خواب آشفته اسکار!

محمد زرینه: در حالی اسامی 9 فیلم منتخب آکادمی سینمایی (اسکار) اعلام شد که نام «گذشته» در میان فیلم‌های منتخب به چشم نمی‌خورد اما از آن جالب‌تر این نکته بود که این مساله حتی منجر به بهت دوستانی که برای معرفی گذشته به اسکار مسر بودند نیز نشد. واکنشی که بیشتر مثل «سنگ مفت، گنجشک مفت» را در ذهن تداعی می‌کرد. هنوز از خاطرم پاک نشده موضعی را که دوستان ارجمند پس از جدال میان «دربند» و «گذشته» در برنامه تلویزیونی هفت اتخاذ کردند - لازم به یادآوری است نگارنده این سطور به هیچ عنوان قصد جانبداری از هیچیک از فیلم‌های دربند و گذشته را ندارد–. دوست عزیز منتقد در پاسخ به این سوال که این فیلم اصلا بیان‌کننده وضعیت و شرایطی نیست که بتوان آن را به عنوان نماینده سینمای ایران معرفی کرد، این طور پاسخ دادند: مهم این است که این فیلم تا یکقدمی دریافت نخل طلای کن رفته پس برای دریافت جایزه از سوی آکادمی از شانس بالایی برخوردار است؟! یا جمله مشعشع دیگری که: هدف از ارسال فیلم به اسکار بردن جایزه است مانند ورزشکاری که برای بردن طلای المپیک پیکار می‌کند. این جملات به همراه لبخند‌های ملیح محمود گبرلو رد و بدل می‌شد و من با خودم فکر می‌کردم چرا هر اتفاق و رویداد فرهنگی مهمی که در سطح جهانی به وقوع می‌پیوندد منجر به فرصت‌ها و خلق دستاوردهای مختلفی می‌شود اما در فضای کشور ما کارکردی معکوس دارد یا به دیگر سخن حاصلی جز یک فضای آشفته و البته مریض دربر ندارد. اسکارشناسی کارشناسان مرا بر آن داشت تا به دو سال قبل بازگردم یعنی سالی که «جدایی نادر از سیمین» اولین گام‌های خود را برای پرواز در جشنواره‌های جهانی برداشت. دوستان اسکارشناس به خوبی و با دقت از ویژگی‌های فیلم‌های حائز رتبه جهت معرفی در آکادمی علوم و هنرهای سینمایی مطلع هستند؛ اولین و شاید مهم‌ترین اصلی که پیش روی مسؤولان آکادمی قرار دارد اکران و پخش فیلم است. این گویای چه نکته و خاطرنشان‌کننده چه مساله‌ای است؟ یعنی «مخاطب» مساله‌ای نیست که به راحتی بتوان از کنار آن گذشت و در این مورد بخصوص صحبت از اسکار است و مساله جشنواره‌های دیگر نیست. بازگویی تمام این مسائل شاید در پیشگاه شما خواننده گرامی حالتی اطناب‌گونه داشته باشد. این مساله را از آن جهت خاطرنشان می‌کنم که عزیزان کارشناس فراموش کرده‌اند که در دیده شدن و مورد توجه قرار گرفتن این فیلم، مخاطب چه نقش پررنگی را ایفا کرد، چطور این فیلم از فضای بحث مخاطبان داخلی عبور کرد، چطور موافقان و مخالفان خود را پیدا کرد و چطور به عنوان محصول جشنواره فجر به دیگر جشنواره‌های جهانی راه یافت و چطور به مساله علاقه‌مندان سینما تبدیل شد و سیر صعودی آن از سوی علاقه‌مندان به سینما مورد رصد قرار گرفت، حال بگذریم که نتایج آن چگونه مصادره به مطلوب شد. این دوستان تمام این مسائل و اتفاقات را نظاره‌گر بودند و سنگ گذشته را به سینه می‌زدند. گذشته‌ای که در درجه اول از یک بام و دوهوایی رنج می‌برد. طرف فرانسوی آن را متعلق به فرانسه نمی‌دانست و برای ما می‌برید و می‌دوخت که این فیلم بهتر است از ایران معرفی شود اما از طرف دیگر آن را به جشنواره زاگرب کرواسی ارسال می‌کرد؟ گذشته شرایط طفلی بی‌سرپرست را داشت و کارشناسان خبره سینما از کارگردان آن رودبایستی داشتند چراکه کارگردان محتاط و متفکر دیروز جای خود را به چهره اسکاری امروز داده بود و خود را در دعواهای مطرح شده در فضای رسانه و خیل حامیان پرشمارش از پیش برنده می‌دانست و نیازی به پاسخگویی نمی‌دید. مخاطب اما در این میان هاج و واج که من از خودم در این فیلم چه می‌بینم که حال باید آن را به عنوان نماینده سینمایی کشورم سرپرستی کنم؟ چرا نادر جدایی ما که میل ماندن داشت جای خود را به احمد سرگردان داد، مگر در آن سوی آبها چه چیزی می‌توان یافت که در ازای آن چشم را به راحتی روی بسیاری از مسائل می‌توان بست؟ پاسخ ساده است: اسکار. احمد که خود نمی‌داند اهل کجاست، نمی‌داند اگر رفته برای چه رفته و اگر نمانده به چه دلیل بوده است؟ فیلم خود از پاسخ به پرسش‌هایی که در خود به طرح آن می‌پردازد، عاجز بود. حال کار ما به کجا رسیده است که ملاک قصه‌گویی دیروز و لذت مخاطبان از تماشای فیلم امروز جای خود را به تقدیر و تشکرهای بین‌المللی و یک قدمی بردن نخل طلای کن داده است؟! دوستان عزیز اسکارشناس! به شما تبریک می‌گویم. شما یک کارگردان دیگر را هم از این مردم دریغ داشتید. امیدوارم در سال‌های آتی مجبور نباشیم حال اصغر فرهادی را از امیر نادری سراغ بگیریم! تمام رنج این مصیبت از فقدان آگاهی و فهم تاریخی ناشی می‌شود. به جرأت می‌توان گفت اگر نه تمام، اکثر فیلم‌های برگزیده در بخش اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان به اسکار اعتبار بخشیده که برعکس نبوده است. اگر اسکار فرهادی امروز از اهمیت شایان توجهی برخوردار است به این دلیل است که روزگاری این مجسمه طلایی برای «جاده» در دستان فدریکو فلینی و برای «دزدان دوچرخه» در دستان ویتوریو دسیکا قرار گرفت که اگر هم نمی‌گرفت این هنرمندان نبودند که چیزی را از دست داده بودند بلکه اسکار بود که نتوانسته بود ایشان را ببیند. برای شاهد این مثال می‌توان به اسکار ساتیا جیرای– که در آن لحظات روی تخت بیمارستان بود- و آکیرا کوروساوا برای یک عمر فعالیت هنری اشاره داشت. اما این دو هنرمند فقید نام و نشان خود را از فلان تندیس و فلان نشان نساخته بودند. نگرفتن جایزه اسکار برای کوروساوا آنقدر دردناک نبود اما بی‌مهری منتقدان و جرح «راشومون» او را به خودکشی وادار کرد چرا که دریغ مخاطب از هنرمند و برعکس، دست‌کمی از مرگ ندارد. حیف از «گذشته‌ای» که گذشته نداشت و دریغ از مخاطبی که به هیچ انگاشته شد.