۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۰۷:۲۱
نقد نمایش «در شوره‌زار»

طنزی ظریف در واقعیتی تلخ

شهرام خرازی‌ها: دو سال پیش ماجرای بیمارانی که از بیمارستان به حاشیه شهر انتقال داده شده و کنار اتوبان خلیج‌فارس حوالی بهشت زهرا رها شده بودند در رسانه‌های گروهی داخلی و خارجی بازتاب وسیعی یافت و جنجال‌های زیادی به پا کرد. حسین کیانی که در تعداد قابل توجهی از نمایش‌هایش به موضوعات مبتلا به جامعه پرداخته و تئاتر اجتماعی یکی ازدغدغه‌های همیشگی‌اش است با دستمایه قرار دادن این رخداد دردآور و با لحاظ کردن فاجعه زیست محیطی خشک شدن دریاچه ارومیه، نمایشنامه «در کشتزار» را نوشت که بعدها به «در شوره‌زار» تغییر نام داد. حسین کیانی برای نمایش جدید خود «در شوره‌زار» فضای بی‌زمان و مکانی را برگزیده است. گروهی بیمار در یک شوره‌زار که توسط سربازی (مجید صالحی) مراقبت می‌شود، خود را بازمی‌یابند: خبرنگار آلوده به ویروس اچ‌آی‌وی(رویا میرعلمی)، موسیقیدانی که از فرط سرخوردگی معتاد شده (سینا رازانی)، تازه‌عروسی که برای اثبات نجابتش خودسوزی کرده (فهیمه امن‌زاده)، معلم تاریخ با ترکشی در سرش (احمد ساعتچیان)، نمایشنامه‌نویس مبتلا به سرطان (وحید رهبانی)، بنایی که به واسطه سقوط از داربست از کارافتاده شده (علی سلیمانی) و بانوی کهنسالی که تنها و بی‌کس است (فریده سپاه‌منصور). این جمع عجیب و غریب عمدتا در چند مورد وجه اشتراک دارند؛ ابتلا به بیماری و رنج کشیدن از درد، سرخوردگی و بلاتکلیفی. زمینه تعامل این شخصیت‌ها شوره‌زاری است که با کفپوشی سفید بر صحنه و تک‌درختی خشکیده مقابل چشم تماشاگران مجسم شده است. نمایش مشخصا به دو نیمه تقسیم می‌شود؛ در نیمه اول اطلاعات زیادی راجع به شخصیت‌ها ارائه نمی‌شود. کاراکترها در پی یافتن علت چرایی حضور خود در شوره‌زار بر می‌آیند و به همین علت ارتباط آنها با شخصیت مالیخولیایی سرباز به عنوان تنها موجود زنده که اطلاعاتی درباره شوره‌زار دارد، شکل می‌گیرد و تداوم می‌یابد. در نیمه دوم ارائه اطلاعات به صورت قطره‌چکانی پایان می‌پذیرد و تماشاگر اطلاعات بیشتری درباره شخصیت‌ها کسب می‌کند. بافت مضمونی نمایش از نیمه دوم به بعد اگر چه دگرگون نمی‌شود اما تفاوت‌های محسوسی با نیمه اول دارد. در نیمه اول، نمایش دائما از تماشاگر جلوتر است اما در نیمه دوم این روند تقریبا برعکس می‌شود و در حجم بیشتر دقایق باقیمانده این تماشاگر است که بر نمایش پیشی می‌گیرد و در برخی موارد حتی می‌تواند فرجام کاراکترها و قصه را حدس بزند. دو نوع ارتباط بین شخصیت‌ها در طول نمایش پدید می‌آید: 1- ارتباط پرسوناژها با سرباز و بالعکس 2- ارتباط پرسوناژ‌ها با یکدیگر
ارتباط نوع اول به پیشبرد قصه و انتقال پیام‌های سیاسی– اجتماعی نمایش به مخاطب کمک می‌کند. ارتباط نوع دوم در شکوفا کردن طنز پنهان نمایش نقش پررنگی دارد و به شناساندن پرسوناژها می‌انجامد. تمام کاراکترهای این نمایش نمادین هستند بویژه سرباز که وجوه سمبلیکش از بقیه پرسوناژها بیشتر است. تعدد پرسوناژ هر نمایشی را در معرض خطر پراکنده‌گویی و حذف پنهان یا نامحسوس یک یا چند پرسوناژ قرار می‌دهد اما کیانی توانسته با شناسنامه‌دار کردن تک‌تک پرسوناژها با هوشمندی از این خطر خود را برهاند. او تلاش کرده جز سرباز، بقیه شخصیت‌ها از وزن دراماتیک همسانی با یکدیگر برخوردار گردند؛ اگر چه در برخی لحظات این توازن در آستانه به هم خوردن قرار می‌گیرد اما خوشبختانه نویسنده دوباره تعادل لازم را از لحاظ دراماتیک و تأثیرگذاری نقش‌ها برقرار می‌کند. متن مشخصا از اجرا قوی‌تر است. گفت‌وگوها ماهیت شعاری ندارد. تقسیم دیالوگ و منولوگ بین پرسوناژها با کمی اغماض قابل قبول است. برخی شخصیت‌ها کم حرف و متکی بر
