امین حسنی: درباره توافقنامه ژنو یادداشت‌ها و تحلیل‌های بسیار متفاوتی ارائه شده، در این نوشته قصد داریم به طور خلاصه این توافقنامه را از منظر حقوقی و فنی مورد مداقه قرار دهیم. لازم به یادآوری است ما منکر زحمات تیم مذاکره‌کننده نیستیم و نوشتن اینگونه نقدها به منزله تضعیف بچه‌های انقلاب نیست. همانطور که رئیس محترم دستگاه دیپلماسی در شبکه خبر فرمودند آماده شنیدن نقدها هستند، امیدواریم اینگونه نقدها کمک‌کننده آنها در مذاکرات آتی باشد. درباره توافقنامه‌ها و معاهدات بین‌المللی اولین نکته‌ای که لازم است مورد توجه قرار گیرد استفاده از واژگانی است که معنای دقیق و مشخص بدهند. به تعبیر دیگر در دنیای دیپلماتیک جنگ جنگ واژگان است و باید حتی الامکان از کلماتی استفاده کرد که تفسیرپذیر نباشند. متاسفانه در این توافقنامه بارها و بارها از کلماتی استفاده شده که دست تیم غربی را برای تفسیرهای متناقض با آنچه تیم ایرانی می‌گوید مورد توافق قرار گرفته باز گذاشته است. البته تیم آمریکایی حتی نگذاشت جوهر امضای طرفین روی توافقنامه خشک شود و جان کری و اوباما تنها یک ساعت پس از این توافق مواضعی برخلاف آنچه آقای ظریف درباره محتوای این توافقنامه گفت، اظهار داشتند که خود گویای این مساله بدیهی است. طبق ماده 4 معاهده NPT کشورهای عضو می‌توانند از چرخه کامل سوخت هسته‌ای برخوردار باشند. به تعبیر دیگر کشورهایی که به دنبال سلاح هسته‌ای نیستند حق توسعه و تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هسته‌ای را دارا هستند. با دقت در این توافقنامه برخلاف گفته آقای ظریف که می‌گویند در دو قسمت به حق غنی‌سازی ایران اذعان شده چنین چیزی مشاهده نمی‌شود! در بند اول پس از حق بهره‌برداری از انرژی هسته‌ای متاسفانه از کلمات mutually defined enrichmen و practical limits و transparency measures استفاده شده که بسیار تفسیرپذیرند. اولا با توجه به معنای حقوقی این کلمات این توافق چیزی فراتر از NPT است چون طبق بند4معاهده NPT لازم نیست برای دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای به «تعریف مشترک» با کشورهای دیگر دست بزنیم، ثانیا «محدودیت‌های عملی» که به این توافق اضافه شده است درواقع ایران را محدود می‌کند که طبق نیاز واقعی فعلی دست به تولید بزند که این هم در آینده کشور را دچار مشکل می‌کند و دست ایران را برای گسترش تاسیسات هسته‌ای خواهد بست، ثالثا «اقدامات شفاف‌ساز» هم از آن کلماتی است که متاسفاته متری برای سنجش آن وجود ندارد. با توجه به سابقه غربی‌ها در طی سال‌های 82 تا 84 و دو سال و نیم تعلیق داوطلبانه ایران هیج گاه کشورهای غربی و آژانس حاضر نشدند به طور صریح بگویند که انحرافی در پرونده هسته ایران وجود ندارد، حالا چطور این اقدامات شفاف‌ساز منجر به حصول اطمینان غرب از صلح آمیز بودن برنامه غنی‌سازی ایران خواهد شد؟ الله اعلم! یکی دیگر از کلمات تفسیرپذیر به کار رفته renewable است. این بار هم شاهدیم که از «تمدید» صحبت شده ولی زمانی برای انتهای دوره 6 ماهه در نظر گرفته نشده. به نظر شما عکس‌العمل تیم ایرانی بعد از 6 ماه وقتی با این جمله غرب مواجه شد که اطمینانی از صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای به دست نیاورده و نیاز به تمدید این زمان است چه خواهد بود؟! از یک طرف اگر قبول نکند که غرب دوباره با بازگشت تحریم‌های معلق و تصویب قطعنامه‌های جدید ایران را تهدید خواهد کرد و عملا این خوشی 6 ماهه که از آن به ماه عسل دولت تعبیر می‌شود زود از بین می‌رود، اگر قبول هم بکند در پازل آنها بازی کرده و بنابر اظهارات خود غربی‌ها این پرونده بین 10 تا 20 سال طول خواهد کشید. یعنی دولت‌های بعدی هم باید بیایند سر کار و مذاکره کنند تا بعد از 20 سال ان‌شاء‌الله و به لطف مرحمت غربی‌ها پرونده ایران به حالت عادی درآید و با ایران مثل سایر کشورهای عضو NPT رفتار شود! یکی از حقوقی‌ترین بندهای این قطعنامه که در رسانه‌های داخلی هم کمتر به آن پرداخته شده بحث کمیسیون نظارتی است که قرار است بین ایران و 1+5 تشکیل شود اولا با توجه به اینکه تعهدات 1+5 هسته‌ای