مرتضي يادگاري: یکی از آیین‌های سالانه ایرانیان باستان، چهارشنبه‌سوری یا به‌عبارت دیگر، چارشنبه‌سوری بوده است. ایرانیان در آخرین سه‌شنبه شب سال خورشیدی، با برافروختن آتش و پریدن از روی آن به استقبال نوروز می‌رفتند. چهارشنبه‌سوری، یک جشن بهاری بود که پیش از رسیدن نوروز برگزار می‌شد. مردم در این روز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهایشان مراسمی را برگزار می‌کردند که ریشه‌اش به قرن‌ها پیش برمی‌گردد. مراسم ویژه آن در شب چهارشنبه صورت می‌گرفت. برای مراسم در گوشه و کنار کوی و برزن آتش‌های بزرگ بر می‌افروختند و از روی آن می‌پریدند و ترانه ویژه مراسم را می‌خواندند. مراسم چهارشنبه‌سوری برگرفته از آیین‌های کهن ایرانیان باستان است که با اشکال دیگر نیز در میان بازماندگان اقوام آریایی رواج داشت.
مراسم چهارشنبه‌سوری
بوته‌افروزی: در ایران رسم بود که پیش از غروب آفتاب، هر خانواده بوته‌های خار و گزنی را که از پیش فراهم کرده بود روی بام یا در گذرگاه در سه، پنج یا هفت «گُله» کپه می‌کرد و با غروب آفتاب و نیمه تاریک شدن آسمان، زن و مرد و پیر و جوان گرد هم جمع می‌شدند و بوته‌ها را آتش می‌زدند. در این هنگام از بزرگ تا کوچک هر کدام سه بار از روی بوته‌های افروخته می‌پریدند، تا مگر ضعف و زردی ناشی از بیماری و غم و محنت را از خود بزدایند و سلامت و سرخی و شادی به خود بخشند. مردم در حال پریدن از روی آتش ترانه‌هایی متناسب با این مراسم می خواندند که حاکی از رفتن غم و بیماری و جایگزینی آن با شادی و سلامتی بود. آنان بر اساس يك باور معتقد بودند خاکستر چهارشنبه‌سوری نحس است، زیرا مردم هنگام پریدن از روی آن، ضعف و بیماری خود را از راه جادوی سرایتی، به آتش داده و در عوض سرخی و شادابی آتش را به خود منتقل می‌کردند. بانوی هر خانه، خاکستر را جمع می‌کرد و آن را از خانه بیرون می‌برد و در آب روان می‌ریخت. در بازگشت به خانه، در خانه را می‌کوبید و ساکنان خانه را با ندای« از عروسی می‌آید و تندرستی و شادی برای خانواده آورده است» به خود می خواند و در این هنگام اهالی خانه در را به رویش می‌گشودند. او بدین گونه همراه خود تندرستی و شادی را برای یک سال به درون خانه خود می‌برد.
مراسم کوزه‌شکنی: مردم پس از آتش‌افروزی، مقداری زغال به نشانه سیاه بختی، کمی نمک به علامت شورچشمی و یک سکه به نشانه تنگدستی در کوزه‌ای سفالین می‌انداختند و هر یک از افراد خانواده یک بار کوزه را دور سر خود می‌چرخاند و آخرین نفر، کوزه را بر سر بام خانه می‌برد و آن را به بیرون پرتاب می‌کرد و در عین حال می گفت: «درد و بلای خانه را ریختم توی کوچه» و باور داشت که با دور افکندن کوزه، تیره‌بختی، شوربختی و تنگدستی را از خانه و خانواده دور می‌کند.
فال‌گوش نشینی: دختران دم‌بخت ، غروب شب چهارشنبه سوری نیت می‌کردند و از خانه بیرون می‌رفتند و در سر گذر یا سر چهارسو می‌ایستادند و گوش به صحبت رهگذران می‌سپردند و به نیک و بد گفتن و تلخ و شیرین صحبت کردن رهگذران تفأل می‌زدند. اگر سخنان دلنشین و شاد از رهگذران می شنیدند، حاجت و آرزوی خود را برآورده می‌پنداشتند، ولی اگر سخنان تلخ و اندوه‌زا می شنیدند، رسیدن به مراد و آرزو را در سال نو ممکن نمی دیدند.
