محمدحسن طاهري: پس از سپری شدن یک دوره نسبتاً طولانی از مطرح شدن سیستم دفاع موشکی آمریکا، سران ناتو در اجلاس ناتو در لیسبون (نوامبر 2010) درباره ایجاد یک سیستم موشکی راهبردی مشترک در برابر موشک‌های دوربرد استراتژیک به توافق رسیدند. با جلب مشارکت اروپا، این سیستم قرار است تا سال 2018 در قالب سیستم دفاع موشکی ناتو عملیاتی شود. اولین ناو حامل موشک‌های دفاعی را آمریکایی‌ها در دریای مدیترانه مستقر ساختند و احتمالا سری بعدی آن در سال آینده میلادی اعزام خواهد شد. به موازات آن در رومانی و لهستان پایگاه‌هایی برای دفاع موشکی ساخته شد. طبق برنامه، این سیستم از سال 2018 باید بتواند از تمام مناطق پیمان ناتو در برابر حملات موشکی محافظت کند. در این مدت اهداف سیستم دفاع موشکی ناتو نه تنها در خارج از حوزه ناتو با چالش‌هايی روبه‌رو بوده بلکه در درون آن نیز نظرات متفاوتی ابراز شده است. تهدیدات موشکی و هسته‌ای علیه منطقه ناتو به عنوان اصلی‌ترین اهداف سیستم دفاع موشکی ناتو عنوان شده است. در این میان برخی کشورها نکات دیگری را نیز مدنظر دارند که جهت‌گیری‌های ضدروسی نزد برخی کشورهای اروپای شرقی از این جمله است. همچنین برخی بر این عقیده‌اند که سیستم دفاع موشکی ناتو می‌تواند فضای جدیدی ایجاد کند که وابستگی کشورهای عضو ناتو را به انتخاب گزینه‌های هسته‌ای کم کرده و نیز موجب کاهش سلاح‌های هسته‌ای ایالات متحده آمریکا در خاک اروپا شود. برخی اعضای ناتو مانند آلمان تهدیدات امنیت ملی خود را با تعریف تهدیدات ناشی از همسایگان شرقی و جنوبی خود (منطقه آسیای غربی) در صدر اولویت‌های دفاعی خود قرار داده‌اند که ناشی از درگیری‌های داخلی و خارجی و اشاعه سلاح‌های کشتار جمعی در این مناطق ارزیابی شده است و در این رابطه استقرار سیستم دفاع موشکی ناتو در اروپا را در راستای رفع این تهدیدات توجيه می‌کنند. لذا مي‌بينيم كه کشورهای عضو در روند پروژه با مسائل مبهمی روبه‌رو هستند. مخالفت‌هاي روسیه، وجود ابهام در تهدیدات، فقدان حمایت سیاسی لازم از سوی متحدان آمریکا و برخی مشکلات مالی، این پروژه را با مسائلی روبه‌رو کرده که برخی کارشناسان اروپایی معتقدند باید درباره ادامه و پیشبرد این سیستم بررسی و تأمل بیشتری صورت گیرد. مخالفت روسیه و همزمان ابهام و تشکیک در وجود تهدیدات واقعی علیه ناتو
در توجيه برنامه موشكي ناتو، بیش از دیگران این ایالات متحده آمریکاست که ظرفیت تهدید اتمی ایران را به عنوان اینکه بر ضد کشورهای عضو پیمان ناتو جهت‌گیری شده مطرح می‌کند. اما اساساً ایران فاقد کلاهک هسته‌ای بوده و موشک‌های جمهوری اسلامی نمي‌تواند توجيه مناسبي براي طراحي برنامه دفاع موشكي ناتو باشد. به همین دلیل اخیرا مذاکرات هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران با 1+5 در ژنو که طرف غربی با هدف کنترل و محدودسازی فعالیت‌های هسته‌ای ایران دنبال می‌کند، بیش از پیش با طرح دفاع موشکی مرتبط شده است. بر همین مبنا سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه اعلام کرد در صورت موفقیت‌آمیز بودن تفاهم درباره برنامه هسته‌ای ایران، اروپا دیگر به استقرار سامانه دفاع موشکی نیازی نخواهد داشت. