ساغر فروتن: فیلم «سیاه سپید» یکی از سه فیلمی است که محمدتقی انصاری، تهیه‌کنندگی و کارگردانی آنها را برعهده داشته است. پیش تولید دو فیلم «سیاه سپید» و «پناهنده» از دی‌ماه سال ۹۰ آغاز شده اما آغاز به کار تصویربرداری آنها در اواسط فروردین سال ۹۱ بوده است. با اینکه سه‌گانه‌سازی سنت چندان مرسومی در میان تله‌فیلمسازان ایرانی نیست اما محمد تقی انصاری با سه‌گانه «بازگشت»، «پناهنده» و «سياه سپيد» یک مجموعه از سه تله‌فیلم را که به یک دوره تاریخی تعلق دارند، ساخته است. دو فیلم تلویزیونی «سیاه سپید» و «پناهنده» در این میان متعلق به مجموعه شبکه سحر هستند و با سرمایه این شبکه برونمرزی صدا و سیما ساخته شده‌اند. انصاری، پیش از این دو تله‌فیلم، دو فیلم سینمایی «سهم گمشده» و «راه بهشت» را هم برای شبکه سحر تهیه کرده است. زمان تاریخی مورد نظر در این فیلم‌ها به سال‌های آغاز بعثت پیامبر اسلام مربوط می‌شود؛ در سال‌هایی که حضرت حمد(ص) دعوتش را آشکار کرده و تازه‌مسلمانان با مخالفت سران قریش و بزرگان عرب روبه‌رو شده بودند. داستان «سياه سپيد» درباره اختلاف میان دو رئیس قبيله از قبايل مكه است. «عوف بن صمره» و «ابوضرار سهمي» بر سر مالکیت زمینی دچار اختلاف هستند و هر يك قصد دارد مالكيت آن را به مدت يك سال در اختيار بگيرد. این درگیری هم مانند دیگر اختلافات اعراب سال‌ها بدون رسیدن به یک نقطه مشترک، حل نشده باقی مانده است تا اینکه ابوسفیان پیشنهاد برگزاری یک مسابقه اسبدوانی میان دو نماینده از دو قبیله را می‌دهد و در جریان آن قرار می‌شود «عاتكه» دختر «عوف بن صمره» كه سواركار ماهري است با «عدي» پسر «ابوضرار سهمي» مسابقه را برگزار کنند. در این میان جریاناتی هم پیش می‌آید و پای یک برده سیاه‌پوست به نام «جون» هم به ماجرا کشیده می‌شود. یکی از نکات جالب توجه این داستان تازگی و حتی می‌توان گفت سختارشکنانه بودن آن است. طراح یا نویسنده فیلمنامه با انتخاب یک مقطع زمانی بسیار نزدیک به آغاز اسلام داستانی کاملا متفاوت با آنچه ما انتظار شنیدنش را داریم، تعریف می‌کند. ابوسفیانی که در این فیلم دیده می‌شود نه آن مخالف سرسخت اسلام و حاکم حقه‌باز و قاتل مسلمانان که ما به دیدنش در بسیاری از سریال‌ها، فیلم‌ها و داستان‌های تاریخی عادت داریم که تنها یک حاکم عرب در عصر جاهلیت است؛ در زمانی که بزرگان مکه زندگی کاملا جداگانه‌ای از مردم داشته و خرید و فروش کنیز و برده به اندازه زنده به‌گور کردن دختران رواج داشته است، زمانی که دین حضرت محمد(ص) هنوز آنقدر پیش نرفته که اشراف مکه را به هراس بیندازد، با اینکه زمزمه‌های دین تازه در میان بسیاری از بادیه‌نشین‌ها به گوش می‌رسیده‌است. شاید از همین جهت بتوان انتخاب حسن جوهرچی را به عنوان ایفاگر نقش ابوسفیان قابل توجیه و توضیح دانست. با اینکه ابوسفیان بقیه فیلم‌های ساخته شده چهره‌ای زیرک دارد و اندامی لاغر، در «سياه سپيد» حسن جوهرچی بیشتر به ولید‌های فیلم‌های دیگر شبیه است. این انتخاب بازیگر شاید در ابتدای فیلم اندکی برای تماشاگر ناآشنا و نامانوس باشد اما به تدریج و با آشکار شدن نقش واقعی او در فیلم حضور حسن جوهرچی در نقش ابوسفیان باورپذیرتر می‌شود. باید این آشنایی‌زدایی همه‌جانبه را در فیلم «سياه سپيد»- از انتخاب موضوع داستان گرفته تا انتخاب بازیگر- به فال نیک گرفت و آن را یکی از کارهای قابل توجه شبکه سحر دانست که ردپای آن را در