زهرا قزيلي: مجموعه «آخرین روزهای زمستان» اثری دیدنی درباره شهید حسن باقری است. در این مستند محمدحسین مهدویان روایت تصویری جدید از زندگی شهید دوران دفاع مقدس ارائه می‌کند. این مجموعه که در 10 قسمت از شبکه اول سیما پخش شد توانست بینندگان تلویزیون را با خود همراه کند. در اين اثر، كار با تركيب و تلفيق برنامه مستند روايت فتح تهيه شده و از دوربین ۱۶ ميليمتري به سبك فيلم‌هاي دهه ۶۰ استفاده شده است. مهدویان این مجموعه را با تدوین مجدد و هوشمندانه به یک فیلم سینمایی تبدیل کرد و به جشنواره سینما حقیقت ارائه داد که در بخش مسابقه ملی مورد توجه علاقه‌مندان به سینمای مستند قرار گرفت. درباره شکل‌گیری و شیوه ساخت اثر، تدوین مجدد فیلم و مشکلات سینمای مستند با وی به گفت‌وگو نشستیم که از نظرتان می‌گذرد. مجموعه «آخرین روزهای زمستان» درگونه آثار مستند بیوگرافی جای می‌گیرد اما در این ژانر کلیشه نشده است.
پایان‌نامه‌ای برای دوره فوق‌لیسانس آماده می‌کردم و تحقیقات گسترده‌ای برای پایان‌نامه انجام دادم در این تحقیقات به دنبال علت پربیننده بودن آثار مستند در دنیا و پدیده‌هایش در شبکه‌های خارجی بودم. فیلم‌های مستند که از شبکه‌های ماهواره‌ای پخش می‌شود تماشاگران بی‌شماری در دنیا به خود جلب می‌کند اما فیلم‌های مستند شبکه‌های تلویزیونی ما کم‌بیننده است و مستند جزو ژانرهای فقیر و ارزان در تولیدات به شمار می‌آید. به دنبال این سوال بودم که به «داکیو دراما» (مستند درام) رسیدم. زمینه‌های نظری این ژانر مهم دراما از 40 یا 50 سال پیش وجود داشته، این ژانر معروفی است که در دنیا از آن استفاده می‌شود و ما از آن غفلت می‌کنیم و تنها به شیوه‌های مستندسازی 70 یا 80 سال گذشته وابسته هستیم.
جنگ در فیلم‌های مستند دستمالی شده است
گونه «مستند درام» چه ویژگی‌هایی دارد و شما چگونه در کار جنگی از آن بهره بردید؟
درام مستند، درامی است که براساس موضوع حقیقی و واقعی شکل می‌گیرد و ساخته می‌شود و از شیوه‌های فیلمسازی مستند پیروی می‌کند. نکته در درام مستند این است که برای موضوعات تاریخی که در شرایط کنونی قابل دسترسی نیست استفاده می‌شود یا وقایعی که معاصر است اما از زمان وقوع گذشته و دسترسی به آن فقط در شرایط بازسازی امکان‌پذیر است. متاسفانه در ایران از این نوع مستند کمتر استفاده شده و در تولید آثار دفاع مقدس تنها استفاده از مصاحبه‌های آرشیوی یا گفت‌وگو با اطرافیان سوژه موردنظر و در نهایت استفاده از عکس‌ها و تصاویر آرشیوی متداول است که فیلم‌های جذابی هم درنمی‌آید. متاسفانه موضوع جنگ در تلویزیون و فضای فیلمسازی مستند و داستانی دستمالی شده و تعدادی از مستندسازان به واسطه ارزشمندی سوژه‌های دفاع مقدس آن را دستمایه قرارداده تا به این عرصه وارد شوند و کارهای خوبی نیز ارائه ندادند و تعدادی از افراد کم‌استعداد در این حوزه فعالیت کردند.
