادم، من هم مدام دچار این اضطراب می‌شوم. من هم ممکن است یک سری عباداتی را انجام می‌دهم اما از روح خالی است. خب، من بی‌اعتماد فقط یک ستاره 5 پر گردنم نیست اما در اصل فرقی نمی‌کند، پس به این نتیجه رسیدم که فیلمنامه را باید بر این اساس بنویسم؛ زنی با موضوع شیطانگرایی و این فرقه‌ها برخورد می‌کند ولی از آنها می‌گذرد نه اینکه سطحی بگذرد، در اشاره به صحبتی، این شخصیت اشاره می‌کند شیطان‌پرستی تنها ستاره 5 پر و صلیب شکسته نیست و به پلیس خاطرنشان می‌کند هنگامی که ایمان تنها به صفرهای حساب بانکی به میز و به مقامت است ـ که من دراینجا اضافه می‌کنم ایمان به شهرت و به تعداد کسانی که برای ما هورا می‌کشند - همه این موارد می‌شود ایمان به غیر از خدا. این مساله در جامعه ما بشدت به چشم می‌خورد و این زن در این شرایط دچار تغییر می‌شود. پلیس مدارک خود را به این خانم نشان می‌دهد اما مساله‌ای که در اینجا مطرح است اینکه شیطان‌پرستی خود معلول است اما علت چیست؟ این مساله مینو را به سمت جامعه سوق می‌دهد. ما در فیلم با پلیسی روبه‌رو هستیم که از صبح تا شب در محل کار خود حاضر است. با سختی‌های کار خود روبه‌رو است و مشغول زحمت کشیدن است. از طرف دیگر شخصیت مدیر مدرسه نیز با این شرایط براساس مسائل کار خود دست و پنجه نرم می‌کند اما انگار هر دوی این شخصیت‌ها در جامعه حضور ندارند. در مجموع و با مشاهده این شرایط است که مینو ضرورت تغییر را احساس می‌کند. او در می‌یابد که این افراد نسبت به خود، دیگران و خدا دچار بی‌اعتمادی شده‌اند و بعد از خود علت این بی‌اعتمادی را می‌پرسد و دست آخر پاسخ این پرسش‌ها را در برخوردهای سلبی می‌بیند که منجر به مفاهمه نشده است. نکته جالب توجه این مساله است که پلیس هم براساس حضور در مجامع بین‌المللی به اصل خویشتنداری اشاره می‌کند حتی هنگامی که سازمان بهداشت جهانی درباره بیماری ایدز می‌خواهد به صدور قطعنامه اقدام کند بر ضرورت خویشتنداری تاکید می‌کند. شما ببینید این مساله از حوزه علمیه قم یا واتیکان بیرون نیامده بلکه یک نهاد کاملا علمی روی آن صحه گذاشته است. پس اصل اول: تقوا، خویشتنداری، پرهیز کردن از یک سری مسائلی است که انسان باید در برابر آنها قدرت دادن پاسخ منفی را داشته باشد. اصل دوم: مساله وفاداری است. وفاداری به معنای احترام به خود و کسی که در زندگی با فرد شریک است. اینها مسائلی است که پلیس در فیلم در برخورد با آنها دچار بهت و حیرت می‌شود چراکه می‌بیند این موارد از سوی غربی‌ها مطرح می‌شود که تا پیش از آن تلقی دیگری از آن داشته است. اتفاقا من به آسیب‌شناسی این مساله پرداختم که چرا ما فکر می‌کنیم این مسائل فقط متعلق به ما و فرهنگ ما است و خارج از فرهنگ ما خبری از مضامین اخلاقی به این شکل نیست. متاسفانه براساس آنچه در فیلم هم نمایش داده می‌شود آموزش و پرورش نمی‌تواند نقش چندان قابل قبولی را ارائه کند چراکه آموزش و پرورش نقش چندانی در تقویت مهارت اجتماعی افراد ندارد. دقت کنید به قسمتی از فیلم که دانش‌آموز به معلم می‌گوید: برای کنکور هم خوبه خانم! رو معدل هم تاثیر می‌ذاره!
