زهرا قزیلی: حجت قاسم‌زاده‌اصل، یکی از کارگردانانی است که در فیلم‌هایی که تاکنون ساخته همیشه موفق عمل کرده است و بارها آثارش در جشنواره‌های مختلف موفق به دریافت جایزه به دلیل ساختار مناسب و کارگردانی مسنجم شده است، او مستقیم یا غیر مستقیم در آثارش به موضوع مرگ اشاره داشته است. حالا قاسم‌زاده در سریال «یادآوری» تلاش کرده، داستان مرگ و زندگی را به شکل موازی روایت کند، داستانی که برخی معتقدند درباره قصاص است اما او با صراحت این تحلیل‌ها (معدود نیز بوده) را رد کرده است. او در این سریال بیش از پیش به رحمانیت خداوند توجه داشته است و به قصاص به عنوان قانون شرعی و الهی معتقد است. یادآوری شخصیت‌های زیادی دارد و نویسنده و کارگردان به همه آنها پرداخته‌اند. شخصیت‌های یادآوری هر کدام به نوعی در مقطعی رو در روی مرگ قرار گرفته‌اند و آن را از نزدیک لمس کردهاند. گفت‌وگویی درباره سریال «یادآوری» که توانسته نظر مخاطب را به خود جلب کند و نمایش آن از شبکه آی‌فیلم توجه بیننده عرب‌زبان را نیز به خود معطوف کرده است، با حجت قاسم‌زاده‌اصل ترتیب دادیم که از نظرتان می‌گذرد. سریال «یادآوری» روی سه کلیدواژه؛ بخشش، انتقام و قصاص تاکید داشت. عده‌ای معتقدند با توجه به فشارهایی که بر کشور برای اجرای حدود الهی است نباید «قصاص» در این سریال تصویر می‌شد.
بهتر بود نویسنده این را جواب بدهد اما هیچوقت و هیچ زمانی موضوع سریال «یادآوری» قصاص نبوده بلکه یکی از بسترهای داستانی متعدد سریال به موضوع «قصاص» اشاره داشت و ما هم نمی‌توانستیم توضیح بدهیم که چرا موضوع سریال قصاص نیست چون داستان سریال لو می‌رفت و هنوز هم تاکید می‌کنم تا قسمت 35 سریال صبر کنید آن وقت به ما حق خواهید داد. سه کلمه کلیدی سریال ما «اشتباه»، «انتقام» و «بخشش» است و منظور ما هم از «انتقام»، «قصاص» نبوده است و هیچگاه این دو کلمه هم معنی نیستند. هر دین، آیین و کشوری قانون دارد و ما هم باید به عنوان شهروند تابع قانون باشیم. افراد در زندگی اشتباه می‌کنند و قانون برای آنها جاری می‌شود. برخی جرائم اجتماعی به قدری فجیع است که دیگر نمی‌توان نام آن را اشتباه گذاشت از جمله آزار کودکان، کودک‌ربایی و... که وقتی فرد به مجازات عملش می‌رسد به تسلی خاطر جامعه می‌انجامد اما برخی از کارها تنها اشتباه است. ما کارمان فیلمسازی است. نه من می‌توانم و نه نویسنده چنین تفکری داشته است که در نقد «قصاص» اثری بسازیم. فقط در سریال یک سوال طرح می‌شود، قانون الهی، قانونی است که به آن پایبندیم اما مجری آن «انسان» است آیا انسان اشتباه نمی‌کند؟ این سوال در کار مطرح می‌شود؛ اگر انسان اشتباه کند خداوند برای اجرای حکمش چه می‌کند؟ این طرح سوال تنها از نگاه یک هنرمند نشأت گرفته است نه نگاه حقوقی، جزایی و قانونی. یک نگاه هنرمندانه که می‌توان به واقعیت‌ها داشت و تاکید می‌کنم واقعیت‌ها نه حقیقت‌ها.
نقد پنهانکاری و کتمان
اما در مدتی که سریال پخش شد شاهد نقدهایی بودیم که موضوع سریال را قصاص دانستند.
