نیروی گریز از مرکز در سینمای ایران

بهزاد شیخ: نیرو یعنی توان، کشش یا جاذبه برای انجام کاری. نیرو را می‌توان در هر چیزی جست‌وجو کرد؛ پدیده‌های نجومی، اصول مکانیکی، حتی سیاست یا پدیده‌های ماورایی. در حقیقت این نیرو است که توان لازم را برای انجام فعالیت‌های گوناگون به ما می‌دهد. اگر نیرو نباشد حتی بهترین تئوری‌ها هم در مقام سخن و حرف باقی می‌ماند. نیرو می‌تواند درجهت اصلاح یا تخریب به خدمت گرفته شود. اصولا به‌کارگیری نیرو در جهت اصلاحات در جهانی که پیش رو داریم نیاز به سازوکارهای هوشمندانه‌ای دارد اما آنچه ما را در ابزار قدرتمندی یعنی هنر و بخصوص سینما ترغیب به پیشروی می‌کند باید نیرویی فراتر از اراده معمولی باشد‏، چون در هنر ما با خلق اثر مواجه هستیم. این نیرو این روزها در حال فرار از مرکز است. فرار از مرکز می‌تواند به چند شکل جلوه کند؛ اول اینکه فرار از مرکز به فرار از متن تبدیل شده است. اصولا فیلم‌ها براساس دوری از متن و واقعیات جامعه حرکت می‌کنند و حرکت در این مسیر به نوعی ارزش تلقی می‌شود. اگر فیلمی بتواند در حوزه‌های نامانوس حرکت کند، کارگردان فیلم مفتخر به نگاه تازه و کاشف دنیاهای جدید می‌شود. پدیده‌ای شوم که از اصلی‌ترین دلایل دوری مخاطب از سینمای ما است. انگار در سینمای ما کسی کاری به مردم و آحاد جامعه ندارد. گویی دغدغه‌های امروز مردم خواهانی ندارد. فرار از اصول فیلمسازی معمول، فضیلت و شخصیتی منحصر به فرد برای فیلمساز به همراه دارد. فرار از اصول معمول، امروز شکل‌های جدیدی به خود گرفته است. از مهم‌ترین شیوه‌های رایج به شیوه‌های بی‌تکلف و مسؤولیت در تدوین و فیلمبرداری باید اشاره کرد. امروز شکل تدوین و فیلمبرداری به گونه‌ای است که باید آن را فراتر از معیارهای گذشته جست. تدوین‌های خارج از خط داستان و بدون توجه به ابعاد مکانی و زمانی و فیلمبرداری‌های روی دست و بدون کادربندی‌های کلاسیک نمونه‌های آن هستند. شکل دیگر فرار از مرکز به فرار از داستان و روایت معطوف است. فیلم‌های امروز به نوعی داستان‌گریزی و عدم روایت‌های قصه‌ای را دنبال می‌کنند. با این توصیفات امروز با سینمایی روبه‌رو هستیم که از تمام جهات اصول را شکسته و در بی‌تعهدی به گذشته‌اش به پیش می‌رود. در این بین مخاطب هم به دنبال این سینما می‌رود که در نهایت به وادی پر از تردیدی می‌رسد که در این سرزمین می‌توان همه چیز را شکست و هیچ چیز قطعیت ندارد اما فرار از مرکز در این روز‌ها در سینمای ما تعریفی دیگر را نیز به دنبال خود دارد. سینمایی که سمت دوربینش را از جامعه متعارف ایرانی به جامعه کمتر متعارف و گاهی نامانوس و سوژه‌هایش را نیز به سوژه‌های نامتعارف می‌کشاند. امروز می‌بینیم که بسیاری از فیلم‌ها در شهرستان‌ها و روستاهای دور ساخته می‌شود. البته شاید تب کیارستمی شدن به این جریان کمک کند اما چرا باید این رشد در این سال‌ها که دیگر کیارستمی از سینمای ما دور است، تجربه شود. نکته مهم در فرار فیلمساز از زندگی متعارف است، فرار از زندگی معمول ایرانی است که باید انگیزه اصلی فیلمسازان در این دوران باشد و کشش آنان را به خاص شدن توجیه می‌کند. با این اوصاف سینمای ما نیرویی دارد به اسم نیروی گریز از مرکز که مخاطب، هنر و جامعه را به سمت عدم قطعیت در فضاهای نامتعارف می‌کشاند. با این شیوه در آینده در سینما باید به دنبال مخاطبی بگردیم که تمایل بسیار به هنجارشکنی داشته باشد یا از جامعه شهری و خانواده ایرانی فراری باشد.