با توجه به بضاعت محدود سینمای مستند و تجربه نشدن این‌گونه از مستند، چگونه توانستید تهیه‌کننده را برای ساخت این اثر مجاب کنید؟
آقای والی‌نژاد پیشنهاد دادند برای شهید باقری یک مستند بسازیم و من تاکید کردم اگر بخواهیم مانند کارهای قبلی فرمانده‌های جنگ را به تصویر بکشیم کاملا تکراری و مایوس‌کننده برای تماشاگر خواهد بود و بیننده آن را جدی نمی‌گیرد. ایشان گفتند مانند کارهای معمول قرار نیست بسازیم و من برای ساخت فیلم خوب پیشنهاد ژانر داکیو دراما را آماده داشتم. توضیحات لازم برای بازسازی‌های جنگی را دادم و برای ایشان از نظر تولیدی مهم این بود که کار نیاز به بازسازی نمایشی دارد و قبول کردند و ما کار را آغاز کردیم.
گروه به من اعتماد کرد/ برخی دچار قضاوت زودهنگام شدند
برای رسیدن به مستند درام نیاز به شخصیت‌پردازی و تحقیقات مناسب است با توجه به بضاعت مالی حوزه مستند چگونه تحقیقات مفصل شکل گرفت؟
بله، مستنددرام از اساس به تحقیقات مفصل نیاز دارد و به فیلمنامه بسیار دقیق، انتخاب بازیگر و بازسازی صحنه‌های جنگ و شخصیت‌پردازی که این موارد را به تهیه‌کننده توضیح دادم و آقای والی‌نژاد از بازسازی مستند اطلاع داشتند اما درباره مستند درام به من اعتماد کردند و پذیرفتند. ایشان همانگونه که برایشان ابعاد مستند را تشریح کردم تولید کار را به صورت یک سریال و پروسه سینمایی دیدند. تقریبا همه افراد گروه با توضیحات من مرحله به مرحله فهمیدند کار چگونه است و چه کاری قرار است انجام شود. اکثر افراد تصوری از مجموعه نداشتند و افرادی که از دور با ما ارتباط داشتند و می‌دانستند درباره شهید باقری قرار است کار کنیم گمان می‌کردند مانند برخی از مستندهایی که با موضوع فرماندهان جنگ ساخته شده خواهد بود و هیچ تصویری از مستند نداشتند و دچار قضاوت زودهنگام درباره اثر می‌شدند. در آن موقعیت هیچ نگاه مثبتی برای ساخت اثر وجود نداشت، آرام‌آرام که راش‌ها دیده شد کار را جدی گرفتند. وقتی مجموعه آماده شده و پس از پخش آن به همراه مدیر شبکه یک خدمت خانواده شهید رفتیم، آقای فرجی گفتند از معدود مستندهایی است که درخواست بازپخش بسیار داشته است.
برای رسیدن به اتمسفر جنگ از دوربین 16 استفاده کردیم
با انتخاب ژانر مستند به ایده استفاده از دوربین 16 میلیمتری رسیدید یا این ایده از جای دیگری آمد؟
ما زیر ژانر را برای کار انتخاب کرده بودیم اما انتخاب درست همیشه منتج به یک فیلم خوب نمی‌شود، پرداخت درست و توجه به جزئیات باعث نتیجه مؤثر و مفید خواهد بود. پروسه مفصل تحقیق و پژوهش را آغاز کردیم و در این موقعیت به دنبال این بودیم که چه چیزی ما را برای ساخت به وجد می‌آورد. من با آثار روایت فتح آشنا بودم و برای تحقیق به سراغ مجموعه روایت فتح و آثار بجا مانده از اوایل جنگ که توسط آقایان داودی، قیصری و... فیلمبرداری شده بود، رفتم. اتمسفری در فیلم‌های مستند وجود داشت که در طراحی میزانسن‌ها و بازآفرینی فضا و شخصیت‌پردازی به ما کمک بسیاری کرد و محل رجوع خوبی برای بازسازی داشتیم. برای رسیدن به اتمسفر آن دوره در انتخاب دوربین هم دقت کردیم و از دوربین 16 میلیمتری که در آن دوره برای ثبت لحظات استفاده می‌شد، بهره بردیم. با استفاده از این دوربین به زمینه‌های فرهنگی خودمان و سبک فیلمسازی مستند زمان جنگ رجوع کردیم؛ فیلمسازی‌ای که در دوران جنگ شکل گرفته بود و با روایت فتح به اوج رسید. برای اینکه بتوانیم آن زمان را به درستی بازسازی کنیم آنالیز دقیقی برای انتخاب دوربین، لنز و اتفاقاتی که در آن دوران ثبت شده بود انجام دادیم تا بتوانیم قصه خودمان را با تکنیک مناسب و اتمسفر آن روزگار (بویژه روایت فتح) بازآفرینی کنیم.
