حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی: در منطق قرآن کریم «بر» و «نیکی» در مقابل «اثم» و «گناه» است: «وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان» [مائده: 2] و نیکی مایه آرامش جان و اطمینان قلب و امنیت جامعه و گناه مایه لغزش دل‌ها و زدودن اطمینان از جان‌ها و امنیت از جامعه است. چنانچه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه و آله و سلم در روایتی نورانی می‌فرمایند: «البرّ ما اطمأنّت إليه النفس و اطمأنّ إليه القلب و الإثم ما حاك في النفس و تردّد في‌الصدر».[بحار الاَنوار: 18/118] «نيكى آن است كه جان با آن آرامش مىپذيرد و قلب مطمئن مىشود، امّا إثم و گناه چيزى است كه در نفس تو رسوخ مىكند و سینه و دل را به لرزه می‌اندازد». همچنین قرآن کریم «نیکی» را با «تقوا» و «گناه» را با «ستم و تجاوز از حق» یکی دانست و فرمان به همکاری در «نیکی» و «پرهیزكاری» داد و از همکاری در «گناه» و «ستم و تجاوز از حق» نهی فرمود. یعنی جامعه اسلامی بر مبنای همکاری در ایمان و عمل صالح اداره می‌شود و در آن گناه و تجاوز از حق جایی ندارد. [المیزان: 5/162] اکنون می‌گوییم؛ «معروف» همان «نیکی» و «تقوا» است و «منکر» «گناه» و «ستمکاری» است. و امر به معروف و نهی از منکر ضامن بقای «تعاون» و «همکاری» بر «معروف» و «سکوت» در برابر «گناه» و «ستم» و ترک امر به معروف و نهی از منکر مصداق «همکاری» در «گناه» و «ستم و تجاوز» است. پس اگر گناه و ستمی در جامعه واقع شود، باید از آن جلوگیری کرد، اگر امکان نداشت، از آن با زبان نهی کرد و اگر نشد، با گناهکاران قطع رابطه کرد، اگرنه در گناه و ستم آنها شریک هستیم و سنت عام الهی است که در کمین ستمکاران و همکارانشان نشسته است. [المیزان: 8/296] بنابراین امر به معروف و نهی از منکر سه مرحله دارد: قلبی، زبانی و عملی.
قرآن در آیه 62 سوره مبارکه مائده از گروهی از بنی‌اسرائیل سخن می‌گوید که در «گناه» و «ستم و تجاوز از حق» شتاب می‌ورزند: «وَ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُون» «و بسيارى از آنان را مىبينى كه در گناه و تجاوز و خوردن مال حرام شتاب مىورزند. راستى كه بد كارهايى انجام مىدهند.» یعنی در جامعه یهودیان گناهان رواج یافته بود که بسیاری از آنان بدون درنگ و شتابان به سوی گناه و ستمکاری و خوردن مال حرام می‌رفتند. قرآن بلافاصله در آیه 63 دانشمندان یهود را توبیخ می‌فرماید که در حالی که ایشان حضور داشتند و گناهان و ستم‌ها را می‌دیدند، چرا گناهکاران را از فسق‌شان باز نداشتند و نهی از منکر نکردند: «لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُون» «چرا عالمان ربانى و دانشمندانشان آنان را از سخنان گناهآلود و حرامخوارىشان بازنمىدارند؟ راستى كه چه سازه بدی می‌سازند.» جالب اینجاست که قرآن کریم از گناهانِ ستمکاران یهود به «لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُون» «چه بد کارهایی انجام می‌دهند» و از سکوت علما و دانشمندان آنان به «لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُون» «چه سازه بدی می‌سازند» تعبیر فرموده. یعنی کسانی که علم دارند، و قدرت هم برای نهی از منکر دارند، وقتی در برابر گناه و منکر سکوت می‌کنند، و سه مرحله نهی از منکر را انجام نمی‌دهند، در حقیقت آنچه می‌سازند، از جنس گناه و ستم فاسقان و گنهکاران است زیرا از هر دو با تعبیر «لَبِئسَ» «چه بد» یاد شده است. یعنی هر دو کرداری بد است؛ ارتکاب گناه و ستم و مهر سکوت در برابر آن. بنابراین سستی از امر به معروف و نهی از منکر به معنای شراکت و همکاری در گناه و ستم فاسقان است. لحظه‌ای در سیره اولیای دین درنگ کنیم، امیرالمومنین سلام‌الله علیه مظهر بندگی خداست که کسی در آن خدشه‌ای ندارد، در مقابل، جدیت آن حضرت در امر به معروف و نهی از منکر را ببینیم. مگر می‌شود بنده خدا بود و با گناه و رواج گناه در جامعه ساخت و سکوت کرد؟ وقتی در جامعه امر به معروف و نهی از منکر ترک شد، باید عواقب آن را هم پذیرفت، حجاب‌هایی که از درون ما را بیمار می‌کند، و حقیقت انسانی ما را به رقیقه‌ای شیطانی مبدل می‌کند و کشور و شهر و جامعه را از درون متلاشی می‌کند، نتیجه سستی در این فریضه مهم است و این دلیل توبیخ قرآن است که یقینا توبیخی عام و جامع است که هم‌اکنون دانشمندان و علما و اهل قلم و رسانه ما را هدف خود گرفته است. آری! سستی در امر به معروف و نهی از منکر مکر شیطان و جلوه‌ای خطرناک و مهلک از هواهای نفسانی است، جلوه‌ای که خودش مراتب و ظهوراتی دارد. حادثه تلخ کربلا در پیش روی ما است چون دانشمندان و خواص اهل حق نخواستند در برابر طغیان ستمکاران ایستادگی کنند و آنان را از مسیر بدشان باز دارند، تنها یک راه باقی ماند و آن اینکه برای احیای اسلام که به نابودی کشانده می‌شود، باید پسر پیامبر خدا(ص) با خاندان و یارانش به شهادت برسند و حرم رسول خدا(ص) به اسارت روند و این درسی برای ما است که هیچگاه نباید در این فریضه بزرگ سستی کنیم اگرنه باید عواقب آن را به دوش کشیم. «فاعتبروا یا اولی الابصار».