یادداشت

بازخوانی تازه‌ترین نمایش علی رفیعی شکار روباه طرح اصلی «شکار روباه» ابتدا در سال 1356 ریخته شد و بالاخره بعد از گذشت31 سال از پی‌ریزی‌های ابتدایی‌‌اش روی صحنه رفت. اینجا تهران، تالار وحدت ساعت 18 و 15 دقیقه. بالاخره درهای ورودی سالن گشوده می‌شود و خیل مشتاقان تئاتر علی رفیعی سر جای خودشان می‌نشینند، قبل از شروع نمایش هیچ کس تصور نمی‌کرد یک نمایشنامه تاریخی که زندگی آغا محمدخان قاجار را روایت می‌کند، بتواند او را 120 دقیقه میخکوب بر صندلی‌ها بنشاند ولی وقتی که سرانجام بعد از تاخیری 30 دقیقه‌ای پرده کنار رفت، آرام‌آرام فهمیدیم که با سبک و سیاقی خاص روبه‌رو هستیم؛1، 2، 3، شروع. یک شکار روباه، داستان زندگی آغامحمدخان قاجار از کودکی تا مرگ وی است. در ابتدای نمایش، کودکی را می‌بینیم که با خود و تماشاگران حدیث نفس می‌گوید: این کودک همان آغامحمدخان است که توسط زندیان عقیم می‌شود و تا پایان عمر از مردانگی ناکام می‌ماند، کودک با فریاد و سوار بر ویلچر صحنه را ترک می‌کند. به آینده می‌رویم؛ جایی که خدم آغامحمدخان نقشه قتل وی را می‌کشند و حال مخاطب با معمایی سربسته روبه‌رو است که قرار است به شیوه‌‌ای فلاش بک با دنبال کردن داستان، به آن راز سر به مهر برسد. مردی نحیف و ظریف در صحنه ایستاده است، مردی که جامه‌ای سفید به تن دارد و رنگ صورتش زرد است؛ او کسی نیست، جز آغامحمدخان(سیامک صفری) که حالا دیگر صدای زیر و زنانه‌اش در تالار بزرگ وحدت پیچیده است! او از عقده‌هایش می‌گوید، از اینکه تا به حال به واسطه عقیم بودنش از لذت‌های حیات بهره‌ای نبرده است. عمه‌اش (ستاره اسکندری) با اشک، صحبت‌های وی را دنبال و راهنمایی‌اش می‌کند، ستاره اسکندری با گریمی سنگین، صدایش را شبیه عجوزه‌ها کرده و از پس حرکات و دیالوگ‌هایش به خوبی برآمده است. دو میزانسنی که برای این تئاتر در نظر گرفته شده فکورانه است، این را صحنه خلوت و سرد اندرونی سردخانه‌ای که قرار است اجساد کشتار خانوادگی آغامحمدخان در هر یک از جایگاه‌های مردگان قرار بگيرد نشان می‌دهد وتلفیق رنگ سرد و طوسی کاشی‌های برق انداخته سپید، خیلی خوب حس فضای مرده و بی‌روح را منتقل می‌کند. طراحی لباس متناقض با زمان است ولی تعمدی می‌نماید. علی رفیعی قصد دارد کاراکتر اصلی‌اش (آغامحمد) را عاجز نشان دهد تا جایی که تا اواسط نمایش، تماشاچی بین دو راهی فکری می‌ماند که مگر آغامحمدخان همان مرد نادان بی‌عقلی نبود که کشور را به مفت پاره پاره کرد؟ پس این مرد عاجز و بیچاره که عقده‌ای جلوه می‌کند و ترحم را برمی‌انگیزد دیگر کیست؟ او که حقیرتر از یک خام است، او را چه به پادشاهی...؟! همین موجب می‌شود که تماشاچی او را در ثلث اول نمایش پیش دادگاه وجدان خود تبرئه کند. رفیعی همین چیزهایی که کوچک می‌نماید را در دست می‌گیرد و با افکار تماشاچی بازی می‌کند و تعلیق وکشش نمایشنامه را پررنگ می‌کند. برادران آغامحمدخان وارد می‌شوند؛ مرتضی‌قلی(افشین هاشمی)، جعفرقلی(هدایت هاشمی)، رضاقلی(داریوش موفق) و بالاخره مصطفی‌قلی(محمد راسخ‌فر). این 4 نفر در میان شوخی‌ها و درگیری‌هایشان با هم که گاه ما را به خنده وا می‌دارد و گاه به تفکر، روشنمان می‌سازد که نفرت و خونخواری عمیقی بین اینها وجود دارد. سه «من و تو در یک چیز مشترکیم، تو مردانگی‌ات را از دست دادی و من مردم را.» این دیالوگ پانته‌آ بهرام، خواهر آغامحمدخان است که حاضر است با این مرد عقیم ازدواج کند تا انتقام زندگی از دست رفته‌اش را از زندیان بگیرد و این آغاز یک معامله است. نشانه‌ها به نحو بسیار مطلوبی به ترتیب به تماشاگر داده می‌‌شود، او یکه نمی‌خورد بلکه مرگ تدریجی یک خاندان را در قبال دیدگانش می‌بیند که ستیزهای میانشان عامل فروپاشی آنهاست. افشین هاشمی( مرتضی‌قلی) نخستین برادری است که به شکل علنی می‌خواهد با آغامحمدخان مخالفت کند، او آماده یک جنگ تن به تن است. هاشمی مثل همیشه بسیار عالی است. زیر و بم صدا را می‌شناسد و می‌داند که کجا به یکباره فریاد بزند و کجا با صدای زیر، مخاطب را کنجکاو کند. در نهایت آرام آرام نقاب چهره آغامحمد کنار می‌رود و حال ما با مردی علیل رو به‌رو هستیم که دستور قتل تک‌تک اعضای خانواده‌اش را صادر می‌کند. اگر عنوان تئاتر برای شما یک علامت سوال است، باید بدانید که پشت شکار روباه یک داستانک بسیار جالب است که باید تئاتر را ببینید و متوجه شوید. شکار روباه یک تراژدی تاریخی است، از یکی از منفورترین‌های تاریخ.