گروه سیاسی: رفتار دولت در قبال توافقنامه ژنو قابل درک است. به هر حال آنها بودند که پای میز مذاکره نشستند تا از حقوق ملت دفاع کنند و علاقه‌مندند خود را در این موضوع پیروز بدانند و طبعا گزارش 100 روزه آقای رئیس‌جمهور هم‌اکنون قابل ارائه خواهد شد. رفتار دولت قابل درک است اما نباید انتظار داشت روایت آنچه در ژنو گذشت و ثبت شد محدود به روایت دولت شود. البته فضای روانی حاکم بر کشور می‌تواند از سوی همه گروه‌های معتقد به نظام، یک فضای مطلوب تلقی شود. با این حال این موضوع مجوزی برای عدم اطلاع‌رسانی واقعی - و نه مصلحتی- از آنچه در ژنو امضا شد، نیست. نگاه واقع‌بینانه به مذاکرات ژنو براساس گزاره‌های مشهود و غیرقابل‌انکار، با روایت دلخواه دولت فاصله دارد. توافق ژنو در همان دقایق ابتدایی پس از صدور، با اختلاف تفسیر طرفین اصلی مذاکره مواجه شد. مقامات دولتی ایران و آمریکا پس از امضای توافقنامه هم درباره اصلی‌ترین موضوع محل مناقشه، اختلاف نظر داشته و دارند. در ایران اعلام شده است حق غنی‌سازی به رسمیت شناخته شد اما آمریکایی‌ها به کلی این موضوع را رد کرده و تاکید می‌کنند در توافقنامه ژنو هیچ حقی برای غنی‌سازی ایران وجود ندارد. آنچه طی 3 ماه اخیر درباره مذاکرات هسته‌ای مطرح بود، مذاکره برای تثبیت حق غنی‌سازی در ایران بود. حقی که ماده 4 ان‌پی‌تی نه‌تنها به ایران بلکه به تمام کشورهای دنیا اعطا کرده است. این یک مطالبه حداقلی برای ما بود. به عبارتی کف مطالبات ما در مذاکرات، تثبیت این حق مصرح در ان‌پی‌تی بود. در قبال این مطالبه، دولت ایران حاضر به بخشیدن امتیازات قابل توجهی بود. امتیازهایی که در توافق ژنو داده شد اما آمریکا به عنوان طرف اصلی مذاکره‌کننده از پذیرش حق غنی‌سازی ایران پرهیز کرد. آمریکایی‌ها در همان دقایق ابتدایی پس از صدور توافقنامه، صراحتا اعلام کردند براساس آنچه در گام نخست توافقنامه آمده، صحبتی از به رسمیت شناخته شدن حق غنی‌سازی ایران به میان نیامده است. اظهارات جان کری و باراک اوباما می‌تواند فضای قابل فهمی از تفسیر این توافقنامه در هیات حاکمه آمریکا را نشان دهد. در ایران اما رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه معتقدند این حق ایران به رسمیت شناخته شده است. به عبارتی ایران و آمریکا به عنوان طرفین اصلی مناقشه هسته‌ای، همچنان در موضوع حق غنی‌سازی ایران اختلاف‌نظر دارند. از آنجا که مناقشه اصلی در موضوع هسته‌ای میان ایران و آمریکاست و این موضوع در روند مذاکرات اخیر نیز به‌خوبی رویت شد؛ اختلاف نظر میان 2کشور درباره تثبیت یا عدم تثبیت حق غنی‌سازی در توافقنامه، به معنای عدم اتفاق نظر طرفین درباره این موضوع و تداوم اختلاف است. این بدان معناست که اصلی‌ترین و محوری‌ترین موضوع محل اختلاف و چالش میان اصلی‌ترین بازیگران مذاکره، همچنان لاینحل مانده است.