کم‌لطفی کردند و کمی هم عجله کردند. کمی صبر به همه ما بیشتر کمک می‌کند تا اینکه زحمت‌های سازندگان را نادیده بگیریم. بسیار اندک بودند اما بودند و من به نظرها احترام می‌گذارم و نمی‌توانستم از آنها بخواهم که به خودشان و ما مجال بدهند تا داستان پیش برود و بشود بهتر قضاوت کرد. یکی از موضوعاتی که نویسنده در اثر تاکید داشت «پنهانکاری» و «کتمان» بود که این روزها در جامعه دیده می‌شود. در بخشی از سریال دیدیم زمانی که فریده (تیموریان) تاکید کرد در این شهر بزرگ چگونه علی و سینا ممکن است یکدیگر را ببینند اما دست بر قضا داخل خانه خبر را در روزنامه دیدند. ما تلاش داشتیم به مخاطب این امر را تاکید کنیم باید با حقایق روبه‌رو شد. فیلم می‌سازم که ابراز کنم نه اینکه کتمان کنم. من به عنوان شهروند، وظیفه شهروندی خود می‌دانم که به قانون احترام بگذارم و می‌دانم کشورم به دلیل حکم الهی قصاص تحت فشار است و ما هم کاری نکردیم و فیلمی نساختیم که مفهومی عکس را القا کنیم فقط به یک موقعیت استثنایی پرداختیم که دور از ذهن است اما می‌تواند اتفاق بیفتد. این نکته حایز اهمیت است که به سختی می‌توان نام انسان را برای برخی افراد در نظر گرفت، نبودشان به نفع جامعه است اما تشخیص این نبود با من فیلمساز نیست و من صلاحیت قضاوت ندارم. ما در این سریال سعی کردیم عدالت خداوند را مانند باران تصویر کنیم که برای همه به صورت یکسان است. درک «رحمانیت» خداوند با «رحیم» بودن میسر می‌شود. این جانمایه سریال بود و هست.
کار هنرمند طرح سوال است
شاید سکانس تاثیرگذار اعدام این شائبه را برای برخی افراد ایجاد کرده است که مجموعه درباره قصاص است.
به عنوان شهروند از مردمی که برای اعدام افراد جمع می‌شوند و صحنه را می‌بینند و در برخی موارد کودکان را با خود همراه می‌کنند گله‌مندم. ای‌کاش اینگونه اعدام‌ها در ملا عام انجام نمی‌شد. به عقیده من خشونت نباید کف خیابان بیاید زیرا خشونت مانند ویروس منتشر می‌شود و همه را می‌بلعد اما باید حدود الهی هم اجرا شود و من راه درست اجرای آن را نمی‌دانم. کار هنرمند این است که طرح سوال کند. سوال درست خودش پاسخ است. اگر بخواهیم به سوال پاسخ دهیم کار غلطی است. به تصویر کشیدن صحنه اعدام به مراتب برای من سخت و متاثرکننده بود اما اقتضای داستان بود که کار به درستی به نمایش درآید.
ما واقعیت را بازسازی کردیم
صحنه اعدام یکی از صحنه‌های تاثیرگذار مجموعه به شمار می‌آید.
برایش خیلی زحمت کشیدیم. برای تصویربرداری این سکانس سه شب در دمای 8 درجه زیر صفر وقت صرف کردیم. صحنه‌ای که خانم رضوی و دخترش حضور داشتند را با دو دوربین گرفتیم، همه متاثر بودند، صحنه دردآوری بود. بعد از من پرسیدند پلان بعدی چیست. برایم بسیار سخت بود که بگویم تکرار می‌کنیم چون دو بازیگر یکدیگر را ماسکه کرده بودند و دوباره تکرار کردیم. به هرحال نباید فراموش کنیم که فیلم می‌سازیم، واقعیت را بازسازی نمی‌کنیم. اگر کسی قصد دارد واقعیت را ببیند بهتر است پنجره را باز کند و خیابان را ببیند یا صفحه حوادث روزنامه‌ها را مطالعه کند. اینها واقعیت فیلم هستند نه واقعیت زندگی.
