علیرضا رضاخواه* : روند تحولات تاریخی را می‌توان بیش از هر چیز به یك انبار بزرگ تشبیه كرد كه با توجه به میزان ظرفیتی كه برایش ایجاد كرده‌اند، توانسته حوادث و رخداد‌های بزرگ و كوچك را در خود ذخیره كند. وقایع مهم گردآمده در این مخزن به دو دسته كلی تقسیم می‌شوند؛ یك دسته اتفاقاتی است كه در یك روند مشخص شكل یافته و پس از طی دوره كوتاهی عمرشان به سر می‌آید. دسته دیگر وقایعی هستند كه ماهیت و خاصیتشان محدود نیست. این دسته از وقایع به سبب ویژگی‌هایی كه دارند، تحولات بنیادین و ماندگار آفریده‌اند. تعداد این وقایع در مقایسه با وقایع دسته اول بسیار كم است. توماس كوهن، نویسنده كتاب «ساختار انقلاب‌‌های علمی» از تعبیر «تغییر یا شیفت پارادایمی» برای توصیف این تحولات بنیادین استفاده می‌كند. دگرگونی آرام و زمانبری كه یك آگاهی جدید، تحول جدید و عصر جدید را به دنبال دارد. البته پر واضح است جریان‌هایی كه دوران یا پارادایم قبلی را مفصل‌بندی كرده‌اند، به خاطر علاقه و عادتی كه به گذشته دارند در مقابل چنین تغییراتی مقاومت می‌كنند. با این حال بزنگاه‌‌های تغییر در مسیر تاریخ اجتناب‌ناپذیر هستند. این موقعیت‌شناسی و تشخیص بهنگام پیچ‌‌های دوران‌ساز تاریخ است كه توفق و پیشرو بودن یك ملت، آرمان یا اندیشه را تضمین می‌كند. در تاریخ سیاسی معاصر، نزدیك‌ترین تحولی كه به اعتقاد بسیاری یك نقطه عطف تاریخی محسوب می‌شود، پایان جنگ سرد (كشمكش‌‌ها و رقابت‌‌ها در روابط ایالات متحده آمریكا، روسیه و همپیمانان آنها در طول دهه‌‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۹۰) و فروپاشی دیوار برلین در آغاز دهه ۹۰ میلادی است. با فروپاشی دیوار برلین كه نماد تقسیم جهان به دو بلوك شرق و غرب بود، بدون اینكه اتفاق دراماتیكی رخ دهد، نزدیك به نیم‌قرن كشمكش و رقابت ایدئولوژیك میان اندیشه ماركسیسم و سرمایه‌داری لیبرال به پایان رسید؛ اتفاقی كه بسیاری آن را یك تحول اساسی خواندند. به‌عنوان نمونه فرانسیس فوكویاما، نظریه‌پرداز نومحافظه‌كار آمریكایی این اتفاق را نقطه عطف پایانی تاریخ دانست. همزمان، هانتینگتون از جنگ تمدنها به‌عنوان آینده محتوم نظام بین‌الملل یاد كرد و «جوزف نای» بر آغاز دوران قدرت نرم پای فشرد. اما هرچه زمان بیشتر می‌گذرد، دوران‌ساز بودن یك واقعه بیشتر محك می‌خورد. به عبارتی این گذشت زمان است كه نشان می‌دهد یك اتفاق برخلاف هیاهوی زمان خودش، چقدر توانسته برای كشتی تاریخ یك نقطه عطف باشد. بسیاری معتقدند به‌‌رغم تلاش‌‌های صورت‌گرفته برای بهره‌گیری از تحولات آغازین دهه ۹۰ میلادی، اندیشمندان غربی نتوانسته‌اند برای دوران «پساكمونیسم» طرحی نو دراندازند. آنها معتقدند «اگرچه پایان تاریخ و نبرد تمدنها از دو خاستگاه متفاوت فكری- فلسفی جهان‌گرایی و خاص‌گرایی برمی‌خیزند اما دو روی متفاوت یك سكه‌اند زیرا هر دو غرب و جهان غیرغرب را به دو واحد یكپارچه تقلیل می‌دهند؛ اگرچه هر دو به دو دلیل متفاوت، سروری و سیادت غرب و فروتری غیرغرب را باور دارند.» به بیان دیگر، پارادایم‌‌های نوین مطرح‌شده توسط استراتژیست‌‌های كلان آمریكایی با وجود پایان جنگ سرد همچنان بر اصول مبنایی دوران گذشته شكل گرفت، امری كه مانع از تحقق «امپراتوری آمریكا»، «قرن جدید آمریكایی» و چرخش تاریخ بر پاشنه جاه‌طلبی‌‌های این كشور شد. لذا می‌توان مدعی شد جنبشی كه پس از فروپاشی شوروی و زوال نظم پیشین در حوزه روابط بین‌الملل به وجود آمد، هنوز به سكون نرسیده و قاعد‌ه‌ای نیافته است. علاوه بر این، جنبش‌‌های اجتماعی چندساله اخیر، نظریه «نبرد تمدنها» را بی‌اعتبارتر از گذشته كرده زیرا امروز توده‌‌های مردم در شرق و غرب بر سر آرمان‌‌ها و ارزش‌‌های متضادی نمی‌جنگند. توده‌‌های مردم در خیابان‌‌های تونس، قاهره، دمشق، منامه و عدن از سویی و نیویورك، مادرید، آتن و لندن از سوی دیگر، مطالبه‌ای جز كرامت انسانی، عدالت، انصاف و سعادت ندارند. اعتراض آنها به سلطه نظام و نهاد‌های سیاسی‌ـ‌اقتصادی نولیبرالیسم است. این نویدی بر آغاز دور‌ه‌ای نوین و پارادایم جدیدی است. گفتمان‌‌های هژمونیك جهان پس از جنگ سرد، نظریه «پایان تاریخ» فرانسیس فوكویاما و نظریه «نبرد تمدنها»ی ساموئل هانتینگتون را به چالش كشیده است. اتفاقی در حال وقوع است
