کمیل نقی‌پور: محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه نگاه مثبتی به نقد آنچه در ژنو کرد؛ ندارد. آقای ظریف انتقادات صریحی نسبت به منتقدان توافق ژنو داشته است به‌گونه‌ای که در آخرین نمونه، او «حزب‌اللهی‌ها» را متهم کرد که از منابع صهیونیستی برای نقد توافقنامه ژنو استفاده می‌کنند. در این سو نیز منتقدان یک نقد اساسی به شکل توافقنامه ژنو دارند. منتقدان یک سوال ظریف از وزیر خارجه دارند و آن این است که «چرا آقای ظریف از شفاف‌سازی مفاد توافقنامه ژنو دلخور می‌شوند؟» وزیر محترم امور خارجه البته نباید توقع داشته باشند اتهام صهیونیستی زدن به منتقدان، مانع تداوم نقدها و روند شفاف‌سازی رسانه‌ها از توافق ژنو شود. اگرچه پیش از این گفته می‌شد حضور دکتر ظریف در دانشگاه تهران برای پاسخگویی به ایرادات فنی توافقنامه است اما متاسفانه آنچه ظریف در تالار امینی درباره توافقنامه گفت؛ صرفا مباحث کلی بود که با حرارت گفته شد. در ادامه این گزارش و در راستای شفاف‌سازی، به سوالات و ابهامات قابل‌تاملی که درباره توافق ژنو وجود دارد و متاسفانه همچنان از سوی وزارت امور خارجه و شخص دکتر ظریف بدون پاسخ مانده است؛ اشاره می‌شود. حداقل انتظار از دستگاه دیپلماسی این است که به منظور ایجاد یک مفاهمه ملی در حراست از حقوق هسته‌ای، در راستای پاسخگویی به این سوالات و رفع شبهات ایجاد شده، اقدام کنند. بدون تردید بی‌توجهی به این سوالات می‌تواند در تقویت شائبه‌ها نسبت به واقعیت‌های پیدا و پنهان آنچه در ژنو اتفاق افتاد، موثر باشد. بویژه اینکه هر روز منابع خارجی اخبار جدیدی از پشت پرده توافق ژنو ارائه می‌دهند که برخی وجوه آن بسیار خطرناک و نگران‌کننده است. 1- بررسی توافقنامه ژنو بیانگر آن است که ایران در برابر 4 امتیاز بزرگ و اصلی خود یعنی تعلیق غنی‌سازی اورانیوم 20 درصد، تعلیق غنی‌سازی بالاتر از 5 درصد، تعطیلی رآکتور آب سنگین اراک و نظارت‌های گسترده و روزانه از تاسیسات و معادن مربوط به انرژی هسته‌ای که به عقیده برخی کارشناسان هر یک از این امتیازات می‌توانست معادل 11 امتیاز واگذاری غرب و حتی بیشتر از آن باشد، امتیازاتی را به‌دست آورده است که نسبت چندانی با وزن این امتیازات ندارند.
2- متن بیانیه ژنو که گفته می‌شد برای به‌کارگیری الفاظ و عبارات آن، مذاکرات فشرده‌ای صورت گرفته است «کلی، تفسیرپذیر و مبهم» است. بحث درباره حق غنی‌سازی ایران، به حساب نیاوردن ایران در زمره کشورهای عضو ان‌پی‌تی با توجه به عبارت پایانی بیانیه و مشخص‌نشدن میزان اعتبار قطعنامه‌های شورای امنیت در موضوع هسته‌اي، از جمله موارد تفسیرپذیر است که در گزارشی دیگر به آن پرداخته می‌شود.
3- 1+5 با زیرکی توانست «متوقف‌ساختن تلاش‌های بیشتر برای کاهش فروش نفت‌خام ایران» را نیز به عنوان یک امتیاز بزرگ غرب به ایران به حساب آورد. به بیان دیگر ادامه روند فروش نفت در حجم فعلی یعنی یک میلیون بشکه در روز به عنوان یک امتیاز به حساب آمده است. در حالی که پیش از تحریم ها، ایران 5/2 میلیون بشکه نفت خود را به فروش می‌رساند با این حال ادامه روند تحمیلی فعلی نیز به عنوان یک امتیاز از سوی غرب در نظر گرفته شده است.