استفاده از صداهای ضبط شده در زمان جنگ
در بخش‌هایی از مجموعه صداهایی شنیده می‌شود که مخاطب را بیشتر به فضای جنگ نزدیک می‌کند.
بخش زیادی از صداهای زمان جنگ ضبط شده بود و در هیچ کاری مورد استفاده قرار نگرفته بود. همه صداها را گوش دادیم تا بیش از پیش به اتمسفر آن زمان نزدیک شویم. پس از گوش دادن به صداها دیدیم چه زندگی زیبایی در این صداها جریان دارد به همین دلیل فضایی را بازسازی کردیم که بتوانیم از صداهای اصلی استفاده کنیم که بسیار جذاب شد و در 60 صحنه از صداهای واقعی بهره بردیم.
تحقیقات میدانی اثر چگونه شکل گرفت؟
برای نزدیک شدن به زندگی آن شهید از کتاب‌های منتشر شده و منابع تحقیقاتی کتابخانه‌ای استفاده کردیم و مصاحبه‌های متعدد با افرادی که ایشان را می‌شناختند از دیگر مراحل تحقیقات پروژه بود. از سوی دیگر با برادرها، مادر و خواهر این شهید مصاحبه‌هایی انجام دادیم که در این راه آقای محمدحسین باقری بخش زیادی از خاطرات ایشان را برایمان مرور کرد.
تولید سریال‌های بی‌کیفیت به دلیل داشتن ستاره‌ها
«آخرین روزهای زمستان» با توجه به اقبال مخاطب تبدیل به یک جریان در تولیدات تلویزیون نشد...
بعد از این فیلم انتظار داشتیم در تلویزیون جهشی ایجاد و جریان‌ساز شود و روند ساخت این دسته از مستند‌ها در تلویزیون افزایش یابد اما متاسفانه با اوضاع اقتصادی جامعه و شرایط بی‌سابقه اقتصادی تلویزیون برخورد کردیم که هنوز بخشی از بدهی‌های «آخرین روزهای زمستان» از سوی سازمان به تهیه‌کننده پرداخت نشده است. اما در همین شرایط می‌بینیم مجموعه‌هایی ساخته می‌شود که کیفیت لازم را ندارد و حتی ارزش پرکردن آنتن را هم ندارد چه رسد به تماشا کردن از سوی مخاطبین. پول بیت‌المال برای برخی سریال‌ها حرام می‌شود و برخی مسؤولان در سیما ترجیح می‌دهند این مدل سریال‌ها ساخته شود زیرا می‌توانند با آن سریال‌ها به دلیل داشتن ستاره عکس یادگاری بگیرند و پز بدهند اما با مستند به دلیل نداشتن ستاره از این کارها نمی‌توان انجام داد. از سوی دیگر سریال‌هایی که زمان تولید طولانی به خود اختصاص می‌دهند و در زمان تولید به دلیل داشتن بازیگر در بوق و کرنا می‌شود اما در زمان پخش می‌بینیم تنها سر و صدا و هیاهو بوده است. 7 یا هشت سال برای مجموعه‌ای که اثربخشی چندانی نداشته و از سوی مخاطب دیده نشده، هزینه می‌شود و در نهایت جلسه تقدیر هم برگزار می‌شود. تولید تنها به مجموعه‌های داستانی اختصاص دارد درحالی که ما 52 هفته در سال داریم و از این میزان می‌توانیم با ساخت یک مجموعه مستند ارزشمند هفته‌ای یک بار به پخش مستند اختصاص دهیم. این حق مردم و سینمای مستند است که بودجه برای ساخت مجموعه مستند در نظر گرفته و تامین شود.
