حریم شهر تهران از سال‌ها قبل در نقشه‌ای به مقیاس 50B هزار مشخص شده بود اما بعد از اینکه شهرهای جدیدی در اطراف پایتخت شکل گرفت در این حریم تغییرات اساسی رخ داد که شکل‌گیری آن به قانون مصوب وزارت کشور برمی‌گشت و در آن محدوده‌هایی تعیین شده بود که حدود شهر تهران را مشخص می‌کرد. با این وجود شهرهای مجاور مانند اسلامشهر، چهاردانگه و باقرشهر یک نوع تداخل و اختلاط در حریم تهران ایجاد می‌کردند، در واقع مشکل بزرگی که برای شهر تهران به وجود می‌آمد تداخل این محدوده‌ها بود زیرا شهرداری پایتخت، مدافع حدود مشخصی از این حریم است و شهرهای مجاور نیز باید محدوده شهری دیگری به حساب آیند که وابسته به قانون‌ها و مصوبات سازمان تعریف شده‌ای برای خود باشند. به عبارتی حریم شهر تهران در وضعیت جدید محدود می‌شود. از سوی دیگر با مهاجرتی که در دهه‌های اخیر در شهر تهران رخ داد شهرها و شهرک‌های جدیدی در مجاورت پایتخت شکل گرفتند، متناسب با آن شهرداری‌ها به وجود آمدند و همچنین شهرداری‌ها و وزارت کشور کانون‌های جمعیتی را به عنوان شهر شناخته و محدوده‌هایی برای آنها تصویب کردند و نمایندگان این شهرها به خاطر کوچک بودن این مناطق و جمعیت بیشتری که برای این شهرهای کوچک قائل بودند قوانینی در مجلس شورای اسلامی تصویب کردند که خیلی هم جامع‌نگر نبود؛ آنها بیشتر منافع شهرهای خودشان را در نظر گرفتند. از این نظر آن منافع جامعی که باید تامین‌کننده منافع و مطامع کلیت محدوده پایتخت باشد در نظر گرفته نشد و نگاه جامعی به این مصوبات و قانون‌ها صورت نگرفت. از این رو اکنون مهم‌ترین مشکل در پایتخت این است که شهر تهران و حوزه آن هر کدام دارای محدوده خاصی هستند، با این وجود حریم مشخصی ندارند. مسؤولان شهرداری قائل به این امر هستند که ساخت و ساز در محدوده شهری آنها باید توسط شهرداری‌هایشان اجرا و عمل شود که در حال حاضر این قانون مشخص شده است.
بر اساس قانون تعیین محدوده حریم شهرها که مصوب سال 84 است حدود وظایف شهرها معین شده و طبق آن قانون، شهرداری تهران نظارتی بر ساخت و سازهای محدوده شهرهای مجاور ندارد و این مصیبتی است برای پایتخت، زیرا ما معتقدیم تهران بزرگ باید کانون‌های جمعیتی و شهرهایش در بافت و کالبد خود محدود باشد به عبارتی محدوده‌هایشان با توجه به بافت فیزیکی محدود شوند و در نهایت تمام مجموعه با یک مدیریت واحد و یکپارچه هدایت، برنامه‌ریزی و کنترل شود.