دلايل شما براي اين آسيب‌شناسي چيست؟
كريمي: با همه این تفاسیر این چهارسال در وضعیتی ختم به گرفتن مدرک می‌شود که فرد روی دوش خود کوله‌باری از یاس و تردید را احساس می‌کند و نسبت به چهارسال گذشته مایوس‌تر و ناکام‌تر است و در این شرایط برای یافتن مرهم برای دردهای خود به مصرف دارو روی می‌آورد و اگر بدشانس باشد درگیر مواد مخدر یا محرک می‌شود. باید برویم به سمتی که افراد بتوانند شیوه درست مهارت در ارتباط را یاد بگیرند. مساله دیگری که برای من دردناک است این است که درس دین و زندگی تبدیل به یک واحد ضریب‌دار برای کنکور شده است. ما در فیلم می‌بینیم که دبیر دین و زندگی خودش لنگ 5 میلیون وامی است که از طریق پدر یکی از دانش‌آموزانی که خودکشی کرده می‌خواهد دریافت کند. دین و زندگی چیزی فراتر از این است، همانطور که حاج‌آقا به‌درستی اشاره کردند پلیس به مساله فیلترینگ اشاره می‌کند که البته جوابگو نیست، چرا؟ به دلیل اینکه این مساله در بچه‌ها درونی نیست و نهادینه نشده است. چون هنگامی که اسم خویشتنداری به میان می‌آید افراد حوصله شنیدن ندارند. من جسارتا خواستم یک آسیب‌شناسی از این مساله داشته باشم، شاید به دلیل اینکه ما از بهره‌گیری از مدیوم‌های جدید ناتوان بوده‌ایم و نتوانستیم با استفاده از ابزار جدید حرف خود را منتقل کنیم و در نتیجه این خلأ به‌وجود آمده است که ما هر روز شاهد یک دکان جدید هستیم که به واسطه مناسکی که بازتولید می‌کنند به افراد نوید پالایش روحی می‌دهند. من پیوسته در تلویزیون می‌بینم روی شیطانگرایی فراماسونری و تاریخچه این مسائل مانور می‌شود البته دانستن تاریخ خوب است اما من یک سوال دارم؛ مگر این مسائل بومی کشور ما است که تا این حد به آن پرداخته می‌شود. خب، به نظرم بعد از اینکه خانم درخشنده فیلم «هیس...» را ساختند و این مسائل علنی شد، چند تن از قربانیان سابق به این مساله اقرار کردند و بعد از فیلم «بشارت» این مساله و مسائلی از این دست تازه گفته می‌شود که قبلا باور نمی‌شد ولی الان می‌بینیم که این افراد دارای سیستم‌های ارتباطی خاص هستند که قبلا باور نمی‌شد. اینها مسائلی است که به نظر من باید به آنها پرداخته شود. چرا یک جوان به جای اینکه فکر کند به این مساله که من می‌توانم روی خودم کار کنم، آینده داشته باشم، زندگی و خانواده داشته باشم، خود را محتاج انرژی‌ای بداند که اصلا از منبع آن خبر ندارد؟ آیا از مواد روانگردان که مورد استفاده است این انرژی بیرون می‌آید یا از کارهایی که رئیس محافل شيطان‌پرستي به او دستور می‌دهد؟ این مساله نیازمند یک آسیب‌شناسی است که در درجه اول من به‌عنوان نویسنده و فیلمساز خود را مقصر می‌دانم. آموزش و پرورش مقصر است. سال‌ها از یک تحول بنیادین در آموزش و پرورش صحبت می‌شود اما با این شرایط معلمان که دوشیفته هستند اساسا مساله منتفی می‌شود. این را در نظر داشته باشید که بیشترین وقت نسل جوان در بهترین ساعات عمرشان زیر نظر کسانی است که خود مایوس، افسرده و تلخ هستند.
همه صحبت‌های شما حتی به اندازه یک سطر برای ساخت یک فیلم کفایت می‌کند اما در این میان سوالاتی درباره فیلم به چشم می‌خورد. شما نقد خودتان را متوجه برخورد سیستماتیک و پلیسی کرده‌اید. به خلأ موجود در ارتباط با درگیری‌های سازمانی اشاره شده است اما به نظر من از نقد سازمان جلوتر نمی‌رود یعنی ما با نقد خانواده قربانیان روبه‌رو نیستیم.
چرا نیستیم؟ وارد خانه که نمی‌توانیم بشویم. در فیلم ما با 3 كاراكتر روبه‌روییم؛ اول سرایدار مهربانی که بچه را بزرگ کرده است، پدر جداست و مادر جداست. دوم پسری که با یک خاستگاه سنتی مذهبی معرفی می‌شود و نماینده افرادی که تغییر خاستگاه داده‌اند و در شمال شهر زندگی مي‌كنند. سومین خانواده یک برادر و همسر، نماینده طبقه متوسط هستند که تنها به آبروی خود فکر می‌کنند که در درجه اول اعتیاد فرد كشته شده را انکار می‌کنند.
