دكتر اصغر آقا مهدوی*: دقت در آیات قرآن كه مشتمل بر لفظ استكبار است دو مفهوم از استكبار برداشت می‌شود. برداشت اول ناظر بر فرد است. مستكبر كافری است كه در برابر دعوت الهی سر به تسلیم فرو ننهاده است: «... چرا هرگاه پیامبرى چیزى را كه خوشایند شما نبود برایتان آورد كبر ورزیدید؟ گروهى را دروغگو خواندید و گروهى را كشتید». برداشت دوم از لفظ استكبار ناظر بر اجتماع است. آیاتی از قرآن، مستكبران را كفاری معرفی می‌كند كه دارای موقعیت‌های اقتصادی، نظامی و سیاسی در جامعه هستند و عده‌ای را تحت سلطه خود درمی‌آورند: «بزودى كسانى را كه در زمین به ناحق تكبر مى‌ورزند از آیاتم رویگردان سازم. [به‌طورى كه] اگر هر نشانه‌اى را [از قدرت من] بنگرند بدان ایمان نیاورند و اگر راه صواب را ببینند آن را برنگزینند و اگر راه گمراهى را ببینند آن را راه خود قرار دهند. این بدان سبب است كه آنان آیات ما را دروغ انگاشته و غفلت ورزیدند».
چنین انسانی اگر به علت توانایی‌های خدادادی به یك موقعیت اجتماعی، نظامی یا اقتصادی برسد، عنصر خطرناكی در مقابل دین خواهد بود و همه تلاش خود را در جهت فساد بر روی زمین مصروف خواهد داشت.
رویارویی دو جریان استكباری و الهی
قرآن در آیات بسیاری به بیان مقابله دو جبهه كفر و ایمان می‌پردازد. در جبهه ایمان، پیامبران و مؤمنانی هستند كه خواهان پیاده‌کردن احكام دینی در جامعه هستند و در طرف دیگر كفار مستكبری هستند كه با حاكمیت دین بر جامعه مخالفند. قرآن كریم به نمونه‌های متعددی از رویارویی و تلاش مستكبرین برای مبارزه با حاكمیت دینی اشاره می‌كند و مؤمنان را نسبت به این واقعیت هشدار می‌دهد.
بر این اساس، خداوند متعال خطاب به پیامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بر دائمی‌بودن مقابله دو جریان استكباری و الهی در سوره كافرون تاكید می‌و‌رزد و این تقابل را ناشی از تفاوت در معبود در این دو جبهه می‌‌داند. به همین دلیل، مستكبرانی كه در مقابل رسولان الهی و نذیران جامعه قرار می‌گرفتند برخوردهای مشابهی داشتند.
اهداف مقابله؛ همانندسازی یا حذف فیزیكی
همه مستكبرانی كه در مقابل انبیای الهی قرار می‌گرفتند، پیامبران قوم خویش را بین دو راه مخیر می‌ساختند: عدول از مسیر الهی و پذیرفتن آداب و رسوم و فرهنگ حاكم بر جامعه یا خروج از دیارشان: «و كسانى كه كافر شدند به پیامبرانشان گفتند شما را از سرزمین خودمان بیرون خواهیم كرد مگر اینكه به كیش ما بازگردید».
اصول حاكم بر روش‌های مقابله مستكبرین با جریان حق
با تدقیق در آیات قرآن كریم می‌توان به گزاره‌هایی در مقام اركان كاربرد قدرت نرم از ناحیه استكبار كه همواره جریان باطل در رویارویی با جریان حق از آنها استفاده می‌كند، دست یافت:
1- بهره‌برداری از نقاط ضعف
مستكبران در بعد اجتماعی و شیاطین در بعد فردی از نقاط ضعف انسان وارد می‌شوند. شیاطینی كه در جهت گمراهی فرد تلاش می‌كنند، به نقاط ضعف انسان آگاهند. رمز اینكه مخلصین می‌توانند از دام‌های شیطان رهایی پیدا كنند، آن است كه آنها به هیچ چیز جز خدا اتكا ندارند. در واقع، هرچه توكل و اعتماد فرد بر غیر خدا باشد، احتمال انحرافش از مسیر الهی بیشتر است، زیرا شیطان با تمسك به همان نقاط مورد اعتماد فرد در انسان نفوذ می‌كند. مستكبران و شیاطین انسانی نیز با مطالعات عمیق، دقیق و روانكاوی افرادی كه در مقابل ایشان قرار دارند اقدام به ضربه زدن به آنها می‌كنند.