4- رفع تحریم در حوزه صادرات پتروشیمی ایران که برای جمهوری اسلامی این تحریم مشکلی ایجاد نکرده است به عنوان یکی از امتیازات بزرگ غرب یاد می‌شود. این در حالی است که عملا این تحریم که قرار بود در صنعت پتروشیمی ایران فلج‌کننده باشد به دلایل مختلف تاثیر موردنظر غربی‌ها را نداشت و ناکام ماند. چرا که از یک سو محصولات پتروشیمی بسیار متنوع و خریداران آن نیز بسیار متکثرند و ردیابی آنها عملا ممکن نیست و از سوی دیگر بازار محصولات پتروشیمی جهان بر خلاف بازار نفت بسیار تشنه است و حتی گفته می‌شود درصورت حذف بعضی محصولات ایرانی از این بازار، کمبودهای شدید و بازار سیاه برای این محصولات ایجاد می‌شود.
5- با توجه به یکی از بندهای مذکور در این توافقنامه، قانون ایالات متحده مبنای عدم تحریم بیشتر ایران قرار داده شده است و کنگره و دولت آمریکا می‌توانند در صورتي که عدم تحریم ایران را برخلاف قانون آمریکا تشخیص دهند، ایران را با تحریم جدید مواجه کنند. در توافقنامه ژنو در این باره آمده است: دولت آمریکا «در چارچوب اختیارات قانونی» رئیس‌جمهور و کنگره از تحمیل تحریم‌های جدید هسته‌ای خودداری خواهد کرد.
6- علاوه بر تعلیق اورانیوم 20 درصد، ذخایر موجود این سطح از اورانیوم نیز باید یا به سوخت 20 درصد تبدیل شود یا اینکه در حد 5 درصد رقیق شود و دیگر قابلیت بازفرآوری نداشته باشد. یعنی عملا با ابتکار طرف غربی موضوع 20 درصد از میز مذاکرات ایران و 1+5 برای همیشه کنار گذاشته و پرونده آن مختومه شد.
7- با حجم گسترده امتیازات واگذار شده به طرف غربی از قبیل آب‌سنگین اراک، موضوع 20 درصد، موضوع بازرسی‌ها و...، در گام‌های دوم و سوم مذاکرات، ایران قرار است چه امتیازاتی بدهد؟ آنگونه که دیپلمات‌های ایرانی و غربی گفته‌اند قرار است در دور بعدی مذاکرات هسته‌ای گام‌های اعتمادساز دیگر ایران به منظور رفع تحریم‌های بیشتر برداشته شود و سوال اینجاست که ایران در گام اول مذاکرات به کف خواسته‌های خود و به خطوط قرمز رسیده است.
8- در بخشی از توافقنامه ژنو آمده است: « ايران اقدامات شفاف‌ساز و با نظارت بیشتر مورد توافق را به‌طور کامل به اجرا درآورد. در طرح نهایی پروتکل الحاقی در چارچوب اختیارات رئیس‌جمهور و مجلس شورای اسلامی به تصویب و اجرا درآید.» آیا واقعا اعضای مذاکره‌کننده ایران این خواسته را پذیرفتند که پروتکل الحاقی به تصویب و اجرا درآید؟ همانگونه که در متن توافقنامه اشاره شده به‌رغم اشاره به چارچوب اختیارات رئیس‌جمهور و مجلس اما تاکید شده است که پروتکل الحاقی در طرح نهایی به اجرا درآید.
9- رجوع به متن توافقنامه ژنو بیانگر آن است که در دو قسمت بیانیه، یکی در ابتدای آن و دومی در بخش‌های پایانی بیانیه به موضوع غنی‌سازی اورانیوم اشاره شده اما این حق ایران به‌صورت شفاف به 15 پیش‌شرط تفسیرپذیر، مشروط شده است.
این شروط عبارتند از:
یک ـ راه‌حل جامع: همانگونه که از متن پیداست راه‌حل جامع، ضمانت‌کننده یک برنامه غنی‌سازی است. یعنی پس از به اجرا درآمدن راه‌حل جامع، تازه موضوع غنی‌سازی موضوعیت پیدا می‌کند.