کاملا درست است اما بعد از اتفاقی که افتاده آنها را نشان دادید؟
كريمي: احسنت! من در ابتدای فیلم سه شناسنامه را نشان می‌دهم که باطل می‌شوند که این یک شوک است. در وهله بعد به مساله چرایی خودکشی می‌پردازیم اما اگر بعدا مطرح شود ما این حس را نخواهیم داشت. من باید عمق فاجعه را نشان دهم، بعد این مساله را طرح کنم که این محفل ۶ نفره بود. حالا شما نگران این هستید که بچه دیگری این کار را نکند و در آنجا شما به این مساله پی می‌برید که این فیلم می‌توانست پلیسی یا جنایی یا به خاطر کلمه منحوس شیطان می‌توانست هالووینی باشد یا سرگرمی اما این فیلم یک فیلم با درونمایه معنوی است. به نظر من راجع به اینکه ما تا کجا می‌توانیم نگران خداپرستي باشیم تذکری است که استاد مینو به او می‌دهد. فیلم در واقع یک مواجهه با امید و ناامیدی است، زندگی بچه‌ای که در بانک جنین به سر می‌برد و منتظر به دنیا آمدن است از یک سو و مرگ‌های نابهنگام قربانیان از سوی دیگر. یعنی همان مواجهه خیر و شر و روشنایی و تاریکی، فاجعه‌ای که اتفاق افتاده مرگ دختران نوجوان است اما فاجعه بزرگ‌تر عبارت است از اینکه نیروی سرشار از امید درحال از بین رفتن است و مینو در تردید قرار می‌گیرد که این بچه را به رحم انتقال بدهد یا خیر و این استاد است که به او یقین بازیافته را می‌دهد. در واقع من احساس کردم که همین‌قدر خانواده‌ها را به شکل نمادین قرار بدهم و مطرح کنم. در هر سه قربانی عنصر مشترک تنهایی وجود دارد، یک آدم تنها یعنی یک آدم بی‌اعتماد.
از حجت‌الاسلام زبردست زرین تقاضا می‌کنم به ایراد صحبت‌های خودشان بپردازند. احیانا اگر اختلاف نظری بود، دکتر کریمی پاسخ می‌دهند.
زبردست زرین: فیلم خوب بود البته من با شما موافقم که بیشتر از این بعد نباید وارد زندگی دخترها شد. مساله تنهایی و مشکل عاطفی خیلی خوب مطرح شده بود و آن هم مساله غالب است. من که در یک هنرستان دخترانه مشغول تدریس هستم از نزدیک با این مسائل مواجه‌ام، مخصوصا همین مساله شیطان‌پرستی. مثلا ما دختری را از بین ۶ پسر شیطان‌پرست که همزمان رابطه داشت خلاص کردیم یعنی همزمان با ۶ نفر رابطه داشت که این خودش پروسه عجیبی داشت.
مشکلی که من سر این مساله داشتم این بود که خیلی‌ها کتمان می‌کردند حتی دولتی‌ها برای آنکه به نحوی نقصان فعالیت خود را پنهان کنند شروع به انکار اصل ماجرا کردند یعنی ما ۳۰ سال درست کار کردیم و اصلا شیطان‌پرستی در کشور نداریم. یکی از مدیران فرهنگی - اسم نمی‌برم- در یکی از شبکه‌های تلویزیونی گفت ایشان – کارگردان- تنها به توهم خود پرداخته‌است.
زبردست: فقط بحثی که هست به زیبایی نشان داده شده که پلیس کارآمد نیست و این یک مساله اعتقادی و علمی است و در اسلام هم به همین صورت است. اسلام بنا را بر کار علمی می‌گذارد. جلسات پیامبر(ص) یا اهل بیت با صحابه اصلا صورت پلیسی ندارد. پلیس جنبه بازدارنده دارد.
کریمی: مثل نمونه امام صادق(ع) و توحید مفضل و جالب اینجاست که دهریون به مسجد آمده و در مسجد به رد خدا می‌پردازند چون اساسا مسجد محل اینگونه بحث‌ها بوده است.
زبردست: آموزش و پرورش ایران هم که خود را وقف کنکور و مدرک و دانشگاه کرده است. در اینجا شما منبع پاسخگویی را به زیبایی نشان دادید که فرد روحانی است. جالب اینجاست که فیلم از چهره غالب که یک مرد است خارج شده و یک خانم معرفی می‌شود که این خود نکته جالبی است. فقط مساله‌ای که هست، متاسفانه این شخصیت تحریف شد. به چه صورت تحریف شد؟ خب، مثلا شما نگاه می‌کنید که خانم مینو وقتی مواجه می‌شود با پلیس و امر شیطان‌پرستی، به کلی جا می‌خورد، انگار که اصلا با چنین مساله‌ای روبه‌رو نشده است با توجه به اینکه در آیات قرآن شیطان به عنوان سرسخت‌ترین دشمن انسان معرفی می‌شود.