قاشق زنی: زنان و دختران آرزومند و حاجت‌دار، قاشقی با کاسه‌ای مسین برداشته شب‌هنگام در کوچه و گذر راه می‌افتادند و در برابر هفت خانه می‌ایستادند و بی‌آنکه حرفی بزنند پی در پی قاشق را بر کاسه می‌زدند. صاحب خانه که می‌دانست قاشق‌زنان نذر و حاجتی دارند، نان ، برنج یا بنشن یا پارچه ای گرانبها در کاسه‌های آنان می‌گذاشت. اگر قاشق‌زنان در قاشق‌زنی چیزی به دست نمی آورد، از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید می شد. گاه مردان بویژه جوانان، چادری بر سر انداخته و برای تفریح و تمسخر به قاشق‌زنی به در خانه‌های دوست و آشنای خود می‌رفتند.
آش چهارشنبه‌سوری : خانواده‌هایی که بیمار یا حاجتی داشتند برای برآمدن حاجت و بهبود یافتن بیمارشان نذر می‌کردند و در شب چهارشنبه آخر سال
«آش ابودردا» یا «آش بیمار» می‌پختند و آن را اندکی به بیمار می‌خوراندند و بقیه را هم در میان فقرا پخش می‌کردند.
تقسیم آجیل چهارشنبه‌سوری: زنانی که نذر و نیازی می‌کردند در شب چهارشنبه آخر سال، آجیل هفت مغز به نام «آجیل چهارشنبه‌سوری» از دکان رو به قبله می‌خریدند و پاک می‌کردند و میان خویش و آشنا پخش می‌کردند و می‌خوردند. به هنگام پاک کردن آجیل، قصه مخصوص آجیل چهارشنبه، معروف به قصه خارکن را نقل می‌کردند. امروز، آجیل چهارشنبه‌سوری جنبه نذرانه‌اش را از دست داده و از تنقلات شب چهارشنبه‌سوری شده است. گرد آوردن بوته، سوزاندن و پریدن از روی آن و گفتن عبارت «زردی من از تو، سرخی تو از من» شاید مهم‌ترین اصل شب چهارشنبه‌سوری است. هر چند در سال‌های اخیر متاسفانه این رسم جایش را به ترقه‌بازی و استفاده از مواد محترقه و منفجره خطرناک داده است. وقتی سرخی‌اش از آن ماست
مرتضي يادگاري: یکی از آیین‌های سالانه ایرانیان باستان، چهارشنبه‌سوری یا به‌عبارت دیگر، چارشنبه‌سوری بوده است. ایرانیان در آخرین سه‌شنبه شب سال خورشیدی، با برافروختن آتش و پریدن از روی آن به استقبال نوروز می‌رفتند. چهارشنبه‌سوری، یک جشن بهاری بود که پیش از رسیدن نوروز برگزار می‌شد. مردم در این روز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهایشان مراسمی را برگزار می‌کردند که ریشه‌اش به قرن‌ها پیش برمی‌گردد. مراسم ویژه آن در شب چهارشنبه صورت می‌گرفت. برای مراسم در گوشه و کنار کوی و برزن آتش‌های بزرگ بر می‌افروختند و از روی آن می‌پریدند و ترانه ویژه مراسم را می‌خواندند. مراسم چهارشنبه‌سوری برگرفته از آیین‌های کهن ایرانیان باستان است که با اشکال دیگر نیز در میان بازماندگان اقوام آریایی رواج داشت.
مراسم چهارشنبه‌سوری
بوته‌افروزی: در ایران رسم بود که پیش از غروب آفتاب، هر خانواده بوته‌های خار و گزنی را که از پیش فراهم کرده بود روی بام یا در گذرگاه در سه، پنج یا هفت «گُله» کپه می‌کرد و با غروب آفتاب و نیمه تاریک شدن آسمان، زن و مرد و پیر و جوان گرد هم جمع می‌شدند و بوته‌ها را آتش می‌زدند. در این هنگام از بزرگ تا کوچک هر کدام سه بار از روی بوته‌های افروخته می‌پریدند، تا مگر ضعف و زردی ناشی از بیماری و غم و محنت را از خود بزدایند و سلامت و سرخی و شادی به خود بخشند. مردم در حال پریدن از روی آتش ترانه‌هایی متناسب با این مراسم می خواندند که حاکی از رفتن غم و بیماری و جایگزینی آن با شادی و سلامتی بود. آنان بر اساس يك باور معتقد بودند خاکستر چهارشنبه‌سوری نحس است، زیرا مردم هنگام پریدن از روی آن، ضعف و بیماری خود را از راه جادوی سرایتی، به آتش داده و در عوض سرخی و شادابی آتش را به خود منتقل می‌کردند. بانوی هر خانه، خاکستر را جمع می‌کرد و آن را از خانه بیرون می‌برد و در آب روان می‌ریخت. در بازگشت به خانه، در خانه را می‌کوبید و ساکنان خانه را با ندای« از عروسی می‌آید و تندرستی و شادی برای خانواده آورده است» به خود می خواند و در این هنگام اهالی خانه در را به رویش می‌گشودند. او بدین گونه همراه خود تندرستی و شادی را برای یک سال به درون خانه خود می‌برد.
