رئیس‌جمهور كنونی آمریكا یك سیاه‌پوست است. هرچند آمریكا این روزها نیاز دارد كه مساله تبعیض‌نژادی را حل شده معرفی کند اما جنبش‌های نژادپرستانه از بدو انتخاب باراك حسین اوباما، از هیچ حمله و توهینی به او دریغ نكردند. با این حال موضوع آخرین پیشنهاد رهبر انقلاب برای مطالعه درباره وحشی‌گری‌های آمریكا به شخص اوباما هم بی‌ارتباط نیست. آن هم نه از باب ظالم بودن، بلكه بدین سبب كه نیای او و خانواده‌اش مثل آدم‌های این كتاب(ریشه‌ها) به آفریقا بازمی‌گردند. رهبر انقلاب اسلامی در دیدار با ده‌ها هزار نفر از فرماندهان بسیج سراسر كشور در بخشی از بیانات‌شان به شاخصه‌های استعمار و استكبار پرداختند. ایشان یكی از این شاخصه‌ها را اینگونه معرفی کردند: «يكى از شاخص‌هاى ديگر استعمار و استكبار اين است كه جنايت را نسبت به ملت‌ها و نسبت به آحاد بشر مجاز می‌‌شمرند و اهميت نمی‌‌دهند. اين يكى از بلاياى بزرگ استكبار در دوران جديد است.» بعد یك مثال روشن و مصداق معین هم بیان كردند كه برخورد مستكبرین با بومیان آمریكا بود و برای دومین‌بار در 3 ماه اخیر از یك كتاب خارجی اسم بردند و خواندن آن را مغتنم دانستند: رمان «ریشه‌ها» نوشته آلكس هیلی. ایشان چندی پیش از این هم در دیدار با فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از كتاب «نگاهی به تاریخ جهان» جواهر لعل نهرو با موضوع استعمار اسم برده بودند.
ریشه‌ها چه طور كتابی است؟
«قانون می‌گوید اگر سیاه‌پوستی، در چشم سفیدپوستی راست نگاه كند ۱۰ ضربه شلاق باید بخورد. قانون آنها می‌گوید اگر سفیدی قسم بخورد كه سیاهی دروغ گفته است، حق دارند یك گوش او را ببرند. اگر سفید بگوید سیاه دوبار دروغ گفته است حق دارند دوتا گوش او را ببرند. قانون می‌گوید اگر آدم سفیدی را كُشتی به دارت خواهند زد اما اگر سیاهِ دیگری را بكُشی فقط شلاق می‌خوری... خواندن و نوشتن برای سیاهان غیرقانونی است. كتاب دادن به سیاه‌ها غیرقانونی است». اینها قسمت‌هایی از توصیه‌های یك سیاه‌پوست داستان به «كونتاكینته» از شخصیت‌های اصلی رمان «ریشه‌ها»ست؛ وقتی كونتاكینته برای بار چهارم از دست ارباب سفیدپوستش فرار می‌كند و توسط سفیدپوستان به دام می‌افتد، قسمتی از پای راست او را قطع می‌كنند تا دیگر فكر فرار به سرش نزند. آنها حتی زنان باردار سیاه را هم به كار در مزارع می‌فرستادند و آنقدر از آنها كار می‌كشیدند كه بچه‌شان سقط شود. كف دست سیاهان را به دیوار میخ می‌كردند و مجبورشان می‌كردند گوش‌های بریده خود را بخورند.
كونتاكینته كه فرزند «بینتا» و «امورو» یعنی نِیای هفتم نویسنده كتاب است در «ژوفوره» -یكی از روستاهای گامبیا- در قرن هجدهم زندگی می‌كند. اهالی ژوفوره در عین اینكه مسلمان بوده‌اند، آداب و رسوم خاصی نیز داشته‌اند كه كتاب در فصول اولیه آنها را شرح می‌دهد. نكات ریز فرهنگ خاص اهالی آفریقا بویژه برای ما مسلمانان به لحاظ شباهت‌های بین‌فرهنگی جذاب و خواندنی است. معمولا غربی‌ها و سفیدپوستان آمریكایی اینگونه تبلیغ می‌كردند كه سیاهان اقوامی غیرمتمدن و بدوی هستند كه همیشه چشمشان به زرق و برق زندگی سفیدپوستان و جذابیت‌های آن بوده است؛ در حالی كه اینگونه نیست. با خواندن این كتاب می‌فهمید كه سیاهان اولیه حتی از بوی سفیدپوستان هم خوش‌شان نمی‌آمد!