دو ـ تعریف مشترک: دومین پیش‌شرطی که به صورت واضح درباره موضوع غنی‌سازی ایران به آن اشاره شده است، تعریف مشترک میان ایران و 1+5 است. این در حالی است که به صورت واضح تعریف مقامات آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان درباره حق غنی‌سازی با موضع مقامات ایرانی متفاوت است.
سه ـ محدودیت‌های عملی: سومین پیش‌شرطی که در متن توافقنامه آمده است محدودیت‌های عملی است که هیچ توضیح بیشتری درباره آن ارائه نشده است. محدودیت‌های عملی می‌تواند در بازه‌ای از تعلیق کامل غنی‌سازی اورانیوم تا سطح مقدار اورانیوم غنی شده را در بر گیرد.
چهار ـ اقدامات شفاف‌ساز: همانند برخی دیگر از عبارات به‌کار گرفته شده در این توافقنامه، این عبارت نیز بسیار کلی، مبهم و تفسیرپذیر است. اما در قسمت پایانی بیانیه نیز برای دومین بار به موضوع غنی‌سازی اشاره شده است. در این قسمت نیز 9 شرط سنگین برای اجرای غنی‌سازی در نظر گرفته شده است: «(راه‌حل جامع) متضمن یک برنامه غنی‌سازی باشد که توسط طرفین تعریف می‌شود، برنامه‌ای که شاخصه‌های آن با موافقت طرفین و منطبق با نیازهای عملی، با محدودیت‌های مورد توافق درباره دامنه و سطح فعالیت‌های غنی‌سازی، ظرفیت غنی‌سازی، محل‌هایی که در آن غنی‌سازی انجام می‌شود و ذخایر اورانیوم غنی‌شده برای دوره زمانی که مورد توافق قرار می‌گیرد، تعیین می‌شود.»
پنج ـ تعریف توسط طرفین: مشخص‌ترین شرط مورد اشاره در این بخش آن است که برنامه غنی‌سازی توسط «طرفین» تعریف می‌شود که با اشاره به تفسیر آمریکا و سه کشور اروپایی درباره غنی‌سازی، مشخص است که تیم ایرانی در گام سوم مسیر بسیار دشواری برای متقاعد کردن طرف مقابل برای اثبات حق غنی‌سازی خود دارد.
شش ـ موافقت طرفین: راه‌حل جامع که تضمین‌کننده غنی‌سازی است باید مورد موافقت طرفین یعنی هر 7 کشور باشد. به بیان دیگر، اگر یکی از کشورهای 1+5 با بخش یا بند یا کلمه‌ای از برنامه جامع مخالف باشد و به تبع آن با این راه‌حل مخالفت کند، این راه‌حل که ضمانت‌کننده برنامه غنی‌سازی ایران است، محقق نمی‌شود.
هفت ـ نیازهای عملی: بار دیگر در این قسمت حق غنی‌سازی ایران منوط به نیازهای عملی شده است. این موضوع می‌تواند در قالب این سوال مطرح شود که ایران برای آنکه به او اجازه داده شود حتی یک غنی‌سازی ویترینی داشته باشد هم نیاز به اثبات «نیازهای عملی» دارد. به عبارتی ایران باید توضیح دهد که اورانیوم ناچیز حاصل از غنی‌سازی ویترینی را باید برای چه نیازی تهیه کند. آقای وزیر امور خارجه می‌توانند توضیح دهند نیازهای عملی ما در آن شرایط چیست؟!
هشت ـ محدودیت درباره دامنه غنی‌سازی
نه ـ محدودیت درباره سطح فعالیت‌های غنی‌سازی
ده ـ محدودیت درباره ظرفیت غنی‌سازی
یازده ـ محدودیت درباره محل‌های غنی‌سازی
دوازده و سیزده ـ محدودیت درباره ذخایر اورانیوم غنی شده برای دوره زمانی که مورد توافق قرار می‌گیرد.
