گروه فرهنگ و هنر: «ملی بدون کارت» روایت فردی هندی است که به عنوان رزمنده در جبهه و لشکر 41 ثارالله شیمیایی شده و دو پای خود را از دست می‌دهد. سوژه در نگاه اول بسیار جذاب است، محمدعلی شعبانی نیز توانسته با روایتی منسجم و مناسب آن را به مستندی درخور توجه تبدیل کند. این فیلم در جشنواره شهید آوینی جایزه بهترین کارگردانی را از آن خود کرد و در جشنواره هفتم سینماحقیقت نیز در بخش مسابقه ملی روز جمعه (22 آذر) در سینما فلسطین پخش می‌شود. به بهانه حضور فیلم در جشنواره سینماحقیقت و روایت متفاوت آن گفت‌وگویی با کارگردان ترتیب دادیم که از نظرتان می‌گذرد. فیلم اخیرتان درباره جانباز خارجی است، چگونه با امیر سینک آشنا شدید و روایتی انسانی را رقم زدید؟
در استان کرمان درگیر ساخت مستندی صنعتی درباره شرکت ملی مس سرچشمه بودم و به صورت اتفاقی با این فرد آشنا شدم. با شنیدن چنین سوژه‌ای طبیعی است که هیجانی شدم چون سوالات بسیاری در ذهنم ایجاد شده بود اما سه، چهار روز بر هیجاناتم غلبه کردم و توانستم به دقت موضوع را واکاوی کنم. در این مدت با خودم خلوت کردم تا به ساختار مناسبی برسم. شنیدن چنین سوژه‌ای حلاوت و هیجان خاصی برای مستندساز خواهد داشت اما از سن و سال من گذشته بود که بدون تعمق و اندیشه تنها یک فیلم گزارش‌گونه یا گفت‌وگومحور بسازم یا با عجله به سراغ موضوع بروم.
مستندی اجتماعی با نقشی از جنگ
بیشتر به نظر می‌آید فیلم مستند اجتماعی است.
بله! فیلم مستند اجتماعی است که در آن جنگ نقش دارد، فیلم مستند جنگ از نوعی که سراغ داریم و همه ذهن‌ها به آن سمت هدایت می‌شود، نیست. این مستند را به گونه‌ای روایت کردم که احساس مظلوم‌نمایی، حرف‌های کلیشه‌ای و احقاق حق جانبازان از مردم و مسؤولان به شیوه‌ای که متداول است در آن دیده نمی‌شود. در این فیلم سعی کردم با ترکیب‌بندی پلان‌ها و نوع تصویربرداری و... شأن فرد به عنوان انسان حفظ شود.
روایت فیلم، محاکمه خانواده
برای نزدیک شدن به این خانواده و روایت این داستان چه سبکی را انتخاب کردید؟
در این فیلم سبک خاصی را تجربه کردم. طراحی من به این صورت بود که مصاحبه به صورت متعارف شکل نگرفت به نوعی سوژه اصلی داستان (امیرسینک) مورد پرسش خانواده‌اش (همسر و فرزندانش) قرار می‌گرفت و به نوعی آنها انگیزه حضور او در جنگ و ایران را برای مخاطب واکاوی می‌کنند و شاید در نگاه اول محمد حیدری (امير سينك)به یک محاکمه خانوادگی دعوت شده است. او به‌خوبی به سوالات خانواده‌اش پاسخ می‌دهد. امیر با حلاوت خاصی راجع به سفر تفریحی‌اش به اروپا و اینکه چگونه به لحاظ مالی در مضیقه قرار گرفته و در نهایت به ایران می‌آید تا کار کند و بعد به هند مسافرت کند، صحبت می‌کند. او در میان پرسش‌های خانواده‌اش از علاقه‌مندی به همسر و ازدواجش سخن می‌گوید و اینکه برای رسیدن به همسرش اسلام را پذیرفته و مسلمان می‌شود، شکل‌گیری انقلاب اسلامی و عشق به شخصیت امام خمینی و حضور 6 ساله‌اش در جبهه‌های جنگ و از دست دادن پاهايش. در تمام مستند به گونه‌ای به این فرد نزدیک می‌شوم که شأن و شخصیت او کاملا حفظ شود در حالی که از بدیهیات زندگی مثل شناسنامه، کارت ملی، یارانه و... محروم است.
دوری از قضاوت
در طول داستان هیچگاه در مقام قضاوت برنمی‌آیم و مخاطب رفته‌رفته به بی‌محبتی و بی‌مهری مسؤولان در جریان زندگی او پی می‌برد. او که برای کشور ما جان‌نثاری کرده امروز برای خریداری کلیه (در اثر عارضه شیمیایی کلیه‌هایش را از دست داده) به دلیل اینکه جزو اتباع خارجی است دچار مشکل شده و تنها چشم به‌راه دیدن همرزمانش است که لحظاتی او را از تنهایی خارج کنند. مسؤولان بنیاد شهید رفسنجان و اداره ثبت احوال شهر باید به وضعیت این جانباز رسیدگی کنند که متاسفانه کوتاهی کردند. این جانباز در هر جای دیگر دنیا بود تبدیل به اسطوره شده بود اما ما متاسفانه سرگرم مسائل خودمان هستیم. تلاشم در کل کار این بود که مظلوم‌نمایی نکرده و از کلیشه‌ها بپرهیزم زیرا معتقدم بیش از این افراد، ما لایق ترحم هستیم. تلاش کردم مجیزگویی نکنیم، در ستایش و نکوهش صحبت نکنیم که همین امر سختی کار را دوچندان می‌کرد.
