گرافیتی، گرافیتی است!

گروه فرهنگ و هنر: چند سالی است در گوشه ‌و کنار شهر، روی دیوارها، تابلوها و علائم خیابان‌ها، صندوق‌های پستی و باجه‌های تلفن و حتی سطل‌های زباله و هر آنچه سطحی برای انتشار داشته باشد، طرح‌ها و نقاشی‌هایی با اسپری دیده می‌شود. بسیاری از مردم نمی‌دانند نام این نقاشی‌ها چیست و گاهی هم فکر می‌کنند کار دانشجویان هنر است اما مسعود کوثری، مدير گروه ارتباطات اجتماعی دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با کتاب «گرافیتی (رویکردی انتقادی)» که سال 1389 آن را برای نخستین‌بار و با همت سازمان زیباسازی شهر تهران منتشر کرد این پدیده مدرن شهرها را معرفی، شرح و بررسی کرده است. اين کتاب نیز سال 1391 از سوی انتشارات دریچه‌نو به‌چاپ دوم رسید. کوثری، کتابش را در 5 فصل نوشته و نقاشی‌های دیوارهای شهر که سبک و سیاق خاصی باید داشته باشند تا گرافیتی نامیده شوند، دو موضوع جامعه‌شناسی هنر و مطالعات فرهنگی در این هنر را برای مخاطب تحلیل کرده است. در فصل‌های نخستین کتاب به‌ترتیب مسائلی چون مفهوم گرافیتی و چگونگی تکوین آن، ظرفیت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی گرافیتی در کشورهای ایالات متحده، اروپا، استرالیا و آسیا بررسی شده‌اند و در ادامه نیز معرفی سبک‌های گوناگون گرافیتی، تاریخچه شکل‌گیری گرافیتی در ایران و انواع آن در کشور را توضیح داده و در فصل چهارم، مفهوم هنر مردمی یا مردم‌پسند و گرافیتی از منظر جامعه‌شناسی و هنر مردم‌پسند مطرح شده است. بنکسی، هنرمند گرافیتی انگلیسی که هویتش سا‌ل‌هاست ناشناس است و در گرافیتی‌هایش پیام‌های سیاسی و اجتماعی را نمایش می‌دهد و گرافیتی را به‌مثابه ابزاری بسیار قدرتمند برای نقد جامعه سرمایه‌داری غرب، نقد سیاستمداران فریبکار، پلیس سرکوبگر و دفاع از فقرا استفاده می‌کند، موضوع فصل پایانی کتاب است. کوثری در بخش‌های پایانی کتاب مباحث، طرح‌ها و اطلاعات مفید دیگری برای خواننده علاقه‌مند گذاشته و معتقد است که گرافیتی هنری زیرزمینی است و این کتاب، نخستین تلاش برای معرفی آن تا به‌حال در ایران بوده اما انتشار آن مانند راندن کشتی از میان دماغه‌های سنگی بود. وی می‌گوید: دیوارهای شهرها روزبه‌روز سیاسی‌تر می‌شوند و از شروع هر انقلابی دیوارها محل اعلام‌ها، تعارض‌ها و بیانیه‌ها است. امروزه دیوارها محل چالش‌ بوده و جوانان هنرمند گرافیتی به‌دنبال سهم کوچکی از دیوارهای شهر هستند تا ایده‌های خود را بیان کنند. در حیات دوگانه محله‌های شهر تهران، دیوارنوشته‌ها مدام نوشته و پاک می‌شوند. برخی محل‌های بازی در مناطق مختلف که در طول سال محل برگزاری مسابقه و در ماه محرم، محل عزاداری است، بسیاری از این گرافیتی‌ها را در خود دارند. حتی برخی از افرادی که در دسته‌های عزاداری هستند، شبانه در این محل‌ها گرافیتی می‌کشند. در واقع گرافیتی، آرشیو غیررسمی جامعه است که از سوی جوانان شکل می‌گیرد اما مراجع رسمی مانند شهرداری تلاش دارند با در اختیار گرفتن دیوارهای شهر در ساختن حافظه جمعی مردم فعال باشند. در دوره انقلاب مصر نیز موجی از گرافیتی‌ها و دیوارنگاره‌ها بر دیوار شهرها دیده می‌شد که به‌گونه‌ای نقش خبررسانی و نشان از دیدگاه‌های سیاسی هنرمندان آنجا داشت. سه کارکرد عمده برای گرافیتی در نظر گرفته شده؛ نقش پیام‌رسانی گرافیتی که در جنبش‌های خاورمیانه به‌خوبی دیده شد، کارکرد ستیزه‌جویانه و نقد وضعیت موجود، همچنین کارکرد زیبایی‌شناختی، سه کارکرد عمده گرافیتی به‌شمار