ساغر فروتن: محمود حسنی نویسنده فیلمنامه «ستاره سهیل» است. او که فارغ‌التحصيل رشته فلسفه از دانشگاه تهران است، فيلمنامه‌نويسي در سينما را از سال ۱۳۷۰ با فیلم «موتو» آغاز کرد. از دیگر نوشته‌های سینمایی تلویزیونی او می‌توان به رقص شیطان، شیخ مفید، پرتگاه و راز گل شب‌بو اشاره کرد. فیلمنامه «ستاره سهیل» نیز که پس از تولید آن توسط شبکه سحر، چندین نوبت نیز از شبکه‌های داخلی پخش شده، نوشته حسنی است. به اعتقاد این نویسنده؛ فیلمنامه‌نویس تنها در صورت تعهد به روندی که تاریخ در مسیر آن پیش می‌رود، در نگارش فیلمنامههای تاریخی موفق خواهد بود و تحریف تاریخ به قصد ایجاد جذابیت در آن در نظر این نویسنده امری نابخشودنی است. او البته شیوه‌ای هم برای نگارش فیلمنامههای تاریخی دارد که هدف آن وفادار ماندن به تاریخ و اتفاقات آن است و حتی اگر نوشته‌ای جذاب باشد که تماشاگران را به خود جلب کند، دخالت تخیل درام‌نویس در روند تاریخی داستان، تنها به تحریف تاریخ می‌انجامد. حسنی برای نوشتن فیلمنامه ستاره سهیل از منابع تاریخی موجود که تعدادشان هم خیلی نبوده، کمک گرفته است. با این حال هرگز برای جذاب‌تر کردن داستان، تخیل خود را در آن رها نکرده است. با او در همین باره گفتوگو کردیم. فیلمنامه ستاره سهیل که داستان زندگی اویس قرنی است، چگونه به رشته تحریر درآمد؟
چند سال پیش آقای تحویلیان که یکی از تهیه‌کنندگان خوشنام تلویزیون و سینما است، نوشتن فیلمنامهای درباره اویس قرنی را به من پیشنهاد داد. طی تحقیقاتی که انجام دادم، متوجه شدم منابع چندانی درباره این شخصیت تاریخی که همزمان با پیامبر اسلام هم زندگی می‌کرده، وجود ندارد. منابع موجود هم آنقدرها غنی نبودند. مثلا در کتاب تذکره‌الاولیاي عطار نیشابوری چند صفحه‌ای درباره او وجود دارد که آن هم بسیار ناقص است. در منابع موجود اطلاعات کمی از زندگی خصوصی او وجود دارد. فقط می‌دانیم که مادر پیری دارد و با وجود اشتیاقی که به پیامبر اسلام دارد با اینکه یک بار برای دیدن پیامبر به مدینه می‌رود اما هرگز موفق به دیدار ایشان نمی‌شود. این تمام اطلاعاتی است که تذکره‌الاولیا از او در اختیار ما می‌گذارد. در واقع «اویس» از چهره‌های گمنام تاریخ است و این رابطه قلبی‌اش با پیامبر(ص) است که نام او را در تاریخ پررنگ کرده است.