مستندسازان علاقه‌مند به تولید فیلم با روش‌های تجربه شده
امیدوار بودم این کار که ساخته شد و مورد توجه قرار گرفت یک ثمره داشته باشد و در تلویزیون به یک جریان تبدیل شود اما بعد از مراسم تقدیر و تشکر تمام شد. این همه زحمت تبدیل به یک جریان نشد. یک تجربه بود، اینقدر هم سخت بود که به سختی می‌توان انگیزه برای تولید آن با بودجه کم داشت. با بودجه کم اولین کار را می‌سازید به این امید که گشایشی صورت گیرد و مسیر هموار شود اما با این اوصاف توشه و توان کافی وجود ندارد که دوباره شروع کنید. تلویزیون یا نهادهای تولیدکننده باید در هنرمندان برای ساخت چنین کارهایی انگیزه ایجاد کنند. اکثر مستندسازان همچنان علاقه‌مند هستند با ذهنیت‌های قدیمی و روش‌های تجربه شده فیلم‌های مستند راجع به جنگ و انقلاب بسازند. اگر چند پروژه را متوقف کنند و یک پروژه باکیفیت تولید کنند نگاه مخاطب به مستند جنگ تغییر می‌کند.
مستند «آخرین روزهای زمستان» که در جشنواره حقیقت به نمایش درآمده بسیار دیدنی است، راش‌های استفاده نشده در مجموعه را برای ساخت فیلم در نظر گرفتید یا فیلم در تدوین مجدد شکل گرفت؟
همه راش‌ها در مجموعه استفاده شده بود و هیچ راشی را برای فیلم نگه نداشتم. فیلم هم بسیار دیدنی شد و مخاطب راضی بود. علتش این است که برای آن ساختار تازه‌ای در نظر گرفتم و نحوه پرداخت و چینش سکانس‌ها را تغییر دادم به نوعی می‌توان گفت در تدوین، کارگردانی مجدد صورت گرفت.
صرف بودجه برای فیلم‌های 5 میلیاردی که 500 میلیون تومان هم نمی‌فروشد
با توجه به اقبال مخاطب به فیلم‌های مستند، چقدر نیاز به اکران فیلم و دیده شدن آنها احساس می‌شود؟
اکران و دیده شدن فیلم مستند یکی از نیازهای امروز جامعه است. بسیاری از فیلم‌های خوب در حوزه مستند ساخته می‌شود اما تلویزیون هم آن را پخش نمی‌کند و امکان نمایش مناسب را ندارد. فیلم‌هایی که با بودجه کم و سرمایه‌های شخصی و انگیزه‌های شخصی ساخته می‌شود اما اکران نمی‌شود این در حالی است که فیلمی که 5 میلیارد برای آن هزینه شده به فروش 500 میلیون هم نمی‌رسد. این بودجه می‌تواند تحولی در سینمای مستند ایجاد کند اما مسؤولین سینمایی ترجیح می‌دهند برای خالی نبودن سالن‌هایشان این بودجه‌ها را هزینه کنند. به اندازه یک‌صدم این بودجه‌ها اگر به سینمای مستند تزریق شود مستندسازان برای ساخت آثار موثر و مفید انگیزه پیدا می‌کنند اما هیچ برنامه‌ای برای حیات مستند وجود ندارد. امیدواریم در دوره جدید آقای طباطبایی‌نژاد یکی از جنبه‌های گسترش و فراگیری سینمای مستند را اکران مناسب در نظر بگیرند نه تولید. متاسفانه همه بودجه و انرژی صرف سینمای داستانی می‌شود و برای سینمای مستقل و مستند بودجه محدودی در نظر گرفته می‌شود در حالی که تماشاگران بالقوه بسیاری در این حوزه وجود دارد.
در حال حاضر روی چه پروژه‌ای متمرکز شدید؟
دو کار را شروع کردم؛ یکی با موضوع زندگی شهید زین‌الدینی و دیگر حاج‌احمد متوسلیان که هر دو در مرحله تحقیق و نگارش است. نمی‌دانم نتیجه‌اش چه خواهد شد. فیلمنامه فیلم بلند داستانی‌ام را با همکاری ابراهیم امینی با نام «ژنرال» آماده می‌کنم که ممکن است این کار زودتر به سرانجام برسد. این فیلم به وقایع دو ماه اول انقلاب می‌پردازد.