می‌روند. «ژاک رانسیر» معتقد است که هنر نقش مهمی در «تقسیم کردن امر حس‌پذیر» و اینکه چه چیزی دیده شود، ایفا می‌کند. گرافیتی نیز به ما می‌گوید چه چیزی را ببینیم. گرافیتی بسیاری از مسائل موجود در جامعه را مطرح می‌کند و رقابتی میان عرصه رسمی و غیررسمی بر سر اینکه چه دیده شود، وجود دارد. مفهوم‌هایی مانند کودکان کار، کودکان فقیر، کودکان تنها، آدم‌های خمیده و پیر، حیوانات، خط و نوشته‌های مربوط به هر کشور، تصاویر شهدا در مصر، مسائل اجتماعی و بومی‌سازی شده کارهای «بنکسی» هنرمند گرافیتی انگلیسی از تصاویری است که بر دیوار شهرها نقش بسته‌اند. گرافیتی را باید بشناسیم و این هنر را واکاوی کنیم تا بتوانیم دنیای آکادمیک را به هنرمندان آن نزدیک کنیم. متاسفانه فصلی از کتاب حذف شده است، در آن فصل به مفهوم سایبرپانک و شهر اشاره کرده بودم. در مدتی که از انتشار کتاب می‌گذرد تغییرات بسیاری در دنیا و تهران رخ داده که امیدوارم در کتاب بعدی به آن پرداخته شود. مفاهیمی چون اینکه صاحب شهر چه کسی است؛ مردم یا نهادهای شهری؟ و حق مردم و نهادها در شهر چقدر است؟ در رویکرد جدید به شهر دگرگون شده‌اند. در هر حال باید در دانشگاه، شاخک‌های بسیار حساسی نسبت به آنچه در حال اتفاق افتادن در جامعه است، داشته باشیم و متاسفانه محافل آکادمیک در پژوهش چنین مسائلی بسیار عقب هستند. اردشیر میرمنگره، هنرمند و پژوهشگر هنر نیز نگاه مثبتی به انتشار کتاب دارد و گرافیتی را رسانه‌ای می‌داند که در زمان کمی فراگیر شده است. وی می‌گوید: رسانه‌ها امروزه متفاوت شده‌اند و تغییرات سریعی دارند. کتاب «گرافیتی (رویکردی انتقادی)» اثری موفق بوده و تمام وجوه گرافیتی را بررسی کرده اما بهتر است عبارت «رویکردی انتقادی» را درباره تیتر آن به‌کار نبریم، چرا که نگاهی منتقدانه به گرافیتی ندارد. طرح جلد کتاب شکلی رسمی و اداری دارد که با گرافیتی در تضاد است. گرافیتی، گرافیتی است و امروز شخصیت خودش را پیدا کرده و نمی‌توان آن را نقاشی دیواری یا کاری رسمی و آکادمیک دانست. در این کتاب کاربرد گرافیتی به پیام‌رسانی تعمیم داده شده اما امروزه آثاری داریم که معنای خاصی نداشته و تنها از جنبه زیبایی‌شناختی اهمیت دارند. در واقع گرافیتی به‌نوعی یادآوری آن ‌چیزی است که در جامعه فراموش شده است. به نظرم گرافیتی گرایشی از هنرهای تجسمی است و رو در روی نهادهای دولتی ایستادن در همه هنرها دیده می‌شود. هنرمند گرافیتی پیش از آنکه آنارشیست، پیرو وندالیسم یا خلافکار باشد، تنها می‌خواهد کمی خط‌های محدودکننده‌اش را رد کند، گرافیتی هم نقاشی و هم گرافیک و در واقع هنر است اما وندالیسم وجه قهرآمیز دارد در حالی‌که هنرمندان گرافیتی اصراری بر تخریب چیزی ندارند. هنر در هر دوره‌ای برآیند آن دوره است. هویت جوانان در جامعه از فرهنگ مصرف، جدایی نسل‌ها، مدرنیته، گرایش‌های مردمی و توده‌ای بر گرافیتی تاثیر می‌گذارد و از آنها نیز تاثیر می‌گیرد. وجه نظری و جامعه‌شناسی گرافیتی و خاستگاه‌هایش برآمده از طبقه متوسط است. جوانان طبقه متوسط اسپری برمی‌دارند و ایده‌شان را در یک فضای عمومی ترسیم می‌کنند. رابطه فرم و محتوا در کنار تکنیک‌های تصویری در گرافیتی دیده می‌شود. در بخشی از کتاب نیز به مساله موضع‌گیری حکومت‌ها در قبال گرافیتی در اروپا، آمریکا، استرالیا و آسیا پرداخته شده که تنها سنگاپور در آسیا بررسی شده است. موضع‌گیری دیگر کشورها در برابر این مساله می‌تواند راهگشای نوع برخورد با مساله گرافیتی در ایران باشد.