2- سیاست گام به گام
شیاطین انسانی و مستكبران از راه‌های بسیار ظریف سعی می‌كنند روحیه الهی را از یك جامعه اسلامی سلب و آنها را در پیگیری اصولشان دچار شك و تردید کنند. لذا تبعیت ایشان در امور جزئی پیامدهای بزرگ‌تری را به‌دنبال دارد و منجر به حاكمیت كفر و نابودی ایمان در آن جامعه می‌شود. لذا خداوند از مؤمنان می‌خواهد كه از «خطوات» و گام‌های شیطان تبعیت نكنند. جمله «خطوات الشیطان» (گام‌هاى شیطان) گویا اشاره به یك مساله دقیق تربیتى دارد و آن اینكه انحراف‌ها غالباً به‌طور تدریجی نه به صورت دفعى در انسان نفوذ مى‌كند. (مكارم شیرازی، ۱۳۷۴: ج۱صص۵۷۲-۵۷۳ و ج۲ ص۸۳)
3- استمرار
از آیات سوره «ناس» این مطلب برداشت می‌شود كه شیاطین جن و انس در توطئه خویش علیه حركت‌های تعالی‌بخش جدی هستند و با شكست در یك توطئه از راهی دیگر وارد می‌شوند تا اینكه یك انسان متعالی یا یك جنبش دینی را به انحطاط بكشند. قرآن كریم در این رابطه می‌فرماید: «و كسانى كه زیردست بودند به كسانى كه [ریاست و] برترى داشتند مى‌گویند [نه] بلكه نیرنگ شب و روز [شما بود] آنگاه كه ما را وادار مى‌كردید كه به خدا كافر شویم...» آنچه ضامن حفظ یك انقلاب الهی بر پایه دین است، استمرار فیوضات غیبی در پرتو تبعیت از رضوان الهی در بعد فردی و اجتماعی است و آن نیز در نتیجه استقامت در دینداری به‌رغم استمرار در توطئه‌ها است.
4- جامعیت
شیطان، دشمن آشتی‌ناپذیر فضایل و كمالات می‌گوید: «آنگاه از پیش‌رو و از پشت‌سرشان و از طرف راست و از طرف چپشان بر آنها مى‌تازم و بیشترشان را شكرگزار نخواهى یافت.» بنابر بیان علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، مقصود از «مِّن بَینِ أَیدِیهِمْ» رویدادهایی است كه در زندگى براى آدمى پیش مى‌آید، حوادثى خوشایند یا ناگوار؛ و مراد از «َمِنْ خَلْفِهِمْ» اولاد و اعقاب است. مقصود از سمت راست كه سمت مبارك و نیرومند آدمى است سعادت و دین او است و «آمدن شیطان از دست راست» به این معناست كه وى آدمى را از راه دیندارى، بى‌دین مى‌كند و او را در بعضى از امور دینى وادار به افراط به چیزهایى كه خداوند از آدمى نخواسته است می‌كند. در نهایت منظور از «سمت چپ» بى‌دینى است، به این معنا كه فحشا و منكرات را در نظر آدمى جلوه داده و وى را به ارتكاب معاصى وادار مى‌سازد. (طباطبایی،۱۳۷۴: ج ۸ صص۳۷-۳۸)
چپ‌روی و راستگرایی، تقدس و تحجر در مقابل سهل‌انگاری در امور دینی همه از نتایج حاكمیت شیطان بر یك انسانند. شیاطین انسانی نیز با توطئه‌های همه‌جانبه فرهنگی، سیاسی، نظامی و اقتصادی سعی در نابودی یك انقلاب دینی دارند. (آل‌یاسین، ۱۳۴۸: ص ۱۹۱)
* استادیار دانشگاه امام صادق علیه‌السلام