کریمی: نه... این خانم در واقع از اینکه محفل شیطان‌گرایانه در اطرافش وجود داشته باشد جا می‌خورد و شیطانگرایی را یک معلول می‌داند نه یک علت که به سادگی از کنار آن بگذرد. بگذریم از اینکه روحانی در این وضع جا نخورد که اصلا موضوع را دراماتیک نمی‌کند. مساله داستانی من این است که یک نقطه عزیمت برای مینو درست کنم یعنی من این اعتقاد را دارم که شما منفی نگاه می‌کنید. شخصیت اصلی من مینواست و بیننده باید با او همراه بشود. یعنی بیننده باید با آگاهی تدریجی مینو همراه بشود. اگر همه اطلاع داشته باشند که بیننده رغبت دنبال کردن پیدا نمی‌کند اما اعتراض مینو به پلیس این است که می‌گوید نباید از لفظ پرستش استفاده کرد. پرستیدن مخصوص خداست.
زبردست: صحبت من این است که مینو به نمادي از دین بدل مي‌شود.
کریمی: نه به نظر من این نیست. من در این خصوص با شما مخالفم. همانطور که من نمی‌توانم بگویم که دکتر کریمی یعنی علم پزشکی ابن‌سینا، یعنی پزشکی یک روحانی، یعنی دین. من با این گزاره مخالفم.... چرا که حرف مینو هم به واسطه استاد تصحیح می‌شود. حتی استاد هم فردا در یک تهجد شبانه به تعریف جدیدی می‌رسد، بحث من این است که مینو را سمبل دین نمی‌دانم. مینو به عنوان فردی که از حوزه آمده نماد آن بخش از اسلام است که با جنبه‌های ایجابی حرکت می‌کند حتی در نوع حجاب هم با بقیه متفاوت است یعنی فرمایشی نیست.
محمودی: یکی از اشکالات در تعریفی است که از بحث شیطان‌پرستی به عمل می‌آید. ببینید مساله خوب پرداخت شده همینطور راه‌حل ولی با شما یک مشکل دارم. مینو می‌گوید شیطان ضدپرستش است پس شیطان‌پرستی کلمه درستی نیست اما آیه قرآن هست که به پرستش شیطان اشاره شده، بعد پرستش هم مساله‌ای است که همراه اطاعت و حمد و تحسین آمده است. حتی روایت داریم که وقتی شما به حرف کسی گوش می‌دهید در واقع به پرستش او مشغولید. بعد دقت کنید گوینده از خدا می‌گوید یا شیطان؟
کریمی: این شاید تحریف مساله باشد در ذهن بیننده، ما خداپرستی داریم نه شیطان‌پرستی، شیطان‌گرا شیطان را به عنوان ولی خود می‌پذیرد. به تصریح آیات قرآن شیطان می‌تواند یکی از اولیای طاغوت باشد، ولی باشد اما رب یا پرورش‌دهنده نیست. رب فقط خداوند است. به نظرم شیطان‌پرستی ترکیب ناجور و ناهمگنی است. ممکن است کسی از شیطان اطاعت کند اما پرستش با تمرد که در ذات مفهوم شیطان است در تباین است.
محمودی: من لازم می‌دانم از فیلمساز دفاع کنم، یکی از ابزارهای شیطان یأس است. امیرالمومنین(ع) فرمودند: بالاترین گناه یأس از خداوند است، حالا این بحث شیطان در اینجا مطرح شد یأس به نوعی همراه شیطان است.
کریمی: من به یک آموزه عرفانی از زبان استاد مینو اشاره می‌کنم که می‌گوید هرچقدر به چیزی فکر کنی در ذهنت بزرگ‌تر می‌شود. می‌گوید تو به جای شیطان باید از خدا برای نوجوانان می‌گفتی. ضمن اینکه ابلیس تنها یکی از مصادیق شیطان است و در این فیلم به مفهوم عام‌تری از شیطان پرداخته‌ایم که ناامیدی از خداوند هم می‌تواند یکی از مصادیق شیطان باشد اما در طی این سال‌ها هر جا صحبت از شیطان بوده راجع به ابلیس صحبت شده و حتی مانند تئولوژی مسیحی به این ابلیس تجسد داده‌ایم و او را همه‌کاره نشان دادیم.
محمودی: حتی در سریال اغما بحث به صورتی کاملا اشتباه طرح شد. شیطان را عامل در زندگی نشان می‌داد.