با علم زنده شدن «علی» صحنه اعدام را با جزئیات گرفتم
چقدر ازسکانس اعدام حذف شد؟
ما این بخش را با جزئیات تصویربرداری کردیم و کمتر از سه دقیقه حذف شد. کل آن بخش 17 دقیقه بود.آیه‌ای که برای آن بخش در نظر گرفتیم آیه‌ای طولانی بود که حذف شد و بخشی از گریه‌های مادر و دختر را حذف کردیم البته حذف این بخش‌ها از دردناکی ماجرا چیزی کم نکرد. بیننده در این سکانس متاثر شد اما تمام دلخوشی ما این بود که «علی» در ادامه داستان زنده می‌شد. این سکانس تاثیر دراماتیک بسیار خوبی روی بیننده می‌گذاشت. برایم به عنوان کارگردان بسیار مهم است که درام داستان درست به تصویر کشیده شود. وقتی می‌دانم «علی» باید زنده شود، صحنه اعدام را با جزئیات تصویر می‌کنم. زنده شدن علی برای ما بسیار مهم بود به همین دلیل در اولین پلان سریال زنده شدن علی را نمایش دادیم. هیچ کس این ریسک را نمی‌کند که با پلان اول سریالش انتهای داستان را به مخاطب اعلام کند. ما در این سریال به دنبال تاثیر بودیم که بیننده ما را ببیند و با ما همراه شود.
تاکید بر رحمت خداوند
دربیشتر مجموعه‌ها رحمت خداوند به صورت گلدرشت و غلو شده دیده می‌شود اما رحمانیت خداوند در این اثر جاری است.
ما در این سریال با طرح سوال و بازگشت علی به زندگی تاکید داریم دریچه رحمت خداوند باز است. ما طرح سوال می‌کنیم و در انتهای سریال به این نتیجه می‌رسیم که اگر علی قصاص می‌شد و بازنمی‌گشت ممکن بود جایی از عدالت خداوند خدشه‌دار شود. بروز اشتباهی که به صدور حکم قصاص منجر می‌شود بخشی از داستان ما بود، برای ما نمایش رحمانیت خداوند در سریال مهم بود. یک دیالوگ در سریال است که من خیلی به آن علاقه دارم «درک رحمانیت خدا با رحیم بودن امکانپذیر است». من به خودم اجازه نمی‌دهم که به خانواده داغدار بگویم بخشش کند اما به لحاظ عقل و منطق، بخشش به مراتب جزای خیر بیشتری خواهد داشت اما باز انتخاب خانواده مقتول انتخابی است که حق آنهاست و من تشکیک نمی‌توانم بکنم.
از تصویرسازی ماوراء پرهیز کردیم
دو بار زندگی کردن برخی از شخصیت‌ها به خوبی در قصه تنیده شده و به تصویر درآمده است بدون آنکه کار را به سمت تصویرسازی آثار ماورایی که در برخی سریال‌ها دیده می‌شود، ببرید.
«مرگ تقریبی» برای تعدادی از افراد وجود داشته و تجربه کردهاند. بعضی از بزرگان دین هم این نوع تجربیات را داشته‌اند و شیعه با این امر و مطرح شدن آن مشکلی ندارد و نویسنده هم به خوبی روی آن تحقیق کرد و از آن استفاده کرد. برخی از سریال‌ها تصاویری از دنیای دیگر دادند که من دوستشان ندارم. تصویر، عینیت دادن است و چگونه می‌توان از چیزی که ندیده‌ایم مابه ازای عینی بدهیم؟! ما در ابتدا با نویسنده به این نتیجه رسیده بودیم که تصویری از آن دنیا به مخاطب ندهیم زیرا به عقیده من تصویرسازی از فضایی که ما به آن آشنایی نداریم خطاست اگرچه بسیاری از آثار خارجی تصاویری ارائه دادند اما ما در سریال «یادآوری» از ارائه این تصاویر پرهیز کردیم. براساس واقعیت مرگ تقریبی کار را جلو بردیم. فقط روی تفاوت‌های ایجاد شده قبل و بعد از بازگشت مانور دادیم و از چگونگی و چرایی پرهیز کردیم.