علاوه بر این، در این باره مصوبه‌ای تحت عنوان مصوبه «تعیین حریم پایتخت» تصویب شده است که تهران حدود پنج هزار و 918 کیلومترمربع وسعت داشته باشد که شامل تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر، رباط کریم و بخش‌هایی از قدس، مرکزی و شهریار می‌شود این مساحت بسیار کارآمد و موثر است و اگر به مرحله اجرا برسد بسیاری از مصیبت‌های تهران حل خواهد شد و در صورتی که حریم شهر مشخص نشود تبدیل به سرزمینی خواهد شد که متولیان متعددی دارد و حکومت ملوک‌الطوایفی در آن حاکم است و هر شهری می‌خواهد حوزه استحفاظی خودش را نظارت و کنترل کند، اما این مغایر منافع کلان پایتخت است. از این رو ما نیازمند یک مدیریت واحد و یکپارچه هستیم، البته این یکپارچگی به این معنا نیست که شهرداری تهران به عنوان تنها ارگان کنترل کننده به این موضوع نظارت داشته باشد. البته باید مشارکت وجود داشته باشد اما در حوزه تهران همه این تمهیدات بايد به صورت متمرکز انجام شود نه جزیره‌ای، مستقل و پراکنده. به عبارتی نباید یک کانون و یک مرکز راجع به حوزه تهران تصمیم بگیرد بلکه همه مسؤولان باید در این باره تصمیم‌گیری کنند، این تنها راه علاج مشکلات تهران است، در غیر این صورت با تهرانی مواجه می‌شویم که وسعت آن چندین برابر فعلی است بنابراین باید گفت، در صورتی که اهداف طرح مصوب تهران و مجمع طرح‌های شهری تهران محقق نشود و به همه افراد پروانه ساخت و ساز داده شود، بافت پایتخت گسترش می‌یابد و به طبع ما قادر به کنترل مهاجرت به پایتخت نخواهیم بود از این رو نگاه به پدیده مهاجرت در یک ساختار کلان و در قالب یک برنامه‌ریزی ملی ضروری به نظر می‌رسد. اجرایی شدن این طرح موکول به اصلاح قانون و مقرراتی است که با این مصوبه مغایرت دارند. به عبارتی خط تقسیمات کشوری باید اصلاح شود و بعضی تقسیمات که با این خط متفاوت است نیز مورد بازنگری قرار گیرد تا ما بتوانیم تسهیلات لازم را برای حل این مشکل فراهم آوریم. علاوه بر این، برای عملی شدن اهداف تعریف شده نیاز به تغییرات تکمیلی و تدوین مصوباتی است که پیرو این مصوبه باشد تا معضلات موجود در پایتخت تا حد زیادی حل شود. از سوی دیگر حریم تهران، حریم استحفاظی است بنابراین نباید ساخت و ساز بی‌رویه در آن وسعت یابد که راه آن حفظ حدود تعیین شده و عدم صدور پروانه احداث بنا در مناطق خارج از طرح است در غیر این صورت پایتخت به شکل ناموزون و غیرعقلانی وسیع می‌شود. البته حدود و حریم تمام شهرهای ایران مشخص است منتها نواقصی در این باره وجود دارد که شاید تصمیم‌گیری برای آن مشکل باشد با این وجود مرز پایتخت و دیگر شهرهای مجاور تا حد زیادی مشخص است اما اتصال این مناطق به تهران، آن را کمرنگ کرده است. از این رو تعیین حدود شهری باید توسط نمایندگان مجلس و دیگر مسؤولان مورد بازنگری قرار گیرد و دوباره تصویب شود. در این باره مدیریت یکپارچه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیربه‌شمار می‌رود زیرا تا زمانی که این مدیریت به وجود نیاید برای تهران مشکل‌آفرین خواهد بود.
*کارشناس حوزه معاونت شهرسازی و معماری
اداره کل شهرسازی و طرح‌های شهری نبود حریم، تهران را تبدیل به شهر ملوک الطوایفی می کند
حریم شهر تهران از سال‌ها قبل در نقشه‌ای به مقیاس 50B هزار مشخص شده بود اما بعد از اینکه شهرهای جدیدی در اطراف پایتخت شکل گرفت در این حریم تغییرات اساسی رخ داد که شکل‌گیری آن به قانون مصوب وزارت کشور برمی‌گشت و در آن محدوده‌هایی تعیین شده بود که حدود شهر تهران را مشخص می‌کرد. با این وجود شهرهای مجاور مانند اسلامشهر، چهاردانگه و باقرشهر یک نوع تداخل و اختلاط در حریم تهران ایجاد می‌کردند، در واقع مشکل بزرگی که برای شهر تهران به وجود می‌آمد تداخل این محدوده‌ها بود زیرا شهرداری پایتخت، مدافع حدود مشخصی از این حریم است و شهرهای مجاور نیز باید محدوده شهری دیگری به حساب آیند که وابسته به قانون‌ها و مصوبات سازمان تعریف شده‌ای برای خود باشند. به عبارتی حریم شهر تهران در وضعیت جدید محدود می‌شود. از سوی دیگر با مهاجرتی که در دهه‌های اخیر در شهر تهران رخ داد شهرها و شهرک‌های جدیدی در مجاورت پایتخت شکل گرفتند، متناسب با آن شهرداری‌ها به وجود آمدند و همچنین شهرداری‌ها و وزارت کشور کانون‌های جمعیتی را به عنوان شهر شناخته و محدوده‌هایی برای آنها تصویب کردند و نمایندگان این شهرها به خاطر کوچک بودن این مناطق و جمعیت بیشتری که برای این شهرهای کوچک قائل بودند قوانینی در مجلس شورای اسلامی تصویب کردند که خیلی هم جامع‌نگر نبود؛ آنها بیشتر منافع شهرهای خودشان را در نظر گرفتند. از این نظر آن منافع جامعی که باید تامین‌کننده منافع و مطامع کلیت محدوده پایتخت باشد در نظر گرفته نشد و نگاه جامعی به این مصوبات و قانون‌ها صورت نگرفت. از این رو اکنون مهم‌ترین مشکل در پایتخت این است که شهر تهران و حوزه آن هر کدام دارای محدوده خاصی هستند، با این وجود حریم مشخصی ندارند. مسؤولان شهرداری قائل به این امر هستند که ساخت و ساز در محدوده شهری آنها باید توسط شهرداری‌هایشان اجرا و عمل شود که در حال حاضر این قانون مشخص شده است.