کریمی: شیطان نه در عالم خلق و نه در عالم امر هیچگونه دخالت و تصرفی ندارد. چون اگر قائل به این مساله باشیم به ثنویت منجر می‌شود. شیطان ممکن است ذهن من را به هم بریزد اما در آن سریال شیطان می‌کشت، زنده می‌کرد و عامل بود. من فقط خداوند را عامل می‌دانم. من اصلا وارد بحث ابلیس نشدم چون اگر ورود می‌کردم ممکن بود همانطور که ابن‌عربی اشاره می‌کند که شیطان حاجب دربار الهی است، عده‌ای اعتراض کنند، پس به این دلیل وارد بحث ابلیس نشدم. با خودم فکر کردم که با جوان امروز چطور می‌توان صحبت کرد. من به فرهنگ عامه بازگشتم که در آن اشاره شده بود که ناامیدی از شیطان است.
در فرهنگ دینی هم اشاره می‌شود که بالاترین گناهان یأس از مغفرت الهی است و بعد مطرح می‌شود که هنگامی که شما مایوس و خشمگین هستید به شیطان نزدیک‌تر هستید.
زبردست: بحث این است که متاسفانه هنگامی که شما به عرصه عمومی وارد می‌شوید و به شیطان‌پرستی اشاره می‌کنید صرفا مساله ابلیس یا لوسیفر مسیحیت مطرح می‌شود.
زبردست: اما مطلب جالب فیلم اشاره به ناامیدی به عنوان یکی از سلاح‌های شیطان از زبان مینو است. ضمن اینکه مینو و بچه‌اش به واسطه ایمانی که داشتند نجات پیدا کردند.
کریمی: به نظر من نقطه مثبت فیلم راهکاری است که ارائه می‌دهد و آن سفارش به ایمانی است که امیدبخش باشد. در جشنواره‌ای در سینما آزادی مشغول تماشای فیلم بودم. فردی از مسؤولان آمده بود که من بعدها ایشان را شناختم. بعد از پایان فیلم خانم قاضیانی به من گفتند که مسؤول مورد نظر هنگام تماشای فیلم اشک می‌ریختند. دو روز بعد ایشان تماس گرفتند گفتند من به این نتیجه رسیده بودم که فرزندم را سقط کنم. یک فرزند 3 ساله دارم و با خودم گفتم که در نهایت دیه می‌پردازم البته در نسخه جشنواره‌ای مواردی بود که کوتاه شد.
تکرار این جمله مرا به خود آورد که بچه را سقط نکنیم و به خدا بی‌اعتماد نباشیم.
زبردست: حتی شوهر مینو در ادامه فیلم نیز تغییر چهره می‌دهد و از یک فرد مایوس به یک فرد آرزومند تبدیل می‌شود.
به نظر من در اینجا یک جمع‌بندی داشته باشیم....
زبردست: درباره جمع‌بندی می‌توانم این نکته را عنوان کنم، مشکلی که در این بحث‌ها وجود دارد مساله روش‌شناسی است، اینکه اساسا باید از چه مجرایی به اینگونه بحث‌ها پرداخت. این فیلم به دام نمادگرایی نمی‌افتد و دو راهکار پیشنهاد می‌کند؛ اول اینکه باید به سراغ کارشناسی رفت، نکته دوم اینکه اساسا مساله در حوزه روانشناسی تعریف می‌شود و در برخورد و تعامل مساله باز می‌شود و نکته مهم این فیلم بحث برانگیز بودن آن وتبدیل شدن آن به کانون بحث و گفت‌وگو میان کارشناسان است. امیدوارم این بحث‌ها ادامه پیدا کند.
محمودی: من از کارگردان تشکر می‌کنم که تنها به گیشه توجه نکردند و به بحث ناامیدي و یأس پرداختند، همینطور مسیر تکامل یک طلبه و به آرامش رسیدن او که وقتی به جامعه می‌رسد تازه با مشکلات مواجه می‌شود. به نظر من این فیلم در مجموع از کلیتی منسجم برخوردار است. به یاد داشته باشیم در فیلم «زیر نور ماه» در پایان فیلم جوانی که در تردید است به کسوت روحانیت درآید سرانجام تصمیم می‌گیرد ملبس به این لباس شود و فیلم پایان می‌پذیرد. حالا بشارت انگار از پایان آن فیلم شروع می‌شود. طلبه‌ای یا مبلغه‌ای که از حوزه به جامعه می‌آید تا کمک حال آنانی شود که به او نیاز دارند اما به مصداق ولی افتاد مشکل‌ها ایمان خود آن مبلغه هم محک می‌خورد.