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که طبق آنچه قبلا اشاره شد، آمریکا به بهانه مقابله با تهدید حمله موشکی از سوی ایران اقدام به نصب این سامانه در اروپا کرد. بسیاری معتقدند موضوع هسته‌ای ایران بهانه‌ای برای آمریکا بوده تا با نصب این سامانه عاملی بازدارنده در برابر حمله احتمالی موشکی از سوی روسیه داشته باشد. لذا دلایل توجیه‌کننده این طرح، اساسا برای طرف روس قابل قبول نبوده و به موضوعی برای بروز اختلاف میان روسیه و ایالات متحده آمریکا بدل شد. اوباما پس از ورود به کاخ سفید در سال 2008 طرح دفاع موشکی را به حال تعلیق درآورد تا بدین وسیله گامی در جهت بهبود مناسبات با روسیه برداشته باشد. در هر حال طرح دفاع موشکی در سال‌های اخیر بارها میان طرفین مورد بحث جدی قرار گرفته و در نهایت با اصلاحاتی توسط اوباما عرضه شد اما مشکل اصلی همچنان باقي ماند. به‌رغم اینکه در بیانیه ناتو در شیکاگو در سال 2012 تصریح شده که دفاع موشکی ناتو علیه روسیه نبوده، اختلافات روسیه و ناتو حل نشد و روسیه همواره بر این گمان است که دفاع موشکی ناتو علیه موشک‌های قاره‌پیمای روسیه جهت‌گیری شده است. ولادیمیر پوتین در اولین روز دوره سوم ریاست‌جمهوری خود حکم ریاست‌جمهوری را امضا کرد که در آن موضع کرملین در قبال سیستم دفاع موشکی را مشخص می‌کرد. بر این مبنا دولت روسیه باید بتواند بر عزم ناتو درباره طرح دفاع موشکی تأثیر بگذارد. چند روز قبل از آن نیز نیکلای مارکوف، رئیس ستاد كل نيروهاي مسلح روسيه هشدارهای قبلی خود را تکرار کرد که روسیه در نظر دارد موشک‌های کوتاه برد در کالینگراد مستقر ساخته یا در صورت بروز بحران ضربه پیشدستانه علیه دفاع موشکی ناتو ترتیب دهد. درباره نگرانی‌های روسیه درباره طرح سپر دفاع موشکی آمریکا ژنرال یوگنی بوژینسکی، کارشناس مرکز مطالعات سیاسی روسیه (The Center for Policy Studies in Russia – PIR Center) می‌گوید: «اگر واقعیت را بخواهید ما نگران این مرحله از طرح هستیم که قادر به رهگیری موشک‌های بالستیک قاره‌پیما با برد متوسط است که می‌تواند توان بازدارندگی روسیه را به خطر بیندازد و سنگ اختلاف بین آمریکا و ما در مذاکرات همین است. روسیه همچنین نگران ادغام طرح ناتو درباره استقرار سپرهای موشکی در اروپا با طرح‌های آمریکا در این زمینه است. این در حالی است که در اجلاس سران ناتو در لیسبون، مدودف پیشنهاد گزینه‌ای مشابه را در زمینه ساخت سامانه‌های موشکی با پوشش منطقه‌ای داده بود اما با وجود انجام مذاکرات در این مورد، هنوز نتیجه‌ای حاصل نشده است». همواره روسيه نسبت به همه اقدامات برنامه موشکی به دلیل برهم زدن توازن راهبردی قدرت، واکنش نشان مي‌دهد. پس از نصب نخستین رادار موشکی آمریکا در استان آئوموري (Aomori) واقع در شمال ژاپن، سرگئي شويگو، وزير دفاع روسيه 11 آبان 92 اعلام کرد نگراني کشورش بر سر استقرار سامانه دفاع موشکي آمريکا در ژاپن موضوع گفت‌وگوهاي وزراي خارجه و دفاع روسيه با همتايان ژاپني آنها در توکيو بوده است. لذا هیچگونه دلیل قاطعی برای واقعی بودن و بزرگی تهدیدات موشکی پیش روی ناتو وجود ندارد.