مراسم کوزه‌شکنی: مردم پس از آتش‌افروزی، مقداری زغال به نشانه سیاه بختی، کمی نمک به علامت شورچشمی و یک سکه به نشانه تنگدستی در کوزه‌ای سفالین می‌انداختند و هر یک از افراد خانواده یک بار کوزه را دور سر خود می‌چرخاند و آخرین نفر، کوزه را بر سر بام خانه می‌برد و آن را به بیرون پرتاب می‌کرد و در عین حال می گفت: «درد و بلای خانه را ریختم توی کوچه» و باور داشت که با دور افکندن کوزه، تیره‌بختی، شوربختی و تنگدستی را از خانه و خانواده دور می‌کند.
فال‌گوش نشینی: دختران دم‌بخت ، غروب شب چهارشنبه سوری نیت می‌کردند و از خانه بیرون می‌رفتند و در سر گذر یا سر چهارسو می‌ایستادند و گوش به صحبت رهگذران می‌سپردند و به نیک و بد گفتن و تلخ و شیرین صحبت کردن رهگذران تفأل می‌زدند. اگر سخنان دلنشین و شاد از رهگذران می شنیدند، حاجت و آرزوی خود را برآورده می‌پنداشتند، ولی اگر سخنان تلخ و اندوه‌زا می شنیدند، رسیدن به مراد و آرزو را در سال نو ممکن نمی دیدند.
قاشق زنی: زنان و دختران آرزومند و حاجت‌دار، قاشقی با کاسه‌ای مسین برداشته شب‌هنگام در کوچه و گذر راه می‌افتادند و در برابر هفت خانه می‌ایستادند و بی‌آنکه حرفی بزنند پی در پی قاشق را بر کاسه می‌زدند. صاحب خانه که می‌دانست قاشق‌زنان نذر و حاجتی دارند، نان ، برنج یا بنشن یا پارچه ای گرانبها در کاسه‌های آنان می‌گذاشت. اگر قاشق‌زنان در قاشق‌زنی چیزی به دست نمی آورد، از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید می شد. گاه مردان بویژه جوانان، چادری بر سر انداخته و برای تفریح و تمسخر به قاشق‌زنی به در خانه‌های دوست و آشنای خود می‌رفتند.
آش چهارشنبه‌سوری : خانواده‌هایی که بیمار یا حاجتی داشتند برای برآمدن حاجت و بهبود یافتن بیمارشان نذر می‌کردند و در شب چهارشنبه آخر سال
«آش ابودردا» یا «آش بیمار» می‌پختند و آن را اندکی به بیمار می‌خوراندند و بقیه را هم در میان فقرا پخش می‌کردند.
تقسیم آجیل چهارشنبه‌سوری: زنانی که نذر و نیازی می‌کردند در شب چهارشنبه آخر سال، آجیل هفت مغز به نام «آجیل چهارشنبه‌سوری» از دکان رو به قبله می‌خریدند و پاک می‌کردند و میان خویش و آشنا پخش می‌کردند و می‌خوردند. به هنگام پاک کردن آجیل، قصه مخصوص آجیل چهارشنبه، معروف به قصه خارکن را نقل می‌کردند. امروز، آجیل چهارشنبه‌سوری جنبه نذرانه‌اش را از دست داده و از تنقلات شب چهارشنبه‌سوری شده است. گرد آوردن بوته، سوزاندن و پریدن از روی آن و گفتن عبارت «زردی من از تو، سرخی تو از من» شاید مهم‌ترین اصل شب چهارشنبه‌سوری است. هر چند در سال‌های اخیر متاسفانه این رسم جایش را به ترقه‌بازی و استفاده از مواد محترقه و منفجره خطرناک داده است. ارسال نظر
پربیننده