سرگیجه به سبک تورناتوره

خشايار سنجري: تورناتوره که با فیلم‌های پیشینش (بویژه سینما پارادیزو) مهارت بالای خود را در نمایش احساسات عمیق بشری در قالب داستان‌هایی که بیشتر به سینمای عامه‌پسند تعلق دارد، نشان داده بود، در آخرین اثر خود که به زبان انگلیسی ساخته شده، توانایی خود را در ترسیم یک تریلر هیچکاکی، به رخ کشیده است. فیلمی که سرشار از جزئیات رمزآلود و دنیایی غریب و پر از سوژه‌های بکر است. سهم مهمی از محبوبیت فیلم‌های او به همین سوژه‌های پیچیده در ابهام تعلق دارد. سوژه پرابهام این فیلم نیز اینگونه تفسیر می‌شود: «روند نابودی مردی که به علت ناتوانی در ارتباط، به محبوس‌کردن تابلوهای نقاشی روی آورده است.» علاقه‌مند‌شدن مردی که کلکسیونر تابلوهای نقاشی خاص هنری است و کارش قیمت‌گذاری و فروش اینگونه آثار است، به دختری که ترس از اجتماع و رابطه با انسان‌ها دارد، بستری حاصلخیز برای رشد و پروراندن یک درام عاشقانه فراهم آورده که تورناتوره با ظرافت‌های خاص و نماهای درخشان گفت‌وگو از پشت دیوار، توانسته روند تغییر در مردی نفوذناپذیر، خشن و با وسواس بی‌پایان، به مردی عاشق‌پیشه و مهربان و آسان‌گیر را به تصویر بکشد و برای دراماتیزه کردن این تحول عظیم در شخصیت اصلی‌اش، عجله نکرده و پله پله عشق را در وجود مرد می‌اندازد. رازآلود بودن زن قصه و میل بالای نوع بشر به کشف ناشناخته‌ها، عامل به دام افتادن ویرجیل الدمن (کاراکتر مرد) می‌شود که همواره از درگیر احساس و علاقه ‌شدن گریخته است. شخصیت مرد و زن یک وجه مشترک مهم دارند که دلیل دیگر علاقه شدید مرد به زن می‌شود: «هر دو شخصیت‌هایی بیمارگون، اجتماع‌گریز و تنها هستند که کسی را به خلوت خود راه نمی‌دهند، به‌راحتی اعتماد نمی‌کنند و مرزی بین دنیای درون و بیرون خود دارند. یکی با آن اتاق پر از پرتره‌های زنان و دیگری با اتاقی که سراسرش دیوار است.» اوج هنر تورناتوره آنجاست که بیننده در انتهای فیلم، همراه ویرجیل الدمن (جفری راش) شکست می‌خورد و خانه‌ای را که بنا شده بر پایه عشقی بی‌انتها می‌دانسته، فروریخته و ویران‌‌شده می‌یابد و الدمن را که شخصیتی گریزان از زن و عشق بود، محق ارزیابی می‌کند، زیرا نتیجه اعتماد بی‌دریغ، سرقتی حساب شده و دلی شکسته است که الدمن را با سفیدی آزاردهنده و بی‌پایان دیوارهای اتاقش تنها می‌گذارد. نشانه‌گذاری‌های متعدد ولی نامحسوس و هوشمندانه فیلمساز برای مخاطبین بادقت، که از فاجعه پیش روی الدمن خبر می‌دهد، در زوایای پنهان فیلم دیده می‌شود. آن زن عجیب و نابغه ریاضی در کافه روبه‌روی خانه، کلید همه قفل‌های سر راه مرد داستان است که همواره با بی‌توجهی از کنار او عبور می‌کنیم و تورناتوره ما را دعوت به دقت در تمام جزئیات عالم هستی و پدیده‌های ریز و درشتش می‌کند؛ توجهی که اگر الدمن به آن معطوف می‌شد، اینک هم کلکسیون بی‌بدیلش را داشت و هم اندک امیدی باقی مانده برای شکل‌گیری یک عشق شیرین و دست‌یافتنی. ویرجیل، که تخصصش، تشخیص آثار هنری اصل از تقلبی بود، در متن زندگی‌اش نتوانست از این توانایی برای شناخت احساس سره از ناسره استفاده کند. او که همواره با تقلب همراه دوستش، برنده حراجی‌ها بوده، حالا خود اسیر یک تقلب همه‌جانبه و مهندسی‌شده می‌شود. کاراکتر زن در این فیلم را می‌توان هجویه‌ای بر زنان در فیلم نوآر دانست. زنانی اغواگر و فریبنده که معمولا پوشش‌های جذاب و آرایش‌های شدید دارند و مرد داستان را به نابودی می‌کشند اما در اینجا، با زنی روبه‌رو هستیم که اجتماعی نیست، لباس‌های خاصی نمی‌پوشد، خبری از آرایش‌های عجیب نیست و همچون دختران اسطوره‌ای، رخ نمی‌نماید ولی همان نقش ویرانگر و فم فتال را ایفا می‌کند. در این فیلم خبری از دکوپاژ‌های پرعظمت و چشم‌نواز و over head shot ‌های تورناتوره که در فیلم‌های قبلی‌اش بینندگان و طرفدارانش را مسحور کرده بود، نیست و فضای به‌وجود آمده بیشتر در خدمت یک ملودرام خانوادگی است که روایتگر یک سیر و سلوک در عواطف آدمی ا‌ست.