به اعتقاد شما چرا نویسنده‌های ما در نوشتن فیلمنامههای تاریخی موفق عمل نمی‌کنند و ایرادات وارد به فیلمنامههای تاریخی و مذهبی را در چه می‌بینید؟
یکی از مشکلات سر راه نویسندگان برای نوشتن یک فیلمنامه تاریخی کمبود منابع اطلاعاتی است. وقتی قرار است فیلمنامهای نوشته شود و یک شخصیت تاریخی به یک شخصیت سینمایی تبدیل شود، لازم است جزئیات زندگی او را بدانیم. مناسبات او با خانواده‌اش، نوع پوشش و خورد و خوراک و نحوه زندگی‌اش در اجتماع اطلاعاتی هستند که برای پرداختن به یک شخصیت سینمایی به آنها نیاز داریم. اما درباره کمتر شخصیت تاریخی می‌توان اطلاعات کافی در کتاب‌ها و متون تاریخی یافت. درباره دیگرانی که تاریخ چندان به زندگی خصوصی آنها نپرداخته، باید چاره دیگری اندیشید. ما به عنوان نویسنده باید این خلأهای اطلاعاتی را پر کنیم. برای انجام این کار باید احتیاط کرد تا بی‌آنکه تغییری در روند تاریخ ایجاد شود، این روابط را خلق کنیم. وقتی درباره مشکلات فیلمنامههای تاریخی حرف می‌زنیم، باید مشکلات عارضی و عرضی فیلمنامه را از مشکلات ذاتی آن جدا کنیم. مثلا کمبود بودجه، فراهم نبودن موقعیت جغرافیایی و لوکیشن مناسب یا عملی نبودن بعضی از سکانس‌ها از جمله مشکلات عارضی و عرضی فیلمنامه است. من حتی دیالوگ‌نویسی را هم از جمله همین مشکلات می‌دانم. دیالوگ‌نویسی تاثیری بر تاریخ نمی‌گذارد. این به توانایی نویسنده بازمی‌گردد که با در کنار هم قرار دادن کلمات و ساختن جمله‌ای که از نظر گرامر و لحن صحیح و در عین حال زیبا باشد، به پیشبرد اهداف داستان تاریخی کمک کند. یعنی اگر ایرادی به دیالوگ‌ها گرفته می‌شود، نمی‌تواند ذات فیلمنامه تاریخی را زیر سوال ببرد. اما مشکل ذاتی فیلمنامههای تاریخی به نظر من مشکل بزرگ‌تری است. این به توانایی نویسنده در درک تاریخ به معنای کلی آن برمی‌گردد تا بتواند بخش‌های مکتوب نشده آن را تخیل کند اما در همان روندی که اگر مکتوب می‌شد، می‌توانست با تاریخ مطابق باشد. یک نویسنده توانا می‌تواند بدون آنکه تاریخ را تحریف کند، فیلمنامه جذابی هم بنویسد. نویسنده باید چگونه به این درک برسد و چگونه مطمئن باشد که با تخیلاتش در حال تحریف تاریخ نیست. به عقیده من، تاریخ بر مسیر تحقق اراده الهی حرکت می‌کند. یعنی روند حرکت آن به سمت هدف مشخصی است که خداوند اراده کرده است. احتمالا سابقه مذهبی من، به این تعریف حالتی سلیقه‌ای می‌دهد. این را قبول دارم اما این یک تحلیل منطقی است. حال باید دید این اراده بر چه چیزی استوار است. براساس آیات قرآن؛ «اراده الهی» بر این است که حکومت آینده زمین به دست مستضعفان اداره شود. نویسنده‌ها وقتی در یک داستان تاریخی با کمبود منابع مواجه می‌شوند و بخش‌هایی از تاریخ را نانوشته می‌یابند، معمولا از تخیل نویسندگی‌شان برای پر کردن این فاصله خالی کمک می‌گیرند اما در انتها؛ نوشته‌ای به حقیقت نزدیک‌تر است که هدف تاریخ را حکومت مستضعفان بر جهان و عین اراده خداوند فرض کرده باشد. در این صورت، تاریخ در فیلمنامه او در مسیر خود به حرکت ادامه می‌دهد. اما اگر نویسنده به بهانه‌هایی مانند جذاب‌تر کردن داستان، تخیل خود را آنقدر آزاد بگذارد که از مسیر اصلی تاریخ خارج شود، نوشته او دیگر «تاریخ» نیست؛ فیلمنامهای است که نویسنده آن را براساس تخیلاتش نوشته است.