روایت دولتي
مذاکرات ژنو 6 نهایتا بامداد روز یکشنبه به وقت محلی، به صدور یک توافقنامه میان طرفین انجامید. پیش از صدور این توافقنامه تغییر ادبیات محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کاملا مشهود بود. وی که پیش‌تر بر تثبیت حق غنی‌سازی ایران در متن توافقنامه اصرار می‌کرد؛ در روزهای منتهی به مذاکرات و نیز در روز شنبه ادبیات متفاوت‌تری اتخاذ کرد. به عبارتی تاکید بر «تثبیت حق غنی‌سازی» جای خود را به «تداوم غنی‌سازی» داد و این موضوع باعث شد رسانه‌های غربی این تغییر لحن را به مثابه كوتاه‌آمدن ایران تلقی کرده و زمینه برای توافق را فراهم بدانند. خبرگزاری رویترز که در این دوره از مذاکرات یکی از منابع اصلی دیپلمات‌های غربی بود؛ در گزارشی درباره این تغییر لحن ظریف نوشت: «یک دیپلمات گفت محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران و کاترین اشتون، مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در یک مساله مهم مورد اختلاف یعنی ادعای ایران درباره حق تولید سوخت هسته‌ای از طریق غنی‌سازی اورانیوم به پیشرفت‌هایی دست یافته‌اند. ظریف اواخر هفته گذشته نشان داد ایران آماده است موافقتنامه‌ای را امضا کند که در آن با صراحت بر حق غنی‌سازی ایران تاکید نشده باشد. این مساله باعث شد امیدها درباره دستیابی دوطرف به توافق در مذاکرات کنونی ژنو افزایش یابد». این گزارش رویترز نشان می‌دهد گمانه کوتاه‌آمدن تیم ایرانی از تصریح حق غنی‌سازی در متن توافقنامه، منحصر به برخی رسانه‌های منتقد داخلی نبوده بلکه یک ارزیابی فراگیر در خارج از کشور نیز بوده است. پس از صدور توافقنامه اما محمدجواد ظریف در صفحه فیس‌بوک خود نوشت: حق غنی‌سازی ایران در توافقنامه تثبیت شد. ظریف در یک نوت فیس‌بوکی درباره محتوای توافقنامه نوشت: «غنی‌سازی به رسمیت شناخته شد. فعالیت‌ها ادامه خواهد یافت و تحریم‌ها در سراشیبی قرار گرفت.» ظریف همچنین در جمع خبرنگاران گفت: «در توافق امروز برنامه غنی‌سازی ایران به رسمیت شناخته شده است.» ظریف اما در پاسخ به سوالی درباره عدم به‌رسمیت شناخته شدن حق غنی‌سازی ایران، به مفاد توافقنامه اشاره نکرد و با استناد به ان‌پی‌تی تصریح کرد: «حق غنی‌سازی ایران در معاهده ان‌پی‌تی به رسمیت شناخته شده، متن سند کاملا واضح است و برنامه غنی‌سازی ایران ادامه خواهد یافت.» اظهارات جان کری مبنی بر اینکه حق غنی‌سازی را به رسمیت نشناختیم، سوال دیگری بود که در این نشست مطرح شد و ظریف در این باره عنوان کرد: من کاری به اظهارنظرهای کشورها ندارم. آمریکایی‌ها ادعا می‌کنند حقی را به عنوان غنی‌سازی به رسمیت نمی‌شناسند بلکه برنامه‌های غنی‌سازی را به رسمیت می‌شناسند. وی عنوان کرد: تفسیر آمریکا از ان‌پی‌تی مورد قبول اکثریت جامعه بین‌الملل نیست، در سندی که مورد توافق قرار گرفت برنامه غنی‌سازی به عنوان جزئی از هر راه‌حل به رسمیت شناخته شده است. وی همچنین گفت: «حق مسلم ما به‌وضوح در ان‌پی‌تی هست و این را می‌پذیرد که باید این حق پذیرفته شود. حداقل 2 بار در متن توافق به‌وضوح اشاره شده که ایران این حق را دارد و برنامه غنی‌سازی ایران ادامه خواهد یافت.»
دکتر حسن روحانی، رئیس‌جمهور نیز همین اعتقاد ظریف را داشت. وی صبح دیروز در نهاد ریاست‌جمهوری پشت میکروفن رفت و درباره این موضوع محل چالش گفت: «هر کس هر تفسیری می‌خواهد، داشته باشد اما این حق به صراحت در متن توافق آمده که ایران غنی‌سازی خود را انجام خواهد داد و به ملت ایران اعلام می‌کنم فعالیت غنی‌سازی ما به همان صورت سابق ادامه خواهد یافت.» رئیس‌جمهور گفت: «نتیجه توافق با 1+5 و اجرای آن آغاز مذاکرات جامع نهایی است، این مذاکرات و این توافق در مسیر هسته‌ای مذاکرات و توافق اولیه است و خوشحالیم که بعد از 10 سال یک توافق در این سطح ولو اولیه و برای 6 ماه بین ایران و قدرت‌های بزرگ حاصل شده است.» براساس این اظهارات، روایت دولت دربردارنده این اعتقاد است که حق غنی‌سازی ایران در توافقنامه ژنو به‌رسمیت شناخته شده است. آقایان روحانی و ظریف به جد بر این اعتقادند.