ما هیچ تصویری از آن وضعیت ماورایی نداریم.
خیر! فقط یک تصویر از سمت علی داریم که من آن را بسیار دوست دارم. علی و سینا با هم مواجه می‌شوند در محیط عسلی‌رنگی است. برای به تصویر کشیدن آن صحنه از خواص لنز و رنگ استفاده کردیم. رنگ تصویر را هم براساس خوابی که در یک زمان دیده بودم ساختم. این تصویر نمایانگر بهشت یا دوزخ نیست. ذهنیت علی است. به شخصیت‌هایی که تجربه مرگ تقریبی دارند پر و بال ندادیم البته در نسخه اولیه بود اما تلویزیون تاکید داشت که تبدیل به یک عده و گروه نشوند که ما هم تاکید روی این مطلب داشتیم زیرا این افراد براساس تحقیقاتی که صورت گرفت افراد آرامی هستند و از توانایی‌هایشان استفاده خارق‌العاده‌ای نمی‌کنند. نوعی آرامش پس از زنده شدن ویژگی مشترک این افراد است و جلوه‌گری خاصی ندارند.
فیلمنامه سرصحنه تغییر کند شالوده و بنیان کار شخم می‌خورد
چقدر فیلمنامه سر صحنه تغییر کرد؟
من سر صحنه فیلمنامه‌ای را تغییر نمی‌دهم؛ چه نویسنده خودم باشم چه فرد دیگری. من نه به خواست بازیگر یا ناتوانی تولید یا هر مورد دیگر فیلمنامه را تغییر نمی‌دهم حتی در کوچک‌ترین جزء آن. فیلمنامه را سعی می‌کنم تغییر ندهم زیرا خودم از این ماجراها آسیب جدی خوردم و این آسیب را نمی‌زنم. معتقدم وقتی فیلمنامه سر صحنه تغییر کند شالوده و بنیان کار شخم می‌خورد و عوض می‌شود. هر تغییری که می‌خواستیم بدهیم قبل از تولید انجام شد. بعضی از جاها نظری داشتم که خانم غفاری اعمال کردند. برای تعدادی از آنها دلیل داشتم و شاید برای برخی دلیلی نداشتم و دوست داشتم براساس سلیقه‌ام باشد. آسیب بزرگی که در صنف فیلمنامه‌نویسی وجود دارد این است که هر فردی که دستی بر فیلمنامه می‌برد و ممکن است بخش‌های کوتاهی را تغییر دهد، سهم‌خواهی می‌کند و می‌گوید من فیلمنامه را درست کردم. من به عنوان یک آسیب‌دیده از این ماجرا، در فیلمنامه امانتداری کردم. بخش‌ها یا موضوعات کوچکی بود که علاقه داشتم در کار باشد، از خانم غفاری خواستم که نوشتند و به فیلمنامه اضافه شد.
شبکه روی فیلمنامه نظر داشت؟
تغییراتی که تلویزیون تاکید داشت همزمان با بازنویسی فیلمنامه انجام شده بود. مرکز فیلم و سریال آی‌فیلم اصرار داشت افرادی که تجربه مرگ تقریبی دارند تبدیل به یک تیم نشود که این اصلاح پررنگ‌ترین اصلاح فیلمنامه بود. فیلمنامه کامل و پرقصه‌ای بود، تنوع شخصیت حیرت‌انگیزی داشت و تمام شخصیت‌هایش پرخون بودند و تیپ نبودند و نقاط تلاقی قصه درخشان و غافلگیرکننده بود. این روزها شاهد آن هستم که بعضی‌ها با کنایه می‌گویند فیلمنامه‌نویس همسر کارگردان هم هست! اما صادقانه بگویم هرکس دیگری هم این فیلمنامه را می‌نوشت با افتخار آن را قبول می‌کردم اما تصور نوشتن اینچنین فیلمنامه‌ای توسط نویسنده دیگری برایم بسیار دشوار است. دیدم که رویا غفاری چه زحمتی برای نوشتن این سریال کشید. کمتر نویسنده‌ای داریم که بتواند در این حد داستان‌پردازی و قصه‌سازی درست داشته باشد و به نظرم رویا غفاری نویسنده بزرگی است. این فیلمنامه از آن دست کارهایی است که کمی خوش‌شانسی می‌خواهد تا دست کارگردانی برسد و من خوش‌شانس بودم.