کارگردانی پررنگ نیست/ خودم را حذف کردم
انتخاب ساختاری که فیلم به ملودرام احساسی تبدیل نشود اهمیت خاصی دارد...
در زمانی که به نوع روایت و ساختار فکر می‌کردم با دوستانم مشورت می‌کردم همچنین با حامد خسروی که امیدوارم به دوران اوج خودش برگردد تلفنی صحبت می‌کردم و مشاوره‌های مختلف از دوستانم گرفتم. با یک روانشناس برای مشاوره ارتباط داشتم تا بتوانم هرچه بهتر کار را به ثمر برسانم.
ساختاری که برای فیلم انتخاب کردم ساختار نویی است، البته ممکن است بدعت‌گذاری نباشد اما کمتر دیده شده است من پای دردهای دلش نشستم اما در فیلم استفاده نکردم. شاید در فیلم احساس کنیم این فرد آدم تنهایی است که در تدوین شکل گرفته اما به درستی روایت می‌شود که او به دنبال مال‌اندوزی نبوده زیرا در بخشی از فیلم می‌گوید در رفسنجان ماهی 12000 تومان ماهانه عایدی داشته و وقتی جبهه رفته عایدی او به 2500 تومان رسیده است. تلاش کردم زوایای دوربین را زوایای عادی انتخاب کنم که خیلی شخصیت محمد حیدری پررنگ نباشد و اقتدار او دیده شود. یاد گرفتم که برای ارائه کار و رسیدن به مفهوم درست خودم را حذف کنم و در کار کارگردانی پررنگ نباشد. حیدری آدم خوشحالی نبود، خمودگی و ناراحتی در چهره‌اش موج می‌زد بنابراین در هیچ جا نخواستم به یک آدم ناراحت، شادی بیهوده و تصنعی بدهم.
پرهیز از پلان‌های کلیشه‌ای
در بیشتر این دسته از فیلم‌ها پلان‌های کلیشه‌ای دیده می‌شود، چگونه از این پلان‌ها فرار کردید؟
با طراحی که برای روایت داشتم تقریبا سعی کردم از پلان‌های کلیشه‌ای این دسته از فیلم‌ها پرهیز کنم. یکی از پلان‌هایی که در این دسته از فیلم‌ها نامتعارف است و بی‌رحمانه آن را گرفتم پلان حمام است؛ در شرایطی که در حال شست‌وشو است و باند پایش که صحنه بسیار دلخراشی است را باز می‌کند در کنارش شیرینی خامه‌ای است، احساس کردم این یکی از پلان‌های نامتعارف است اما مفهوم خوبی دارد. سکانسی که خیلی به آن علاقه‌مند هستم و مفهوم بسیار عمیقی دارد، تعامل این جانباز با تلویزیون است که او کانال‌های متعدد را جست‌وجو می‌کند و در نهایت با کارتون ارتباط برقرار می‌کند.
با اینکه فیلم از روایت ساده و صمیمی برخوردار است پیچیدگی‌ها و لایه‌های درونی دارد که علاوه بر مخاطب عام می‌تواند با مخاطب خاص ارتباط درستی برقرار کند. رسانه ملی در برطرف کردن نیازهای فرهنگی افرادی که به دلایل متعدد مجبور به خانه‌نشینی هستند، موفق نیست.
این سکانس را خودتان طراحی کرده بودید یا به صورت اتفاقی رخ داد؟
سکانس را طراحی کرده بودم اما اینکه با چه برنامه‌ای از تلویزیون ارتباط برقرار کند برعهده خودش بود و من هیچ نقشی در انتخاب کانال نداشتم.
چگونه خلوت‌هایش را تصویر کردید؟
خلوت‌هایش دلتنگی‌های خاصی دارد، دلتنگ سرزمینش است. ما نتوانستیم ایران را خاک و وطن او کنیم. به‌رغم اینکه دو پایش را از دست داده و جانباز شیمیایی اعصاب و روان است 85 درصد سلامتش را برای اعتقادش و کشور ما از دست داده است اما ته چشمش دلتنگ هند، سرزمین مادری‌اش است، با چه اشتیاقی از آن سرزمین حرف می‌زند و علاقه‌مند است به خانواده‌اش در هند سر بزند.
وضعیت او پس از ساخت فیلم «ملی بدون کارت» چگونه است؟ فیلم توانست مسؤولان را وادارد تا از امکانات اولیه زندگی بهره‌مند شود؟
در ابتدا که تصویربرداری را آغاز کردیم گروهی از مسؤولان شهر به دیدنش آمدند اما از وضعیت ایشان خبر دارم، هیچ‌یک از مشکلاتش از جمله پاسپورت و شناسنامه‌اش حل نشده است. او علاقه بسیاری دارد که به زیارت عتبات برود، من هم علاقه‌مندم که شرایط رفتن را برای او فراهم کنم اما مشکل اساسی پاسپورت او است. شخصا امیدوارم به این فهم برسیم که افراد یک‌بار مصرف نیستند و شأن و منزلت دارند، همدیگر را دوست داشته باشیم.
در حال حاضر مشغول ساخت مستند «خاک آشنا» هستید؟
بله! این مستند را با انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس و پژمان لشکری‌پور ساختم که تصویربرداری آن به اتمام رسیده است. «خاک آشنا» کاری برای شهدای اهل تسنن است و امیدوارم پل ارتباطی و اتحاد بین شیعیان و اهل تسنن را بیشتر کند. فیلم در حال حاضر در حال تدوین است.