پس این حق را برای تمام نویسندگان محفوظ نمی‌دانید که با تخیل خود داستان‌های تاریخی را در قالب یک فیلمنامه سینمایی درآورده و بخش‌هایی را حذف یا به آن اضافه کنند بلکه باید به درک و دریافت خاصی رسیده باشند.
بعضا نویسنده با خود درگیر می‌شود: «آیا این حق را دارم که در روند تاریخ به اراده خودم دست ببرم؟» گاهی این دست بردن در تاریخ، برای یک درام‌نویس ضرورت دارد. در غیر این صورت متریالی برای نوشتن یک داستان طولانی در دست نخواهد داشت. تنها تفاوتی که داستان‌های تاریخی را از هم متمایز می‌کند و بعضی از آنها را با استقبال بالای مخاطبان روبه‌رو می‌کند، روش نویسنده در پر کردن خلأهای اطلاعاتی تاریخ است. اگر نویسنده تحقق اراده الهی را در روند تاریخ قبول داشته باشد و بر اساس آن به درک و دریافتی برسد که آن جاهای خالی را پر کند، فیلمنامهای خواهد نوشت که دست‌کم مشکل ذاتی ندارد و مسیر را درست آمده است. حتی اگر مثلا دیالوگ‌ها ایراد فنی داشته باشند یا طراحی صحنه سنخیتی با واقعیت نداشته باشد. در نوشتن فیلمنامههای تاریخی، نباید تاریخ را که همان تحقق خواست الهی است، در مقابل قوانین درام از نوع هالیوودی‌اش قربانی کنیم.
در نوشتن داستان اویس قرنی با وجود کمبود منابع چگونه توانستید فیلمنامهای را بنویسید که بعدها یک فیلم سینمایی ۱۰۵ دقیقه‌ای و یک سریال شش قسمتی براساس آن ساخته شود؟
من براساس همان اصلی که به آن اعتقاد دارم تصورات و تخیلاتم را در مسیری قرار دادم که خواسته خداوند تاریخ را در آن مسیر حرکت داده است. آنچه در نظر داشتم این بود که هدف غایی تاریخ، حکومت مستضعفان بر جهان است. این هدف مانند چراغ روشنی است که مسیر را به فیلمنامه‌نویس نشان می‌دهد. موقع نوشتن این فیلمنامه از من خواسته شد که دختری را هم وارد داستان کنم و نقشی در زندگی اویس به او بدهم. در تاریخ هیچ اسمی از زنی که به همسری اویس درآمده باشد، وجود ندارد. فیلم؛ 30 سال از زندگی او را روایت می‌کند اما نام هیچ زنی در زندگی او ثبت نشده است. با این حال من سلمه را وارد داستان کردم. دختری که شیفته اویس می‌شود و هنگامی که او در بیابان به گله‌داری مشغول است، در کنار مادر پیر و نابینای او می‌ماند. من تا این اندازه می‌توانستم از اختیار نویسندگی‌ام استفاده کنم اما در فیلم هم مانند آنچه تاریخ می‌طلبد، هیچ ازدواجی در زندگی اویس صورت نمی‌گیرد.
یک فیلمنامه تاریخی در چه صورتی صادقانه خواهد بود؟
زمانی که فیلمنامه‌نویس برای نوشتن فیلمنامه تاریخی تحقیقات زیادی انجام دهد، می‌توان به اثر نهایی که خلق می‌کند، امیدوار بود. البته این وظیفه سرمایه‌گذاران هم هست که از اساتید و فیلمنامه‌نویسان خبره استفاده کنند. اگر داستان‌ها براساس روند تاریخی‌شان نوشته شوند، مسلما تماشاگران را هم جذب می‌کنند چرا که یک داستان تاریخی، به این دلیل مکتوب شده و باقی مانده است که جذاب بوده است. اگر فیلمنامه خوبی نوشته شود، حتما می‌تواند مخاطبان خودش را پیدا کند و جذابیت لازم را برای به دست گرفتن گیشه هم داشته باشد.