فرید زكریا، شاگرد هانتینگتون و تحلیلگر برجسته آمریكایی در كتاب خود، «جهان پساآمریكایی» با اشاره به اهمیت دوران‌ساز بودن عصر حاضر می‌نویسد: «جهان ظرف ۵۰۰ سال گذشته شاهد سه جابه‌جایی ساختاری در قدرت بوده است كه حیات بین‌المللی و سیاست، اقتصاد و فرهنگ آن را دگرگون كرده است. اولین جابه‌جایی پیدایش جهان غرب بود. فراگردی كه در قرن پانزدهم آغاز و در اواخر قرن هجدهم شتابی خارق‌العاده یافت و «مدرنیته» را به وجود آورد و موجب تسلط سیاسی ملل غربی و تداوم آن شد. دومین جابه‌جایی كه در سال‌های پایانی قرن هجدهم رخ داد، ظهور ایالات متحده آمریكا بود كه بلافاصله بعد از صنعتی‌شدن به قدرتمندترین كشور بعد از امپراتوری روم و احتمالا قدرتمندتر از مجموع كشورهای دیگر مبدل شد». به اعتقاد او، اینك جهان در سومین دوره جابه‌جایی بزرگ قدرت در عصر مدرن قرار دارد كه می‌توان آن را «خیزش دیگران» نامید. زبیگنیو برژینسكی، مشاور اسبق امنیت ملی آمریكا نیز با اشاره به اینكه در تاریخ هیچ‌گاه بشر تا به این اندازه از نظر سیاسی فعال و آگاه نبوده، بیداری سیاسی را حقیقت دوران كنونی می‌داند كه باعث شده مردم در جوامع داخلی از وضعیت مردمان دیگر كشور‌ها آگاه باشند. وی تصریح می‌كند: «این حقیقتی جدید است. این بیداری سیاسی به این معنی است كه قدرت و نفوذ هژمونیك قدرت‌‌های بزرگ، دیگر در تمام جهان امكان‌پذیر نیست». فرانسیس فوكویاما كه خود زمانی از پایان تاریخ نوشته بود با اشاره به ایده «جهان پساآمریكایی» زكریا می‌نویسد: «مطمئن نیستم كه او در این باره درست گفته باشد اما این حس قوی را دارم كه امروز اقتصاد جهانی به شیوه‌هایی دراماتیك در حال تغییر است. اجازه دهید كمی دقیق‌تر به دنیای در حال تغییر امروز نگاه كنیم. اولین نشانه دنیای جدید، چندقطبی بودن آن است... این یكی از مشخصه‌‌های تغییر جهان نسبت به دوران برتری مطلق آمریكاست... اتفاقی در حال وقوع است...». پاسكال بونیفاس، استاد حقوق بین‌الملل در مؤسسه مطالعات سیاسی پاریس و تحلیلگر ارشد سیاسی نیز در كتاب «درك جهان» خود می‌نویسد: «جهان تغییر كرده است... دیگر كاپیتان‌‌ها آن را رهبری نمی‌كنند و دوران آن جهانی كه گفته می‌شد آمریكا آن را هدایت می‌كند گذشته است». وی معتقد است جهانی كه غرب بر آن حاكم بود، یعنی جهانی كه به قدرت غرب تن داده بود و این وضعیت در پنج قرن ادامه داشت و قدرت در دست غرب و سپس آمریكا بود، دیگر تغییر كرده است. «این جهان در حال متلاشی‌شدن و فروریختن است». بونیفاس تأكید دارد: «عصر ما تنها آغاز پایان دوره رهبری آمریكا در دنیا نیست بلكه ابتدای انتهای سیطره نظام غرب به معنای كامل آن شامل آمریكا و اروپا بر دنیاست. این جهان غرب آنچنان كه از ابتدای قرن ۱۹ اعمال قدرت می‌كرد، دیگر به تنهایی قادر نیست اراده خود را بر همه كشورهای دنیا تحمیل كند». واقعیت میدان تحریر قاهره و میدان تایمز لندن و ده‌‌ها میدان دیگر در جهان امروز این است كه جهانی كه هانتینگتون و فوكویاما برای ما ترسیم كرده بودند فروریخته است. شرق و غرب در برابر واقعیت‌هایی كه بر ایشان ساخته‌اند قدعلم كرده‌اند. این بیداری نوید آغازی دیگر برای تاریخ است.
* كارشناس مسائل سیاسی و بین‌الملل