در شکل‌گیری فیلمنامه هیچ دخالتی نداشتید؟
فیلمنامه را بعد از اتمام کامل آن خواندم. 1019 صفحه بود و 1192 سکانس.
وظیفه من ارائه تصویر بهتر از ایران است
ویژگی‌های تصویری چطور؟
تا جایی که در توان خودم و گروهم بود سعی کردیم در همه چیز بهترین‌ها را جمع و ارائه کنیم. این مجموعه ایرانی است. وظیفه من است که تصویر بهتری از ایران ارائه دهم حتی اگر بشود بهتر از واقع، تازه ما که برای تهران دکوری نساختیم فقط زوایای بهتری انتخاب کردم. ما تولید بسیار سختی داشتیم؛ بیش از 200 لوکیشن در این کار داشتیم، از شمالی‌ترین تا جنوبی‌ترین نقطه تهران رفتیم. سر صحنه‌های شمال پایم آسیب دید و واقعا دو سال است که نخوابیده‌ام.
پایان‌بندی بعضی از قسمت‌ها به نوعی قابل باور نیست. جایی قطع می‌شود که می‌تواند قبل‌تر یا بعدتر این اتفاق برایش رخ دهد.
اینها سلیقه شماست و قابل احترام هم هست اما قصه درست تقطیع شده و در هر قسمت سعی شده توازن اطلاعات و احساس و ماجرا حفظ شود. شاید در این 41 قسمت 5 یا 6 قسمت طبق فیلمنامه عمل نکردیم که اجباری شد اما چیزی از دست ندادیم. چیزی که برای خودم جالب است و زیاد شنیده‌ام این است که بیننده‌ها می‌گویند چرا قسمت‌ها زود تمام می‌شود؟ گلایه‌ای است که شنیدنش مرا خوشحال می‌کند! حداقل زمان هر قسمت ما بدون تیتراژ 40 دقیقه است- به استثنای قسمت اعدام که 36 دقیقه بستیم- در حالی که سریال‌های دیگر با تیتراژ ابتدا و انتها 35 دقیقه پخش می‌شود یعنی در قیاس با سریال‌های دیگر، بیننده «یادآوری» زمان بیشتری با سریال همراه است اما وقتی می‌گوید کار زود تمام می‌شود، یعنی با ریتم داستان هماهنگ شده و زمان را حس نکرده، فهمیدن این موضوع باعث خوشحالی است. تجربه جدیدی هم در این سریال انجام دادیم و آن پخش کامل سریال در دو روز آخر هفته بود که در قالب دو فیلم 105 دقیقه‌ای کل داستان هفته را بازپخش کردیم و تجربه موفقی بود.
حمایت ویژه‌ای از ما نشد
با توجه به آماری که وجود دارد چقدر سریال با مخاطب عرب‌زبان ارتباط برقرار کرده است؟
ظاهرا بیشترین بیننده را در بحرین داریم. لبنان، عراق، قطر و دوبی در جایگاه‌های بعدی قرار می‌گیرند. در جمع دوستان و آشنایان می‌دانم که لینک دانلود مجموعه را در جاهای مختلف می‌بینند و بازخوردهای خوبی داشتیم. مخاطبانی پیگیر داریم که با کنجکاوی ما را دنبال می‌کنند و برای ما قابل احترام هستند چرا که مخاطبان از وقتشان برای دیدن سریال هزینه می‌کنند و من هم سعی کردم دست خالی روانه‌شان نکرده باشم.