حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی: دیدیم که امر به معروف و نهی از منکر موجب قوام جامعه است، به شرط اینکه مبتنی بر اصول «حب فی‌الله» و «بغض فی‌الله» و «رحمت رحیمیه» باشد و سستی در امر به معروف و نهی از منکر که از آن به مداهنه یاد می‌شود، یکی از ظهورات نفس است که بسیاری از ما گرفتار آن هستیم. متاسفانه باید گفت که اکثریت ما در این فریضه مهم، سستی روا می‌داریم که به امید خدا درباره آن ـ با استناد به آیات و روایات ـ بحث می‌کنم اما نکته‌ای که اکنون لازم می‌دانم از آن سخن بگویم، بحث از انتقاد و خرده‌گیری است که در جامعه ما ـ بویژه رسانه‌های گروهی و در میان دولتمردان و نمایندگان مجلس ـ رواج دارد. انتقاد به معنای نقد عالمانه اندیشه‌ها، گفتار، نظرات و عملکرد دیگران یکی از ارکان جامعه صالح است، زیرا نوعی ذره‌بین است که در دست فرهیختگان جامعه است که هم باعث رفع نواقص جامعه و حرکت به سمت خوبی‌هاست و هم موجب اصلاح دولتمردان می‌شود و هم از رواج تفرعون و خدایگانی در کارگزاران نظام جلوگیری می‌کند. واقعیت این است که انسان؛ به دلیل حب نفس علاقه دارد که مدح و تعریف شود و از انتقاد و خرده‌گیری‌ـ هرچند بحق باشد‌ـ ناراحت و افسرده می‌شود، در حالی که مدح و ثناگویی موجب هلاکت انسان می‌شود و انتقاد سالم و عقلانی که به دور از اغراض شخصی باشد، موجب رشد و تعالی می‌شود. بنابراین انتقاد به هدف اصلاح ضرورت دارد، زیرا « تا انتقاد نشود، اصلاح نمىشود یك جامعه. عیب هم در همه‌جا هست؛ سر تا پاى انسان عیب است و باید این عیب‌ها را گفت و انتقادات را كرد؛ براى اینكه اصلاح بشود جامعه». [صحیفه امام: 14/401] مطلب را بالاتر عرض می‌کنم و آن اینکه یکی از حقوق کارگزاران جامعه، دلسوزی و خیرخواهی نسبت به آنهاست که تحت عنوان «النصیحه لائمه المسلمین» [الکافی: 1/403] معروف است و آن مصداق بارز امر به معروف و نهی از منکر است که مردم و فرهیختگان موظف هستند نسبت به کارگزاران جامعه اندرزدهی داشته باشند. از سوی دیگر همه مسؤولان دولتی موظف هستند که در برابر کارهای خود پاسخگو باشند. بنابراین انتقاد نه‌تنها جایز است، بلکه واجب شرعی است و منافع و مصالح شخصی و گروهی نباید مانع انجام آن شود وگرنه کژی و انحراف در جامعه بویژه مدیران و صاحبان قدرت رشد پیدا می‌کند و در جامعه نهادینه می‌شود. پس انتقاد عقلایی به هدف جلوگیری از رواج منکرات و ضدارزش‌ها در درون نظام و جامعه اسلامی بر همگان واجب است. زیرا هر ضدارزشی که رایج و هر ارزشی که مندرس شود، نقص به همه ما است و انتقاد نه تنها به معنای تضعیف نیست، بلکه تقویت نظام اسلامی و پایه‌های جامعه اسلامی است اما انتقاد شرایطی دارد.
در این مجال دو مثال بزنم که در حقیقت تشریح حقیقت انتقاد سالم و عقلایی است. نخست کسانی که مسؤولیت‌های حکومتی بر عهده دارند، طبعا در معرض نگاه نقادانه دیگران هستند، چنانچه متاسفانه مورد مدح و ثنای دیگران واقع می‌شوند. این افراد باید خود را مراقبت کنند که اگر از انتقادی نسبت به خود رنجیده خاطر شدند اما همان انتقاد نسبت به دیگران بویژه اگر از جناح رقیب باشد، هرچند تندتر و گزنده‌تر باشد، افسرده‌شان نکرد، باید بدانند که در دام شیطان و نفسانیت گرفتار آمده‌اند و لازم است که درصدد اصلاح خودشان برآیند.
اما مثال دوم انتقادکننده باید ببیند که آیا انتقادی که نسبت به کسی دارد، آن را بردوست و همگروه خود هم روا می‌دارد یا از انتقاد نسبت به آنان پروا دارد؟ همچنین ملاحظه کند که در رقبای خود سره و ناسره و قوت و ضعف را با هم می‌بیند یا اینکه هرچه در طرف مقابل است، اشتباه و هرچه در خود است، خوب می‌داند؟ یا اینکه هدف او از بیان انتقاد مغلوب‌کردن طرف مقابل است یا
مغلوب‌کردن نقاط ضعف؟
بله! انتقاد عالمانه نوعی امر به معروف و نهی از منکر است که بر پایه «حب فی‌الله» و «بغض فی‌الله» و «رحمت رحیمیه» شکل گرفته است، زیرا ارشاد و هدایت به خوبی‌ها و بازداشتن از بدی‌ها و منکرات و بیان مطالبات بحق جامعه است. بنابراین همواره با رفق و مدارا همراه است، زیرا از سر دلسوزی است. در این صورت اولا نه تنها بر پایه شایعات و اخبار غیرقابل اعتماد و حدس و گمان نیست، بلکه برآمده از تحقیق و اخبار قطعی و اطلاعات کافی و علمی است. ثانیا نه تنها همراه توهین و تحقیر و هتک حرمت افراد نیست، بلکه کاملاً براساس اخلاق اسلامی و همراه دلسوزی است. ثالثا نه تنها برای تضعیف و عیب‌جویی نیست، بلکه به هدف اصلاح است، یا چنانچه عرض شد به هدف مغلوب‌کردن نقاط ضعف است نه طرف مقابل. رابعا نه تنها موجب اختلافات مذهبی و قومی و سیاسی نیست، بلکه تقویت‌کننده اتحاد و اتفاق ملی و دینی است، خامسا از حیث روش نه‌تنها تحریک‌کننده افکار عمومی نیست، بلکه آرام و منطقی و استدلالی است، سادسا نه‌تنها موجب تضعیف نظام و سوءاستفاده دشمنان نیست، بلکه به تقویت نظام می‌انجامد.