« اکت» هستند. جابه‌جایی و « ایست»های بازیگران در برخی صحنه‌ها بیش از حد و فاقد منطق نمایشی است و جا داشت که این موارد در تمرین‌های قبل از اجرا تصحیح شود. پرسوناژ سرباز نه خوب نوشته شده نه خوب بازی شده است. نوسان رفتاری او باورپذیر نیست. این شخصیت نیاز به رتوش دارد. مجید صالحی گزینه مناسبی برای ایفای نقش سرباز به نظر نمی‌رسد. فریده سپاه‌منصور همان‌گونه که انتظار می‌رود درک بسیار کاملی از نقش داشته و توانسته شخصیت پیرزن را به تماشاگران بباوراند. علی سلیمانی با بازی هوشمندانه‌اش موجی از طنز را بر بستر نمایش جاری کرده و کسالت را از فضای نمایش می‌زداید. رویا میرعلمی از پس ایفای نقش کم‌دیالوگ و سختی که برعهده گرفته، برآمده است. سینا رازانی در برخی لحظات بی‌آنکه نقش اقتضا کند، بیش از حد عبوس و جدی است اما من‌حیث‌المجموع در جان بخشیدن به نقش پیچیده موسیقیدان موفق است. همه بازیگران این نمایش با نقش‌های دشواری روبه‌رو بوده‌اند، این نکته مهم را از یاد نبریم که جز مجید صالحی، بقیه نقش‌آفرینان نتوانسته‌اند از لباس به عنوان مکمل و یاریگر مجازی نقش بهره ببرند چون با وجود آنکه شغلشان کاملا مشخص است اما لباسی که خاص حرفه‌شان است بر تن ندارند و مجبورند جامه بیماران بیمارستان را بر تن کنند. سن سالن سمندریان تماشاخانه ایرانشهر برای نمایش «در شوره‌زار» با توجه به فضای داستانی‌اش اصلا سن مناسبی نیست. این نمایش به واسطه وقوع رخدادهایش در یک کویر خشک نیاز به صحنه‌ای واجد عمق میدان زیاد نظیر سن تالار وحدت دارد اما سن ایرانشهر فاقد این عمق است در نتیجه حوزه دیداری و شنیداری تماشاگر کاهش می‌یابد و در برخی لحظات صحبت‌های بازیگران را درست و واضح نمی‌شنود و کنش‌ها و واکنش‌های سرباز را یا نمی‌بیند یا به سختی می‌بیند البته با توجه به کمبود سالن نمایش در تهران و ترافیک اجرا نمی‌توان کیانی را مقصر دانست. نمایش در همراه کردن تماشاگر با خود تا حدودی موفق است. کیانی با تزریق طنزی ظریف به پیکره نمایشنامه، فضای غمناک و گرفته آن را تعدیل کرده است. او روی بیماری‌های (افسردگی، ایدز، سرطان و اعتیاد) دست گذاشته که در عالم طب صرفا یک بیماری «فردی» محسوب نمی‌گردند بلکه در گروه بیماری‌های «فردی /خانوادگی/ اجتماعی» می‌گنجند. این بیماری‌ها که هر کدام از بار دراماتیک وافری برخوردارند و به شهادت فیلم‌های سینمایی، نمایش‌های صحنه‌ای و سریال‌های تلویزیونی پتانسیل نمایشی و تصویری فزون از حدی دارند، زمینه خوبی برای جولان دادن نویسنده بر پهنه کاغذ و در عرصه خیال فراهم می‌آورد و به اصطلاح دست او را در داستانپردازی و خلق موقعیت‌های نمایشی باز می‌گذارد. با این اوصاف «در شوره‌زار» می‌توانست به یک نمایش حداقل سه ساعته با ماجراها و کشمکش‌های عاطفی پیچیده تبدیل شود اما در عمل نویسنده به علت محدودیت وقت اجرا، ناگزیر به چشم‌پوشی از برخی پتانسیل‌های نمایشی شده است که در این زمینه هم باز نمی‌توان کیانی را چندان مقصر دانست زیرا در حال حاضر اجرای تئاتر در گستره زمانی بیش از دو ساعت با محدودیت‌هایی روبه‌رو است. «در شوره‌زار» از یک اقتصاد بیمار سخن می‌گوید که نتیجه‌اش از بین رفتن حس نوعدوستی میان آدم‌ها، رواج خودمحوری و کنار گذاشتن دلمشغولی‌ها و دغدغه‌های ذهنی به خاطر کسب معاش است. در جهان ذهنی نویسنده آدم‌ها نمی‌توانند خودشان باشند، اقتصاد همه ابعاد زندگی را در نوردیده و تحت تأثیر خودش قرار می‌دهد چون سیلی بنیان‌کن که مجالی برای ظهور، بروز و تبلور اندیشه‌ها برجا نمی‌گذارد. اگرچه «در شوره‌زار» علی‌الظاهر یک نقد اجتماعی محترمانه دور از شائبه سیاهنمایی است اما در اصل نمایشی است درباره مرگ و روئیدن زندگی از دل آن همچون کویری که باران را به انتظار نشسته است.
ارسال نظر
captcha
پربیننده