خشايار سنجري: فیلمهای توکلی، فارغ از بزنگاههای تاریخی و دید مرسوم مستندگرا، مرز دنیاهای عینی و ذهنی را در مینوردد، طوری که نهمیتوان گفت تجربه آنچه رخ میدهد را همچون خوابی آشفته از سر میگذرانیم و نه روندی که میبینیم، شباهتی به واقعیت ملموس و عادت شده ما دارد. ویژگی دیگر آثار او این است که پیوسته بین قطعیت و عدم قطعیت در نوسان است. عدم قطعیتی که جنسش متفاوت از نوع فرهادیوار آن است. فرهادی با مطرح کردن یک معمای عینی، چندین نشانه برای جوابهای مختلف در متن اثر میگنجاند تا مخاطب را به چالش بین گزینههای حقیقی موجود بکشاند و عدم قطعیت مورد نظرش را در قالب پایان باز، به تصویر بکشد اما توکلی، در پی ایجاد عدم قطعیتی است که در آن مرز خواب و رویا شکسته شده و بیننده باید براساس دیدهها و شنیدههای قبلی خود در طی فیلم، به قضاوت برای تشخیص خواب و رویا بنشیند و آشفتگی فکری جاری در شخصیتهای بیمارگونهاش، سبب دامن زدن به این عدم قطعیت میشود. آخرین ساخته بهرام توکلی - که همواره در آثارش، به سینما و فرم توجه بالایی میکند - ظاهری پریشان و متافیزیکی و الگویی گیج کننده دارد، اما میتوان اینگونه روایت غیرخطی را منطقی و برآمده از روح اثر دانست. پراکندگی و معماگون بودن روایت، منشا گرفته از ذهن و جریان سیال آن در یک زوج دچار مشکلات روانی و درگیریهای روحی است که در طول زندگی مشترکشان دچار تصادفاتی مرگبار و ویرانگر میشوند و پس از پرداخت تاوانهای سنگین، هنوز به دنبال مقصر میگردند تا زوایای جدیدی از چندوجهی که در آن به دام افتادهاند، کشف کنند.
داستان تنهايي پرهياهو
داستان تنهایی پرهیاهوی یحیی (پابرهنه در بهشت)، امین (پرسه در مه) و یلدا (اینجا بدون من)، این بار به «غزل» رسیده، تا توکلی- که هر بار بیواسطهتر از درون انسان میگوید- با فاصله گرفتن هرچه بیشتر با داستانپردازی کلاسیک، به مکاشفه در روح انسان بپردازد. عنصر اصلي تيتراژ ابتدايي، ديوارهاي نمزده و رو به تخريبي است كه در ادامه با استفاده غالب از
رنگ هاي سرد– در طراحي لباس و صحنه- و روايت بخش اعظم داستان در فصل سرما مخاطب را بيش از پيش درگير فضاي سرد قصه ميكند.
فيلمي اجتماعي يا تريلري داستانگو؟!
آسمان زرد کمعمق، داستانی است که در یک سطح، دغدغههای روانشناختی همیشگی آثار توکلی را در بر دارد و در سطحی کمعمقتر یک تریلر داستانگوی جنایی است. تریلری که دعوت به سیر و سلوکی غریب در تاریکترین بخشهای وجودمان است و در آن دائما از تصادف و زندان رفتن و دعوا و... سخن به میان میآید، اما بر خلاف ذاتش، خالی از هرگونه صحنه یا نمایی از مرگ، خشونت، دادگاه، کلانتری و... است. دو تصادف در این فیلم، به مثابه نقاط عطف آن است اما توکلی به نمایش تبعات آنها پرداخته تا ذهن مخاطب را درگیر مسائل اصلی موردنظرش کند: نابودی در اوج زیبایی. گلهای ماشین عروس کنده میشود و خودرویی که قرار بوده پیامآور شادی باشد، به وسیلهای برای ایجاد گسست در زندگی غزل و مهران بدل میشود. اعتمادها از بین میرود و دوستی میان زن و شوهر، به کدورت و شکی کشنده تبدیل میشود. قانون شاید بتواند به ظاهر در کمیت و کیفیت جرمها دخالت کند اما در باطن و در وجوه پنهانی و افسارگسیخته آدمها و در فردیت تکه تکه شده مهران و غزل، نمیتواند نقش تاثیرگذاری داشته باشد.
تضادها عامل زيبايي
تضاد زیبایی وجود و خوف از نابودی، در نماهای فیلم آشکار شده، به گونهای که از سویی با نماهایی از خانه مخروبه و رو به زوال روبهرو هستیم و از سوی دیگر با زیبایی غیرعادی و مسحورکننده طبیعت که پوسترگونه به نظر میآید و بسیار چشمنواز است. رعایت اصول زیبایی شناختی در قاببندیهای توکلی، به گونهای است که از آن خانه پوسیده و نمور، چنان عظمت مهیب و بیپایانی میسازد که نه تنها قانون یکسومها رعایت میشود، بلکه در هر قاب از هر کاراکتر، نمودی جدید و تصویر حسی متفاوتی به ذهن خطور میکند. خانه در این فیلم همچون کاراکتری زنده و پویا، شخصیتپردازی شده که با همراهی موسیقی حسین علیزاده در برملا کردن تلفیقی از احساسات عمیق بشر از قبیل ترس، شک، ویرانی، تنهایی و... مفید واقع شده و همچون بستری پرتنش و رعبآور برای رخ دادن
خرده جنایتهای زن و شوهری، به ایفای نقش میپردازد و با اتمسفری غریب، فضاسازی رابطه مخدوش آدمها و ترسیم درستی از آشفتگی و روانپریشی ساکنانش را بر دوش میکشد. نمای خارج از خانه و شهری نیز جز دو مورد در فیلم، دیده نمیشود و توکلی هوشمندانه، همزمان با تخریب تدریجی خانه- و در نهایت ویرانی مطلق آن– خاموشی شعلههای عشق میان مهران و غزل را فضاسازی میکند که نقطه اوج آن، گفتوگوی این زوج، همراه با صدای آزاردهنده خرد کردن شیشههای خانه توسط کارگران است. تخریبی که مهران هرچه میکوشد نمیتواند جلوی اثرات آن را بر زندگی و خانه اجارهایاش بگیرد.