چهارده ـ اما علاوه بر مسائل یاد شده، غرب توانسته در بخشی از توافقنامه ژنو، موضوع قطعنامه‌های شورای امنیت را نیز وارد کند که این موضوع به صورت جدی می‌تواند حق غنی‌سازی ایران را مورد خدشه قرار دهد و از آن می‌توان به عنوان یک پیش‌شرط دیگر برای موضوع غنی‌سازی ایران یاد کرد. در قطعنامه‌های شورای امنیت صراحتا تاکید شده است که ایران باید همه فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم را به حالت تعلیق درآورد.
پانزده ـ در حالی که ایران معتقد است در نتیجه این بیانیه و در گام اول (بازه زمانی 6ماه) و در گام‌های دوم و سوم و در راه‌حل جامع، حقوق هسته‌ای ایران بنا بر ان‌پی‌تی مورد تاکید قرار می‌گیرد و این به معنای استفاده ایران از حقوق مسلم هسته‌ای است، جدای از تفسیر کشورهای غربی درباره ماده 4 ان‌پی‌تی، در بندهای پایانی بیانیه صراحتا آمده است که پس از گام نهایی، با برنامه هسته‌ای ایران مانند برنامه هر کشور غیرهسته‌ای دیگر عضو ان‌پی‌تی برخورد می‌شود و به تبع آن ایران حق غنی‌سازی پیدا می‌کند.
10- یکی دیگر از ابهاماتی که در توافقنامه ژنو وجود دارد آن است که پس از گام نهایی مذاکرات هسته‌ای که زمان این گام مشخص نشده است با ایران همانند دیگر کشورهای غیرهسته‌ای عضو ان‌پی‌تی برخورد می‌شود. این بخش از بیانیه دو گزاره را قوت می‌بخشد. اول آنکه کشورهای 1+5 تا برداشته‌نشدن گام نهایی، به ایران به عنوان کشور عضو ان‌پی‌تی نمی‌نگرند و این یعنی آنکه موضوع هسته‌ای ایران را به صورت ویژه مورد بررسی قرار می‌دهند. به عبارتی همین موضوع به معنای عدم پذیرش حق غنی‌سازی ایران در برهه فعلی است. دوم، حتی پس از برداشته‌شدن گام نهایی و حل‌شدن موضوع هسته‌ای، با ایران همانند کشورهای هسته‌ای عضو ان‌پی‌تی که از حقوق هسته‌ای این معاهده بین‌المللی برخوردارند، رفتار نمی‌شود و با ایران همانند دیگر کشورهای عضو غیرهسته‌ای برخورد می‌شود.
11- آیا واقعا همه اقدامات ایران در گام نخست، برگشت‌پذیر است؟ در واقع اکسید کردن ۲۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۲۰درصد و تاکید بر خط برگشت‌ناپذیر بودن آن در متن توافقنامه، به این معناست که اگر در دور آتی مذاکرات هسته‌ای دو طرف با هم به توافق نرسند، و شرایط به حالت اولیه بازگردد ایران دیگر اورانیوم 20 درصد نخواهد داشت. چگونه اطلاعات جزئی و دقیقی که جمهوری اسلامی موظف است ناظر به طرح‌ها و نقشه‌های خود برای تاسیسات هسته‌ای به آژانس و 6 کشور ارائه دهد قابل برگشت است؟ چگونه اطلاعات مربوط به معادن موجود در کشور و شرکت‌های نورد اورانیوم و اطلاعات مربوط به منابع مواد قابل برگشت است؟ و...
