علي شاهديان: یکی از مهم‌ترین سوال‌ها درباره توافق ژنو این است که چرا حجمی چنین وسیع و گسترده از دسترسی‌ها و بازرسی‌ها برای بازرسان آژانس در این توافقنامه طراحی شده است. ایران تاکنون یک عضو مسؤول از NPT بوده و در بیش از 3000نفر/ روز بازرسی آژانس، حتی یک نمونه از انحراف در فعالیت‌های ایران مشاهده نشده است. با این وجود، ایران انبوهی از دسترسی‌ها و بازرسی‌ها را در توافقنامه ژنو پذیرفته است که هیچ تعهد حقوقی برای آن ندارد. فهرست این تعهدات که ایران موظف شده ظرف 3 ماه آنها را انجام دهد، چنین است:
1- اطلاعات مربوط به طرح و نقشه‌های ایران برای تاسیسات هسته‌ای به آژانس ارائه می‌شود.
2- توصیف و شرحی کامل از ساختمان هر یک از سایت‌های هسته‌ای ارائه می‌شود.
3- توصیف و شرحی کامل از گستره عملیات‌های هر یک از تاسیساتی که به‌طور خاص به فعالیت‌های هسته‌ای مشغول هستند ارائه می‌شود.
4- ارائه اطلاعات درباره معادن
5- ارائه اطلاعات درباره انبارها
6- ارائه اطلاعات درباره منبع مواد
7- نهایی‌کردن توافق درباره پادمان‌ها در اراک
8- دسترسی به بایگانی دوربین‌های آفلاین
9- دسترسی به کارگاه‌های مونتاژ
10- دسترسی به تولید چرخنده‌های سانتریفیوژ
درباره این تعهدات چند نکته اساسی وجود دارد:
1- مساله اول این است که هدف غرب از درخواست این حجم از دسترسی‌ها و بازرسی‌ها از ایران که رابرت آینهورن مذاکره‌کننده آمریکا در گروه 1+5 موافقت ایران با آنها را غیر منتظره خوانده چه بوده است. یک حدس این است که 1+5 بویژه آمریکا مایل بوده همزمان با متوقف کردن روند پیشرفت بیشتر برنامه هسته‌ای ایران، نظارت‌هایی اضافی را هم به‌وجود بیاورد که هرگونه تخلف ایران از تعهداتش یا انجام هرگونه اقدام غیرمنتظره را، به سرعت کشف کند. این همان چیزی است که منابع غربی از آن با عنوان غیرممکن‌کردن «گریز غیرقابل شناسایی» در برنامه هسته‌ای ایران یاد کرده‌اند.
2- اما حدس دیگری هم وجود دارد و آن این است که نیازمندی‌های سرویس‌های اطلاعاتی غربی که از روش‌های متعارف بازرسی و با تکیه بر مقررات موجود از جمله پروتکل الحاقی و همچنین اتکا به روش‌های فعلی جاسوسی قابل کسب نبود، در یک توافق سیاسی گنجانده شده است. درست است که بخش‌های مهمی از بازرسی‌ها «مدیریت شده» خواهد بود، ولی تجربه‌های پیشین این نگرانی را به‌وجود آورده است که آیا ارائه این حجم از اطلاعات به آژانس -که ثابت شده صهیونیست‌ها دسترسی بالایی به اطلاعات آن دارند- منطق حفاظتی دارد؟
3- مساله بعدی این است که این تعهدات در موارد مهمی حتی از پروتکل الحاقی هم فراتر است و بنابراین روشن نیست که به چه دلیل ایران پذیرفته دسترسی‌هایی حتی فراتر از پروتکل به آژانس بدهد بی‌آنکه هیچ ما به ازای روشنی دریافت کند.
4- بخشی از توافق کمیسیون مشترک تشکیل شده بین ایران و 1+5 را مامور می‌کند که به حل و فصل مسائل باقیمانده حال و گذشته میان ایران و آژانس هم نظارت کند. سوال این است که چرا 1+5 اصرار دارد بر فرآیند کار ایران با آژانس مشرف باشد و آیا به این ترتیب عملا دو مسیر کار با آژانس و کار با 1+5 به گونه‌ای نگران‌کننده با هم درآمیخته نشده است؟
دیوید آلبرایت و آندریا استریکر در مقاله‌ای که روز 5 آذر روی وب سایت موسسه علوم و امنیت بین‌المللی منتشر شده، این موضوع را اینگونه توضیح داده‌اند: «طرح مشترک اقدام که اخیرا توسط ایران و گروه «1+5» امضا شد دو روند را به هم مرتبط می‌کند و به نوعی «در هم می‌آمیزد». طرح مشترک کمیسیون مشترکی متشکل از کشورهای «1+5» و ایران را تشکیل خواهد داد تا بر اعمال توافقنامه میان‌مدت و همکاری با آژانس برای تسهیل حل «مسائل نگران‌کننده گذشته و حال» نظارت شود. اگر ایران در راه رفع نگرانی‌های آژانس حرکت نکند رسیدن به توافق نهایی در هاله‌ای از تردید قرار دارد. در هم آمیختن روند مذاکره آژانس و کشورهای «1+5» نشان دهنده اهمیت رسیدگی به نگرانی‌های آژانس است. این موضوع از نظر عملی بن‌بستی برای ایران است تا مجبور شود این نگرانی‌ها را برطرف کند. اگر ایران در این امر موفق نشود و نتواند مسائل مدنظر قطعنامه‌های «شورای امنیت سازمان ملل» علیه ایران را رفع کند احتمال آن وجود دارد که از بار تحریم‌های اعمالی بر این کشور چندان کاسته نشود. همچنین در این حالت ممکن است نتوان تحت مفاد طرح مشترک به توافق جامع دست یافت یا شروطی که توسط کنگره آمریکا وضع شده را از سر گذراند.» به نظر می‌رسد سخاوت ایران در پذیرش بازرسی‌هایی که عملا پروتکل و در مواردی فراتر از آن را هم در برمی‌گیرد، قدرت چانه‌زنی ایران در مذاکرات نهایی را بشدت کم می‌کند.