فیلم سینمایی «سهم گمشده» یک فیلم ایرانی است که با بازیگران آذری و در کشور آذربایجان ساخته شده است. حسن نجفی کارگردان و نویسنده این فیلم و محمدتقی انصاری تهیه‌کننده آن است. داستان این فیلم که با سرمايه‌گذاري حوزه هنري و شبکه جهاني سحر ساخته شده با برخورداری از مضموني عاشورايي، ماجرای به‌دنیا آمدن یک نوزاد پسر در یک خانواده آذربایجانی است. کودکی که با نارسایی‌هایی در سلامتش پا به این دنیا گذاشته و در ادامه با پیوند به ماجرای کربلا و مراسم عاشورا نوعی ارتباط فرهنگی و مذهبی میان ایران و جمهوری آذربایجان را به نمایش می‌گذارد. سهم گمشده با اکران در کشورهای مختلفی مانند هند، بحرین، جمهوری آذربایجان و ایتالیا مورد استقبال تماشاگران قرار گرفته و نظر منتقدان را هم به خود جلب کرده‌است. فیلم‌هایی از این دست، با اینکه تماشاگران غیرایرانی را به عنوان اولین گروه هدف و مخاطبانش مد نظر قرار داده اما با انتخاب یک منطقه جغرافیایی با فرهنگی که برای ایرانیان آشنا و ملموس است، در واقع تماشاگران ایرانی را هم از یاد نبرده است. تنها متد انتقال مفهوم مورد نظر کارگردان این‌بار از مسیری تازه صورت می‌گیرد. با انصاری تهیه‌کننده این فیلم که چندی پیش از شبکه سحر بازپخش شده، گفت‌وگو کرده‌ایم. سهم گمشده یکی از فیلم‌های موفق شبکه سحر در خارج از کشور است. همکاری میان سینمای ما با خارجی‌ها را چطور می‌بینید؟ آیا این برنامه عملا با نتایج و تولیدات خوبی همراه بوده است؟
فیلم‌هایی که در خارج از کشور ساخته می‌شوند با سختی‌هایی همراهند. شاید روابط میان تلویزیون ایران با آذربایجان یا ترکیه و لبنان خوب و حسنه باشد ولی سختی برای فیلمساز در هر حال چند برابر زمانی است که در کشور خودش فیلم می‌سازد. فیلمبرداری در یک کشور بیگانه با قوانین و شرایط متفاوت سختی‌ها را دوبرابر می‌کند. برای سهم گمشده وقتی قرار بود در خیابان فیلمبرداری کنیم با وجود هماهنگی‌های انجام شده باز هم لازم بود که مامور انتخاب‌شده‌ای حتما سر صحنه حاضر باشد در غیر این صورت کار انجام نمی‌شد. اما در کل کار در باکو خوب بود. زمانی که ما مشغول به کار بودیم سه فیلم ایرانی دیگر هم داشت در آنجا کار می‌شد و ارتباط بین ما با وزارت توریسم آذربایجان هم خوب بود. هیچ مشکل خاصی پیدا نکردیم. البته زمانی شیطنتی شد و عده‌ای منتشر کردند که این نام سهم گمشده به این نیت انتخاب شده که آذربایجان زمانی بخشی از ایران بوده و این نام کنایه از این دارد. دردسرهایی هم برای ما درست کردند اما ماجرا اصلا این نبود. قصه کاملا امام حسینی و عاشورایی است و تاکید بر این نکته دارد که 70 سال سلطه کمونیسم بر آذربایجان باعث نشده اعتقادات اصیل در میان مسلمانان این کشور از بین برود.
از نظر تفاوت‌های فرهنگی آیا مشکل یا مانعی بر سر راه کار در خارج از کشور وجود ندارد؟ با توجه به اینکه سینما یک امر فرهنگی است و تفاوت‌ها و اشتراکات فرهنگی نقش تعیین‌کننده‌ای بر یک اثر سینمایی دارد.