روایت آمریکایی‌ها
آمریکایی‌ها از همان دقایق ابتدایی پس از امضای توافقنامه، در ساز اختلاف دمیدند. به عبارتی اختلافات طرفین، پس از امضای توافقنامه هم ادامه داشت. جان کری، وزیرخارجه آمریکا پس از امضای توافقنامه به میان خبرنگاران آمد. او هدف آمریکا از نحوه مواجهه با ایران را ممانعت از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای عنوان و گام‌های این توافقنامه را از نگاه آمریکایی‌ها تشریح کرد. کری در تشریح گام نخست این توافقنامه که اکنون قطعیت یافته و دارای ضمانت اجراست؛ تصریح کرد: «این گام اول نمی‌گوید که ایران حق غنی‌سازی دارد. در این سند هیچ حق غنی‌سازی نیامده و این حق در ان‌پی‌تی هم نیامده و این توافقنامه هم این را نمی‌گوید بلکه اندازه غنی‌سازی ایران می‌گوید که برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران موضوع مذاکره دو طرف است.» وی افزود: «مجددا تکرار می‌کنم این تنها گام اول است اما گام اولی که تضمین می‌کند برنامه هسته‌ای ایران، اراک، نطنز و فردو نمی‌توانند به جلو حرکت کنند. کری به‌طور ویژه درباره تاسیسات اراک هم گفت: ایران اکنون باید همه تأسیسات خود را به ما نشان دهد. اراک اساسا جایی در برنامه صلح‌آمیز ندارد. هدف آمریکا و اسرائیل یکی است». این اظهارات کری درباره عدم پذیرش حق غنی‌سازی ایران پیش‌تر مورد تاکید وی و باراک اوباما نیز قرار گرفته بود. باراک اوباما هم بلافاصله پس از امضای توافقنامه ژنو، گفت: اتحاد جهانی امروز آشکار است. آمریکا و همپیمانانش پذیرفته‌اند که تسهیلات اندکی را درباره تحریم‌ها به اجرا دربیاورند و اگر ایران در مدت این 6 ماه به تعهداتش عمل نکند ما تسهیلات را حذف خواهیم کرد. وی تصریح کرد: «ایران باید نظارت‌های سختگیرانه‌ای را بپذیرد».
کدام طرف راست می‌گوید؟
کاملا واضح است که طرفین اصلی منازعه در اصلی‌ترین موضوع محل چالش همچنان اختلاف‌نظر دارند. البته این اختلاف‌نظر درحالی است که ایران امتیازات لازم را به طرف مقابل ارائه کرده است. با این حال اصل اختلاف در اصلی‌ترین موضوع، آینده توافق را نگران‌کننده کرده است. نگاهی به متن منتشر شده از سوی رسانه‌ها نشان می‌دهد در گام نخست توافقنامه ژنو اشاره صریحی به حق غنی‌سازی ایران نشده است.
در گام جامع نیز سخنی از اعلان یا به‌رسمیت شناخته شدن حق غنی‌سازی ایران مطرح نیست. در گام نهایی یا همان طرح جامع، هیچ اشاره‌ای به پذیرش حق غنی‌سازی ایران در انتهای توافق جامع نشده است. البته این به معنای درستی ادعای مقامات آمریکایی نیست چراکه ماده 4 ان‌پی‌تی حق غنی‌سازی را به همه کشورها داده است. با این حال ماده یا تبصره صریحی که موید رسمیت داشتن حق غنی‌سازی ایران باشد؛ در این توافقنامه به چشم نمی‌خورد. از سوی دیگر نکته قابل تامل، در اظهارات آقای روحانی است. وی تاکید کرده مهم نیست دیگران درباره رسمیت نداشتن حق غنی‌سازی در این توافقنامه چه فکر می‌کنند. به نظر می‌رسد آقای روحانی روی سخنشان با مقامات آمریکایی بوده باشد که در این حالت باید گفت، آمریکایی‌ها هر کسی نیستند. در مناقشه هسته‌ای، مقامات آمریکایی در واقع تصمیم‌گیرنده اصلی در مناقشه هستند. خود آقای روحانی در جریان تبلیغات انتخابات تاکید کرده بودند آمریکا «کدخدا» است و باید با کدخدا بست. اکنون و در جریان مذاکرات شاید ایشان در این دیدگاه خود تجدیدنظر کرده باشند. به هر حال این یک واقعیت است که در توافقنامه ژنو، طرفین اصلی مناقشه، بر سر اصلی‌ترین موضوع مناقشه به توافق نرسیدند. شاید اکنون انتظار عمومی این است که درباره چرایی امضای این قرارداد بدون حصول توافق اصلی، شفاف‌سازی شود. به قول آقای ظریف، وقتی درباره همه چیز توافق نشود؛ درباره هیچ چیز توافق نشده است. بدیهی است وقتی درباره تثبیت حق غنی‌سازی ایران به عنوان ستون فقرات مذاکرات، توافقی صورت نگرفته باشد؛ نمی‌توان از سایر توافقات سخن گفت.