12- رئیس‌جمهور در گفت‌وگوی تلویزیونی اخیر خود در پاسخ به این سوال که برخی شائبه‌ها بر سر این است که در جزئیات سند امضا شده ما و 6 کشور مواردی هست که در سند نیامده آیا این درست است، گفت: سند توافق ما همین است. ممکن است ضمیمه اجرایی وجود داشته باشد... . هیچ چیز پنهانی وجود ندارد، ممکن است ضمیمه برای اجرای این مسائل باشد. توافق این است که چند بانک در دنیا فعالیت‌های بانکی ما را ساپورت و دنبال کنند، اینکه در این بانک‌ها چگونه تعامل کنیم یا کمیته مشترکی است که باید این توافق را برای اجرایی شدنش دنبال کند. با توجه به اذعان رئیس‌جمهور درباره وجود ضمیمه اجرایی چرا وزارت امور خارجه این ضمیمه را که گفته می‌شود برخی مصادیق را به صورت دقیق بیان کرده است، منتشر نمی‌کند؟ روزنامه آمریکایی هافینگتون‌پست اخیرا مدعی شده، براساس توافق ایران و آمریکا، فکت شیت منتشر شده است. آقای عراقچی نیز آمارهای موجود در این فکت شیت را تایید کرده است. آیا دلیلي داشته است که تیم ایرانی جزئیات توافق را در بیانیه خود منتشر نکند؟
13- رجوع به متن توافقنامه صراحتا تاکید کرده است که ایران رآکتور اراک را بیش از این گسترش نخواهد داد و در گام نهایی نیز ایران دیگر اجازه احداث تاسیسات مربوط به بازفرآوری را نخواهد داشت. این موضوع مورد انتقاد علی اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی نیز قرار گرفته است. این در حالی است که برخی مقامات ایرانی گفته‌اند ایران در رآکتور اراک هیچ چیز را تعطیل نمی‌کند. البته در متن توافقنامه درباره آب سنگین اراک آمده است: «ایران اعلام می‌کند که فعالیت‌های خود در تاسیسات سوخت هسته‌ای نطنز، فردو یا رآکتور اراک را که توسط آژانس با نام ir- 40 شناسایی می‌شود، بیش از این گسترش نخواهد داد.» در واقع رآکتور اراک هنوز به مرحله عملیاتی نرسیده و برخی از تاسیسات مهم از جمله تجهیزات اتاق کنترل، ماشین تجدید سوخت و پمپ‌های سردکننده رآکتور را نصب نکرده است. در چنین شرایطی پذیرش این امر که ایران بیش از این رآکتور اراک را گسترش نخواهد داد در عمل تعطیل نگه داشتن رآکتور اراک را پذیرفته است. همچنین در راه‌حل نهایی ایران باید نگرانی‌های مرتبط با آب سنگین اراک را کاملا برطرف کند و با توجه به بهانه‌جویی‌های 1+5 که درباره ریزترین اقدامات هسته‌ای ایران بارها مشاهده شده است، آیا این کشورها اجازه فعالیت دوباره آب سنگین را می‌دهند؟ در توافقنامه تصریح شده فرآیند تولید پلوتونیوم در اراک باید متوقف بشود. در این صورت به جز فعالیت‌های عمرانی، آیا عملا فرآیند اتمی در اراک تعطیل نمی‌شود؟ ایران پذیرفته است که در راه‌حل نهایی تاسیساتی که قادر به بازفرآوری باشد، ایجاد نخواهد کرد. برخی از تاسیسات رآکتور اراک کاربرد دوگانه دارد. ایران هر چند خود به دنبال بازفرآوری نخواهد بود اما پذیرفتن این بند یعنی آنکه به کارگیری تاسیسات حیاتی برای رآکتور اراک که کاربرد دوگانه دارد و از سوی دیگر بدون به‌کارگیری این تاسیسات رآکتور اراک وضعیت عملیاتی پیدا نمی‌کند، امکانپذیر نخواهد بود.
14- در بخشی از توافقنامه آمده است: «در فاصله میان گام‌های اولیه و گام آخر، گام‌های دیگری از جمله پرداختن به قطعنامه‌های شورای امنیت با هدف پایان رضایتبخش بررسی موضوع توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد وجود خواهد داشت.» در قطعنامه‌های شورای امنیت صراحتا تاکید شده است که ایران باید غنی‌سازی اورانیوم را به حالت تعلیق درآورد. این در حالی است که پیش از این ایران با ارائه دلایلی حقوقی معتقد بود شورای امنیت صلاحیت بررسی موضوع هسته‌ای ایران را ندارد و به همین دلیل قطعنامه‌های این شورا را غیرمشروع می‌دانست اما تیم مذاکره‌کننده فعلی ایران نه تنها برای قطعنامه‌های شورای امنیت مشروعیت قائل شده بلکه پرداختن به آن برای رسیدن به نتیجه رضایتبخش را قبول کرده است. اصرار طرف غربی بر اجرایی کردن مفاد قطعنامه‌های شورای امنیت راه‌حلی بسیار ساده برای تحت فشار گذاشتن ایران و فراهم آوردن فشار بیشتر به ایران در قالب تحریم‌های جدید است. در این شرایط چرا وزیر امور خارجه دائما سخن از غیرقانونی بودن قطعنامه‌های شورای امنیت می‌زنند؟
البته این جمله کلی و مبهم است چرا که عبارت «عدم گسترش فعالیت‌ها بیش از این» گستردگی معنایی نامحدودی دارد و هر طرف توافق می‌تواند تفسیر خود را منطبق با این عبارت کلی و مبهم ارائه دهد. البته این احتمال قوی وجود دارد که در ضمیمه اجرایی توافقنامه ژنو درباره این حدود بحث شده باشد هر چند وزارت امور خارجه ترجیح داده است این ضمیمه را منتشر نکند.