در فیلم سهم گمشده همه بازیگران آذری بودند. حسن نجفی کارگردان، با اینکه ایرانی بود اما با این زبان کاملا آشنا بود. وقت نسبتا زیادی را هم برای تصویربرداری آن صرف کردیم. یعنی علاوه بر مدتی که برای پیش‌تولید آنجا بودیم خود فیلمبرداری هم یک ماه و نیم زمان برد. در مدت زمان پیش‌تولید هم با بازیگران به طور دقیق دیالوگ‌ها و صحنه‌ها تمرین شد. وقتی کار تصویربرداری را شروع کردیم بازیگران کاملا بر متن مسلط شده بودند. لوکیشن‌ها انتخاب و آماده شده، نظرات گفته شده و تغییرات به وجود آمده بود. در واقع همه چیز شسته و رفته و آماده بود و ما گیر جدی با مسؤولان و بازیگران و... نداشتیم. در سهم گمشده همه چیز به صورت حرفه‌ای انجام شد. به هرحال کار در یک کشور بیگانه سختی‌ها و موانعی دارد که ممکن است در کشور خودت هرگز به آنها بر نخوری. آقای ترلان بابایف که خود یکی از تهیه‌کننده‌های قدر آذربایجان است لطف کرده و پشتیبانی تولید این کار را برعهده گرفتند. این خود کمک خیلی خوبی بود. می‌توان سهم گمشده را یک تولید مشترک میان ایران و آذربایجان دانست.
چه تعداد از عوامل کار ایرانی و چه تعداد آذری بودند؟
گریمورها و بازیگران به علاوه پشتیبان تولید، آذری بودند. بقیه عوامل که یک اتوبوس بودیم هم از ایران رفتیم. همه امکانات فنی را هم از ایران بردیم. چون آنجا امکانات کم بود در عین اینکه از ایران هم گران‌تر تمام می‌شد و تهیه‌شان هم مشکل بود.
چه بخش‌هایی از کار را در ایران فیلمبرداری کردید؟ آیا جز سهم گمشده تجربه دیگری از کار در خارج از کشور دارید؟
قرار بود تمام کار را در باکو فیلمبرداری کنیم اما در نهایت بخش‌های مربوط به عزاداری امام حسین (ع) را در تهران و درمرقد امامزادگان عینعلی زینعلی (ع) تهران فیلمبرداری کردیم. فیلمبرداری در باکو یک ماه و نیم طول کشید. هفت یا هشت روز هم در اینجا کار کردیم. بخشی از کار را در امامزاده و بخشی را هم در آمبولانس و در خیابان‌ها و تونل حکیم گرفتیم.
فکر می‌کنید عمد‌ه‌ترین مشکلاتی که فیلمسازان ایرانی در فیلمسازی در خارج از کشور با آن مواجه خواهند شد چه می‌تواند باشد؟
اگر میان دو طرف یک شناخت متقابل وجود داشته باشد مشکلی پیدا نمی‌شود. اگر این شناخت چه نسبت به آدم‌های خارجی که قرار است با آنها کار کنیم و چه نسبت به فرهنگ‌شان درست باشد، ارتباط هم بر پایه و اساس درستی شکل می‌گیرد. اگر این شناخت درست نباشد، مشکلاتی پیش می‌آید که بر پایه سوءتفاهم است. مثلا نوع حرف زدن یکی که در آن فرهنگ عادی است، به داد و بیداد کردن تعبیر می‌شود. یا خونسردی یکی، بی‌خیالی در نظر گرفته می‌شود. برای اینکه بتوانیم با فرهنگ همدیگر ارتباط درستی برقرار کنیم، لازم است زبان همدیگر را به‌خوبی بفهمیم. یکی دیگر از مشکلاتی که سینمای ما دارد و در هنگام همکاری با سینماگران دیگر کشورها متوجه آن می‌شویم، علاقه ما به کار کردن با تعداد عوامل زیاد است. این مساله در کارهای خارج از کشور پردردسر می‌شود. ما امکانات زیاد و وسايل بزرگ را ترجیح می‌دهیم. اگر دوربینمان کوچک باشد شاید خیلی از ماها کار را جدی نگیریم البته الان کمی فرق کرده و با آمدن تکنولوژی‌های تازه کمی این نگاه تغییر کرده‌است. اما رسم اینطور است که هر کس باید یک آسیستانت داشته باشد البته در آذربایجان که کار می‌کردیم یک گروه 5-4 نفره فیلمساز از سوئد آمده بودند و کارشان هم حرفه‌ای بود. با یک دوربین کاملا حرفه‌ای اما کوچک کار می‌کردند. کارشان با همان تعداد راه می‌افتاد و کافی بود. یعنی نیاز به بیش از آن نداشت.