واقعیت چیست؟
به نظر می‌رسد آنچه طرفین بر آن به توافق رسیدند، ضرورت صدور این توافقنامه با اغماض نسبت به برخی خطوط است. به عبارتی برخی ملاحظات باعث شد طرفین نسبت به این توافق رضایت دهند. صدور این توافقنامه برای طرف ایرانی آنقدر مهم بود که حساسیت‌های پیشین درباره گنجانده شدن حق غنی‌سازی ایران در متن توافقنامه را نداشته باشد. روز گذشته اعضای 1+5 با صدور اطلاعیه‌ای، ارزیابی خود از توافقنامه با ایران را تشریح کردند. توجه به بخش‌هایی از این اطلاعیه به خوبی نشان می‌دهد نگرش غرب نسبت به این توافقنامه و واقعیت‌ها درباره محتوای آن چگونه بوده است. در ابتدای اطلاعیه 1+5 در تبیین توافقنامه آمده است: امروز ایران و گروه 1+5 به مجموعه‌ای از درک‌های اولیه رسیدند که پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران را «متوقف» می‌کند و آن را از نظر جنبه‌های کلیدی «عقب» می‌راند. اینها اولین محدودیت‌های معناداری است که ایران پس از نزدیک به یک دهه در زمینه برنامه هسته‌ای‌اش پذیرفته است. اعضای 1+5 در این اطلاعیه تصریح کرده‌اند: «گروه 1+5 لغو تحریم‌های محدود، موقت، هدفمند و قابل بازگشت را به ایران ارائه می‌کند. ساختار این لغو تحریم‌ها طوری است که بخش اعظم رژیم تحریم‌ها از جمله ساختار تحریم‌های کلیدی نفت، بانکداری و مالی در جای خود باقی می‌ماند. گروه 1+5 به اعمال شدید این تحریم‌ها ادامه خواهد داد. اگر ایران به تعهداتش عمل نکند، ما لغو تحریم‌های محدود را لغو خواهیم کرد و تحریم‌های اضافی عليه ایران اعمال می‌کنیم». در ادامه این اطلاعیه نکات قابل تامل بسیاری وجود دارد که متن کامل آن در صفحه 8 شماره امروز روزنامه منتشر شده است.
توافقنامه‌ای که یادآور آلماتی است
یکی از مسائلی که در این دور از مذاکرات مورد توجه رسانه‌های 2 طرف قرار گرفته بود؛ شباهت و همسانی بسته پیشنهادی مورد توافق به بسته پیشنهادی مذاکرات آلماتی بود. براساس آنچه المانیتور منتشر کرد اولین‌بار اسکات پیترسون در روزنامه کریستین‌ساینس‌مانیتور به جزئیاتی درباره پیش‌نویس پیشنهاد آلماتی در گزارش مورخ چهارم آوریل اشاره کرد و گفت که آن را از یکی از طرف‌های مذاکره‌کننده گرفته است. یک مقام دولتی آمریکا که در این مذاکرات شرکت داشت به درخواست المانیتور درباره تاييد صحت داشتن این سند پاسخ نداد اما این سند منعکس‌کننده پیشنهادی است که مقامات آمریکایی در نشست توجیهی آلماتی در بهار سال جاری درباره‌اش با خبرنگاران صحبت کردند. به گزارش ایسنا، پیشنهاد 1+5 از ایران می‌خواست غنی‌سازی 20 درصدی را تعلیق، بخشی از ذخایر 20 درصدی که برای مصارف پزشکی نیاز ندارد، منتقل و با تقویت نظارت آژانس موافقت کند و عملیات‌ها در تاسیسات غنی‌سازی فردو را تعلیق و نه تعطیل کند. در عوض این گروه لغو تحریم‌های تجارت طلا و فلزات گرانبها و فروش محصولات پتروشیمی و اینکه هیچ تحریم جدیدی در حوزه اشاعه توسط سازمان ملل و اتحادیه اروپا صادر نشود را پیشنهاد داد که طرف ایرانی با موضوع انتقال اورانیوم به خارج کشور یا تعطیلی فردو مخالف بود ولی موضوع تبدیل اورانیوم 20 درصد به سوخت هسته‌ای برای رآکتور تهران و نیز سایر موارد را قابل پذیرش و مذاکره می‌دانست. شباهت و همگونی بسته پیشنهادی 1+5 در ژنو6 با بسته پیشنهادی در آلماتی به گونه‌ای بود که مایکل‌مان، سخنگوی کاترین اشتون قبل از ملاقات ظریف و اشتون در نیویورک، گفت که پیشنهادات 1+5 به ایران در این ملاقات، همان پیشنهاد آلماتی خواهد بود.