فقدان حمایت سیاسی کافی از سوی اعضای ناتو
گذشته از چالش‌هایی که روسیه در قبال این سیستم ایجاد کرده، به نظر نمی‌رسد کشورهای عضو ناتو با ایالات متحده آمریکا احساس کاملا مشترکی درباره ورود به یک سیستم دفاع موشکی تحت رهبری آمریکا داشته باشند. بدیهی است توافق لیسبون بدون فشار آمریکا تحقق نمی‌یافت. در سپتامبر 2013 ترکیه به عنوان یکی از کشورهای عضو ناتو که مناطقی در آن قرار است در طرح مشارکت کند، اعضای ناتو را با تصمیم خود مبنی بر مذاکره با چین برای خرید سیستم دفاع موشکی شوکه کرد. ترکیه به اعضای ناتو پیشنهاد کرد تکنولوژی نظامی چین را در سیستم ناتو ادغام و با آن هماهنگ کند. کاملا روشن است که این پیشنهاد هیچگاه مورد پذیرش ایالات متحده
آمریکا– که چین را رقیب جهانی خود می‌بیند- قرار نخواهد گرفت. در یک واکنش نسبت به اقدام ترکیه، فیلیپ بریدلاو، فرمانده نیروی هوایی آمریکا و فرمانده ارشد ناتو در اروپا از ترکیه خواست تصمیم خرید سیستم دفاع موشکی از یک شرکت چینی را بازبینی کند. به‌رغم تحلیل‌های متفاوتی که درباره این بازی ترکیه صورت گرفته اما هرچه باشد شکاف در حمایت یکپارچه اعضا از طرح را به تصویر می‌کشد.
مسائل مربوط به مشکلات مالی سیستم دفاع موشکی
حمایت سیاسی از سیستم دفاع موشکی تا حد زیادی به مسائل مالی مرتبط است. حمایت برخی کشورهای عضو ناتو از این سیستم منوط به این است که آمریکایی‌ها هزینه توسعه تولید، استقرار موشک‌ها و سیستم‌های راداری آن را بر دوش گرفته و این کشورها صرفا هزینه ساختار فرماندهی و برخی از اجزای آن را برعهده بگیرند. در این رابطه گفته شده که مشارکت ملی در این سیستم داوطلبانه است. ایالات متحده آمریکا تاکنون در بخش‌های سخت‌افزاری هزینه کرده است. در پس اختلافات بودجه‌ای در داخل آمریکا این تردید نیز ایجاد شده که آیا کنگره آمریکا حاضر است در بلندمدت این هزینه‌ها را تقبل کند يا خير. در ماه ژوئن 2013 نمایندگان جمهوریخواه خواستار مشارکت اروپاییان در سیستم دفاع موشکی شدند. اگر این موضعگیری نمایندگان جمهوریخواه به کرسی نشسته و بر تصمیمات حاکم شود، ناتو با بحث‌های مشکلی درباره تقسیم هزینه‌ها در سیستم دفاع موشکی روبه‌رو خواهد شد. به عنوان نمونه گیامپالو دیپائولا، وزیر دفاع ایتالیا و ارنست راینهارد بک، سخنگوی خط‌مشی‌های دفاعی آلمان به آمریکا هشدار داده‌اند که با توجه به اهمیتی که سامانه پدافند برد متوسط پیشرفته (Medium Extended Air Defense System MEADS) در پیشبرد دفاع موشکی دارد، برنامه‌های ایالات متحده برای کاهش بودجه‌های برنامه سپر موشکی ناتو می‌تواند روابط آمریکا با این کشورها را مخدوش کند. کمپانی لاک‌هیلد ساخت اين سامانه پدافندي را برعهده داشته است. این کشورها از آمریکا خواستند درباره ادامه تأمین منابع مالی این برنامه ضمانت بدهد.قبل از آن نیز نشریه واشنگتن بیزینس ژورنال، تصویر مکاتبه دتلف زلتهاوزن (Detlef Selhausen) رئیس تسلیحات وزارت دفاع آلمان به همتای خود در پنتاگون را منتشر کرده بود که حاکی از بروز مشکلات مالی بر سر پروژه‌های دفاع موشکی است.