دلیل این مساله چیست؟ اگر نیازی به این تعداد عوامل نیست اصلا حضورشان در پشت صحنه به چه دلیل است؟
ما گاهی برای اینکه پروداکشن عظیمی نداریم، با تعداد بالای عوامل می‌خواهیم نشان بدهیم که کارمان خیلی مهم است در حالی که طعم گیلاس با 9-8 نفر ساخته شده و این همه هم جایزه بین‌المللی گرفته است. این در سینمای ما خیلی معمول است که پشت صحنه همیشه شلوغ باشد. از آن میان هم تنها تعدادی کار می‌کنند و بقیه بیکارند. در کارهای خارج از کشورمان هم همین رویه را داریم. به جای اینکه آدم‌های بی‌استفاده را بریزیم پشت دوربین، یک آدم کاربلد بیاوریم. حتی دیگر برای کارهای فنی هم با تکنولوژی تازه نیازی به نیروی انسانی زیاد نیست. ما نمایش و شومان بالاست اما حاصل را نگاه نمی‌کنیم. کارهای عظیم با 10 دوربین، لزوما یک فیلم خوب بیرون نمی‌دهد، باید نتیجه را ببینیم و تعداد دوربین را ملاک خوبی و بدی یک فیلم قرار ندهیم. من چنین دردسری را در لبنان داشتم. اما در باکو تیممان خیلی جمع و جور بود؛ تیم خوبی بود. کمترین تعداد را برده بودیم. همه بچه‌ها به ضرورت انتخاب شده بودند. برای همکاری با فیلمسازان غیرایرانی باید یک ارتباط فرهنگی اتفاق بیفتد اما ما معمولا به دنبال کار مشترک ساختن نمی‌رویم چون این ارتباط را نمی‌توانیم برقرار کنیم. البته این مساله به اعتماد به نفس نداشتن ما هم برمی‌گردد. در حالی که اگر بدانیم کارمان خوب است و مورد استقبال سینماگران دیگر کشورها قرار می‌گیریم، در آن صورت می‌توانیم با اعتماد به نفس بیشتری با سینماگران خارجی همکاری کنیم. در باکو همکاران خارجی ما خیلی خوب بودند. کارشان هم خیلی خوب بود و ارتباط‌مان هم خیلی راحت برقرار شد. ادعاهای عجیب نداشتند و کارشان را به دقت و درست انجام می‌دادند. بعد از اتمام کار هم رفاقت‌هایی شکل می‌گیرد که زمینه‌ساز همکاری‌های آینده است.
به اعتقاد شما اساسا ضرورت همکاری با فیلمسازان کشورهای دیگر در چیست؟
ضروری است اما باید درست انجام شود. خیلی از کارهای ما درست نیست یعنی مثلا فیلمی که می‌توانستیم در ایران بسازیم را در خارج می‌سازیم. باید انتخاب‌ها به درستی و با هدف و انگیزه‌های درست صورت بگیرد. در این میان فیلم مشترک ساختن ایده خیلی خوبی است. خیلی از هنرمندان کشورهای دیگر دوست دارند با ما کار مشترک کنند. ایران فیلمسازان خوبی دارد و خیلی از فیلمسازان خارجی آرزو دارند با ایرانی‌ها کار کنند.