در سال ۱۷۶۷ میلادی كونتاكینته توسط تجار برده ربوده می‌شود و پس از شكنجه و سفری در شرایط سخت و طاقت‌فرسا با كشتی به سواحل مریلند در آمریكا می‌رسد. او را در یك حراجی به مبلغ ۸۵۰ دلار به یكی از مزرعه‌داران سفیدپوست می‌فروشند. ادامه كتاب شرح حال هنرمندانه زندگی مشقت‌بار و ماجراهایی است كه بر او و نسل‌های بعدی‌اش تا الكس هیلی، نویسنده كتاب در آمریكا گذشته است. نویسنده در ابتدای كتاب می‌گوید این كار حاصل ۱۲ سال پژوهش درباره اجداد آفریقایی‌تبارش است. كسانی‌كه با رواج برده‌داری در قرن هجدهم از سرزمین مادری خود در آفریقا ربوده شدند و برای كار اجباری برای سفیدپوستان آمریكایی به آنجا منتقل شدند.
داستان «ریشه‌ها» جذاب و پركشش است. با وجود حجم ۷۰۰ صفحه‌ای آن، بیشتر خوانندگانش اذعان دارند پس از شروع و درگیرشدن با موضوع اصلی كتاب نتوانستند تا قبل از رسیدن به آخرین خط، آن را زمین بگذارند. كتابی كه در سال ۱۹۷۶ منتشر شد و در كمتر از 7 ماه پس از انتشار، توانست بیش از یك و نیم میلیون نسخه بفروشد و به بیش از ۳۷ زبان زنده دنیا ترجمه شود.
این وقایع افسانه‌های تاریخی مربوط به هزاران سال پیش نیست بلكه اتفاقاتی واقعی و مربوط به ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال گذشته است. در گزارش به رئیس‌جمهوری آمریكا درباره شورش سال ۱۹۱۷ میلادی در شهر سنت‌لوئیس چنین آمده است: «در منطقه‌ای به‌طول ۸۰۰ متر سه یا چهار سانت خون جاری بود. جلوی اتوبوس‌ها را می‌گرفتند و سیاهان را از هر سن و جنسی پیاده می‌كردند، با چماق و لگد می‌زدند و با خونسردی سیاهانی را كه در خیابان در خون خود افتاده‌بودند، با هفت‌تیر می‌كشتند». الكس هیلی، نویسنده كتاب هم در چند خط ابتدایی كتابش و در یادداشتی غیرمتعارف نوشته است: «نقشه‌ای در كار نبود كه پژوهش‌های مربوط به ریشه‌ها و نوشتن این سرگذشت ۱۲ سال طول بكشد. انتشار این كتاب در ۲۰۰ سالگی استقلال ایالات متحده آمریكا كاملاً تصادفی است. این است كه ریشه‌ها را به عنوان هدیه روز تولد به كشورم كه بخش عمده ریشه‌ها در آن روی داده است، تقدیم می‌كنم.» به‌‌رغم گذشت سه دهه از عمر ترجمه كتاب، متن آن هنوز زبان معیار را حفظ كرده است و مشكلی در برقراری ارتباط با مخاطب امروز ندارد. تنها اشكال ظاهری كتاب حروفچینی ریزخط كتاب است. امری كه شاید برای كم كردن حجم كتاب و قواره‌بندی كتاب در قطع كوچك بوده باشد.
***
مدت‌های مدیدی بود كه رهبر انقلاب رمان خارجی را در سخنان عمومی خود پیشنهاد نداده بودند. در اشارات و توصیه‌های رهبر انقلاب به این آثار صرف‌نظر از ارزش‌های ادبی، معمولا استفاده تاریخی و فرهنگی مدنظر است و در واقع رمان‌هایی از قبیل ریشه‌ها كاربردی فراتر و گسترده‌تر از ادبیات اثر دارد. رمان ریشه‌ها بیشتر از یك توصیه ادبی توصیه‌ای سیاسی برای تقویت تصویر ذهنی مردم است. ریشه‌ها كتاب جدیدی نیست و نخستین چاپ آن به بیش از ۳۰ سال پیش بازمی‌گردد اما برای جامعه جوان ما كه شاید از تاریخ استعمار و سلطه‌گری غربی‌ها كمتر بداند آموزنده و خواندنی است.