15- در بخشی از توافقنامه آمده است: گام اول دارای دوره زمانی 6 ماهه خواهد بود و با توافق متقابل قابل تمدید است. در این دوره همه اعضا با حسن‌نیت در جهت حفظ فضای سازنده در مذاکرات فعالیت خواهند کرد. این درحالی است که به گفته عباس عراقچی، اقدام اخیر اتحادیه اروپا در تمدید تحریم 17شرکت ایرانی برخلاف روحیه همکاری و «حسن‌نیت» است. چرا مسؤولان ایران اقدام متناسب با این خلف وعده غربی‌ها را به اجرا نمی‌گذارند؟ البته گفته می‌شود تحریم‌های جدید اتحادیه اروپا علیه ایران قبل از زمان اجرای بندهای توافقنامه به تصویب دوباره رسیده است، آیا ایران نمی‌تواند برخی از اقدامات مربوط به فعالیت هسته‌ای خود را پیش از زمان آغاز توافقنامه (دی ماه) به مرحله اجرا بگذارد؟
16- بندهای توافقنامه بیانگر آن است کشورهای 1+5 توانستند عدم تصویب تحریم‌های جدید را فقط به برنامه هسته‌ای محدود کنند. دیپلمات‌های ایرانی به این موضوع توجه نکردند زمانی که عدم وضع تحریم‌های جدید را به برنامه‌های هسته‌ای محدود می‌کنند، در واقع در بقیه حوزه‌ها دست کشورهای 1+5 برای وضع تحریم علیه ایران باز گذاشته شده است. چه آنکه گفته می‌شود کنگره آمریکا در تدارک تصویب تحریم‌های جدید علیه ایران به بهانه حقوق‌بشر است. آیا امکان نداشت این بخش از توافقنامه قوی‌تر تنظیم شود؟ آیا اظهارنظر علی‌اکبر صالحی مبنی بر اینکه می‌توانستیم توافقنامه قوی‌تری تهیه کنیم ناظر بر مواردی از جمله این مورد است؟
17- «عدم اعمال تحریم جدید در آمریکا» نیز از جمله دیگر امتیازات واگذار شده است که البته با توجه به یکی از بندهای مذکور در این توافقنامه، قانون ایالات متحده مبنا قرار داده شده است و کنگره و دولت آمریکا می‌توانند درصورتی که عدم تحریم ایران را برخلاف قانون آمریکا تشخیص دهند، ایران را با تحریم جدید مواجه کنند. در توافقنامه ژنو در این باره آمده است: دولت آمریکا «در چارچوب اختیارات قانونی» رئیس‌جمهور و کنگره از تحمل تحریم‌های جدید هسته‌ای خودداری خواهد کرد.
17 سوالی که مطرح شده است، تنها با استناد بر متن توافقنامه ژنو طرح شده است. بدون تردید اگر فکت شیت کاخ سفید به عنوان سندی که نگاه آمریکا به توافقنامه ژنو را بازتاب می‌دهد مورد استناد قرار گیرد تعداد این سوال‌ها چند برابر خواهد شد. با این حال وزیر امور خارجه که در جمع دانشجویان دانشگاه تهران از پاسخگویی به سوالات مطرح شده به این دلیل که این سوالات براساس فکت شیت آمریکا یا بر مبنای اطلاعات رسانه‌های خارجی تنظیم شده، خودداری کرده، چه پاسخی به سوالات مطرح شده دارد که کاملا منطبق بر بندهای توافقنامه است؟