نیست هیچ نهاد ثالثی محقق شدن اقدامات 6 کشور را بررسی نمی‌کند. ثانیا متاسفانه مسؤولیت راستی‌آزمایی اقدامات مربوط به موضوع هسته‌ای به آژانس سپرده شده است. با توجه به اینکه در این موضوعات دبیرخانه آژانس اختیاری از خود ندارد باید برای راستی‌آزمایی آن را به تصویب شورای حکام برساند، یعنی عملا پرونده ایران از حالت داوطلبانه درآمده و به صورت بین‌المللی تبدیل می‌شود و اگر ایران روزی خواست دیگر به این تعهدات عمل نکند با قطعنامه‌های شورای حکام روبه‌رو خواهد شد. البته قبول این مساله از تیم آقای روحانی و ظریف بعید بود. با توجه به تخصص رئیس‌جمهور در بحث‌های حقوقی و تجربه‌ای هم که در پرونده مشابه در دوران اصلاحات (ادامه ندادن تعلیق داوطلبانه موجب صادر شدن قطعنامه‌های مختلف علیه ایران شده بود) وجود داشت انتظار می‌رفت که دوستان دقت بیشتری را انجام دهند. درباره عناصر گام اول(Elements of a first step) و نظارت‌های بیشتر ذکر چند نکته ضروری است. چیزی که مشخص است تعهداتی که روی دوش ایران گذاشته شده است نه تنها مطابق با NPT نیست بلکه حتی فراتر از پروتکل الحاقی است! مثلا دسترسی به معادن و کارگاه‌های مونتاژ حتی در پروتکل هم نیامده. در بحث تعهدات ایران که بیشتر به جنبه‌های فنی مربوط می‌شود عملا ایران باید اورانیوم موجود غنی شده 20 درصد را به صورتی اکسید کند که خط برگشت‌پذیر هم وجود نداشته باشد و در صورت اتمام این مواد برای رآکتور تحقیقاتی تهران، ایران دیگر نمی‌تواند اورانیوم بالاتر از 5 درصد را غنی‌سازی کند. همچنین با توجه به اینکه عبارت عدم گسترش فعالیت‌های هسته‌ای در تاسیسات سوخت هسته‌ای نطنز، فردو و رآکتور اراک در متن آمده، رآکتور اراک که فعلا به بهره‌برداری نرسیده عملا تعطیل می‌شود(منظور از تعطیلی بسته شدن درِ رآکتور‌ها و نیروگاه‌های هسته‌ای نیست، بلکه سوق دادن فعالیت‌های هسته‌ای به سمت کارهای آزمایشگاهی و بدون استفاده است، یعنی هم چرخ سانتریفیوژها می‌چرخد و هم موتور دستگاه چمن زنی برای تزئین فضا! عملا استفاده‌ای از آنها در پیشرفت کشور نمی‌شود) بندهای دیگر آن از جمله عدم ساخت محل‌ها جدید برای غنی سازی هم در تضاد کامل با معاهده NPT است. در قسمت نظارت‌های بیشتر هم چند اشکال اساسی به چشم می‌خورد. اینکه ایران دنبال سلاح هسته‌ای نیست که امری بدیهی است ولی این دلیل نمی‌شود که ایران حتی فراتر از پروتکل، اطلاعات تمام تاسیسات هسته‌ای از معدن گرفته تا کارگاه‌های مونتاژ را راحت در اختیار غرب بگذارد. با این کار اولا غرب نسبت به توانمندی‌های ایران اشراف کامل پیدا می‌کند در ثانی این اطلاعات در آینده ممکن است منجر به خرابکاری‌های اساسی در گوشه و کنار کشور شود و حتی در مواردی هم پیش‌بینی افزایش شهدای هسته‌ای دور از انتظار نیست. با توجه به اینکه حتی خود غربی‌ها هم از سخاوت ایران در مذاکرات شگفت‌زده شده‌اند(تعبیر خاویر سولانا) به نظرم بررسی اقدامات و تعهدات 1+5 درباره ایران بیشتر به خرد شدن اعصاب خواننده منجر می‌شود! (در یک جمله رسما آبنبات چوبی گرفتیم) به همین دلیل از توضیح آن می‌گذرم. در گام نهایی هم متاسفانه درج عباراتی مانند practical needs، agreed limits on scope، level of enrichment و... به صراحت با مفاد بند 4 NPT که خط قرمز ماست در تضاد است. با توجه به استفاده از این کلمات در این توافقنامه، در اینجا هم مثل چند جای دیگر در این توافقنامه باید سر حقوق حقه ملت ایران با غرب به تعریف مشترک برسیم، و نمی‌توانیم از حقوقمان که همان استفاده از چرخه کامل سوخت هسته‌ای است بهره‌مند بشیم. این توافقنامه دارای اشکالات اساسی دیگری هم بود که به دلیل طولانی شدن مطلب به آن نپرداختیم، از رئیس‌جمهور محترم که در مجامع گوناگون خود را حقوقدان معرفی می‌کند (شانس آوردیم که ایشان حقوقدان است و نه سرهنگ، چون معلوم نبود اگر از مباحث حقوقی سر در نمی‌آوردند چند برابر این اشتباه حقوقی مرتکب می‌شدند) انتظار می‌رود که به دور از فضای تملق که این روزها در رسانه ملی برای ایشان فراهم آورده‌اند به مجامع علمی و دانشگاه‌ها بیایند و نسبت به این سوالات پاسخ مناسب بدهند.