جمع‌بندی
برخی کشورهای عضو ناتو در شرق و مرکز اروپا اساساً به این سیستم به عنوان سمبلی برای همبستگی آمریکا با اروپا در برابر روسیه– به‌عنوان همسایه‌ای خطرناک– می‌نگرند. اما برخلاف آن، آلمان‌ها همواره به دنبال فضایی هستند که گفت‌وگوهای بیشتری با روسیه صورت گیرد و تفاهم بهتری به دست آید. آنها خواستار تقابل بیشتر با روسیه نیستند. آلمان‌ها همچنين علاوه بر مسائل مالی، به بحث درباره مشکلات این سیستم نیز علاقه‌مندند. در مراکز مطالعاتی آلمان دیدگاه‌هایی در این باره اظهار شده است. باید توجه داشت که جنگنده‌های آلمانی از مهم‌ترین حامل‌های سیستم دفاع موشکی هستند که هزینه زیادی تحمل می‌کنند. تردید احتمالی آلمان در این سیستم می‌تواند مشارکت این کشور را خدشه‌دار کند. با توجه به مباحث قبل، پیش از هرگونه اقدام برای پیشبرد این سیستم، ناتو باید روسیه را نسبت به اینکه این طرح ضدروسی نیست، اقناع کرده یا موفق به جلب مشارکت روسیه در این طرح شود. همچنین وجود اختلافات ناشی از فقدان حمایت سیاسی کافی و مشکلات مالی در درون ناتو (كه پيش‌تر بدان اشاره شد) نیز از جمله دلایلی است که اعضای ناتو را به این نکته متوجه می‌کند که پیش از تبیین نقش هر یک از اعضا در ساختار ناتو و دفاع موشکی، پیشبرد این سیستم با مشکل روبه‌رو است. علاوه بر اين روسیه در این میان با مانور روی مذاکرات هسته‌ای ایران با 1+5 به دنبال این است که از این نمد برای خود کلاهی بدوزد. به نظر می‌رسد روس‌ها از قبل می‌دانند خطر هسته‌ای و موشکی ایران بهانه‌ای بیش نبوده و هدف اصلی برنامه دفاع موشکی، روسیه است، لذا یکی از اهداف آنان در مذاکرات 1+5 تضعیف منطق برنامه دفاع موشکی است. بدین‌گونه که تلاش می‌کنند به این بحث دامن بزنند که موفقیت مذاکرات هسته‌ای و اعتمادسازی جمهوری اسلامی ایران، فلسفه وجودی سیستم دفاع موشکی را از بین میبرد. روس‌ها با این استدلال به اهداف خود در متوقف کردن این سیستم می‌اندیشند (مذاکرات لاوروف با جان کری در اندونزی در نوامبر 2013). به نظر می‌رسد وجود اختلافات در برنامه دفاع موشکی ناتو، فعلا موضوعی نیست که جمهوری اسلامی ایران بتواند از آن بهره‌برداری مؤثری کند اما به هر حال ایجاد هماهنگی میان جمهوری اسلامی ایران و روسیه به اهداف دو کشور کمک می‌کند. لذا تهران و مسکو مي‌توانند بخشی از ظرفیت‌های دیپلماتیک خود را بر این نکته متمرکز کنند که پیشبرد برنامه دفاع موشکی تا زمان دستیابی به نتیجه مذاکرات 1+5 توجیهی ندارد و نتیجه‌بخش بودن مذاکرات می‌تواند به توقف برنامه دفاع موشکی ناتو بینجامد.