فیلم‌های تاریخی و مذهبی دیگری که این شبکه یکی از تهیه‌کنندگانش بوده می‌توان دید. شاید آنچه باید بیشتر مورد توجه قرار بگیرد استفاده از هنرمندان شناخته شده‌تر یا دست‌کم استفاده از بازیگران ناشناخته اما با استعدادی باشد که توانایی جذب مخاطب را هم داشته باشند. از نکات مثبت «سياه سپيد» می‌توان به صحنه‌پردازی آن اشاره داشت. با اینکه فیلم یک دوره تاریخی بسیار دور و کاملا متفاوت را به نمایش می‌گذارد اما این مساله طراح صحنه را وانداشته است تا با شلوغ کردن کادر مقابل دوربین و وارد کردن عناصر اضافه، چشمنوازی مناظر بیابانی و خانه‌های کاه‌گلی و سادگی آن را از بین ببرد. در شرایطی که مساله طراحی صحنه، یک مشکل عمومی و هنوز حل نشده است، توجه فیلمساز و تهیه‌کننده بیشتر از هرچیز بر روی بازیگران و جذب گیشه است و بیشترین بودجه در این قسمت‌ها صرف می‌شود و تا به صدا و صحنه و گریم برسد، معمولا بودجه ته کشیده و کار باید با کمترین هزینه‌ها ادامه پیدا کند. با این حال به نظر می‌رسد حتی با چنین دلیلی نیز طراح صحنه «سپید سیاه» از این مساله هراسی به دل راه نداده و خلاقیت را اصل اول کار خود قرار داده است. از لوکیشن‌های مورد استفاده برای این فیلم شهرک بزرگ مختار در منطقه احمدآباد مستوفی بوده که نماهای مربوط به شهر مکه در آن فیلمبرداری شده است. این لوکیشن که در زمان فیلمبرداری طولانی‌مدت پروژه بزرگ مختارنامه ساخته شده بود، بعدها در فیلم‌های دیگری هم مورد استفاده قرار گرفت. دکورهای موجود در این شهرک سینمایی تازه بیشتر مربوط به کشور عربستان، عراق و شهرهای عربی است. از آنجا که از هنگام آغاز به ساخت این دکورها در این منطقه هرگز مشخص نبود که قرار است این شهرک به همین شکل حفظ شده و مورد استفاده قرار بگیرد شاهد پراکندگی بناها و دکورها هستیم. همین مساله در فیلم «سیاه سپید» حال و هوای یک شهر کوچک را به مکه داده است که چون براساس شواهد تاریخی چنین هم بوده است و شهرهای عربی در آن زمان هرگز به وسعت شهرهای کنونی نبوده و اعراب زیادی بادیه‌نشین بوده‌اند، به فضاسازی فیلم کمک کرده است. بخش‌های مربوط به خیمه‌های بادیه‌نشینان در اطراف خور و بیابانک در استان اصفهان ضبط شده و تصویربرداری فیلم در سال 90 پایان پذیرفته است. صحنه‌های مربوط به مسابقه اسبدوانی هم در این منطقه تصویربرداری شده است. البته با وجود اینکه به نظر می‌رسید به بخش مربوط به خود مسابقه بسیار پررنگ‌تر پرداخته شود، وارد کردن حواشی دیگری در داستان «سیاه سپید» سیر آن را اندکی از آنچه مورد انتظار بیننده است، متفاوت می‌کند. تماشای فیلم «سپید سیاه» به دنبال دو فیلم دیگر این مجموعه می‌تواند خالی از لطف نباشد از آنجا که اغلب بازیگران و عوامل این فیلم‌ها مشترک بوده و همچنین در یک زمان و در هنگامه آغاز اسلام در شبه‌جزیره عربستان رخ می‌دهند. از عوامل تهیه فیلم‌های تلویزیونی «سیاه سپید» و «پناهنده» می‌توان به محمدتقی انصاری (تهیه‌کننده و کارگردان)، حسین مرشد شیرازی (دستیار اول کارگردان و برنامه‌ریز)، فرامرز اسمعلی‌خانی (دستیار دوم کارگردان و دستیار برنامه‌ریز)، حمیدرضا رحیم‌زاده (مدیر تصویربرداری)، مهرداد دادگری (صدابردار)، حسین اردستانی (طراح چهره‌پردازی)، محمدتقی انصاری (طراح صحنه)، فرانک حمزه‌ای (طراح لباس)، لادن رحمتی (منشی صحنه)، محمد مصری‌پور (مدیر تولید)، محمد جودکی (مدیر تدارکات) و داوود بهمن (عکاس) اشاره کرد.