بر اساس قانون تعیین محدوده حریم شهرها که مصوب سال 84 است حدود وظایف شهرها معین شده و طبق آن قانون، شهرداری تهران نظارتی بر ساخت و سازهای محدوده شهرهای مجاور ندارد و این مصیبتی است برای پایتخت، زیرا ما معتقدیم تهران بزرگ باید کانون‌های جمعیتی و شهرهایش در بافت و کالبد خود محدود باشد به عبارتی محدوده‌هایشان با توجه به بافت فیزیکی محدود شوند و در نهایت تمام مجموعه با یک مدیریت واحد و یکپارچه هدایت، برنامه‌ریزی و کنترل شود.
علاوه بر این، در این باره مصوبه‌ای تحت عنوان مصوبه «تعیین حریم پایتخت» تصویب شده است که تهران حدود پنج هزار و 918 کیلومترمربع وسعت داشته باشد که شامل تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر، رباط کریم و بخش‌هایی از قدس، مرکزی و شهریار می‌شود این مساحت بسیار کارآمد و موثر است و اگر به مرحله اجرا برسد بسیاری از مصیبت‌های تهران حل خواهد شد و در صورتی که حریم شهر مشخص نشود تبدیل به سرزمینی خواهد شد که متولیان متعددی دارد و حکومت ملوک‌الطوایفی در آن حاکم است و هر شهری می‌خواهد حوزه استحفاظی خودش را نظارت و کنترل کند، اما این مغایر منافع کلان پایتخت است. از این رو ما نیازمند یک مدیریت واحد و یکپارچه هستیم، البته این یکپارچگی به این معنا نیست که شهرداری تهران به عنوان تنها ارگان کنترل کننده به این موضوع نظارت داشته باشد. البته باید مشارکت وجود داشته باشد اما در حوزه تهران همه این تمهیدات بايد به صورت متمرکز انجام شود نه جزیره‌ای، مستقل و پراکنده. به عبارتی نباید یک کانون و یک مرکز راجع به حوزه تهران تصمیم بگیرد بلکه همه مسؤولان باید در این باره تصمیم‌گیری کنند، این تنها راه علاج مشکلات تهران است، در غیر این صورت با تهرانی مواجه می‌شویم که وسعت آن چندین برابر فعلی است بنابراین باید گفت، در صورتی که اهداف طرح مصوب تهران و مجمع طرح‌های شهری تهران محقق نشود و به همه افراد پروانه ساخت و ساز داده شود، بافت پایتخت گسترش می‌یابد و به طبع ما قادر به کنترل مهاجرت به پایتخت نخواهیم بود از این رو نگاه به پدیده مهاجرت در یک ساختار کلان و در قالب یک برنامه‌ریزی ملی ضروری به نظر می‌رسد. اجرایی شدن این طرح موکول به اصلاح قانون و مقرراتی است که با این مصوبه مغایرت دارند. به عبارتی خط تقسیمات کشوری باید اصلاح شود و بعضی تقسیمات که با این خط متفاوت است نیز مورد بازنگری قرار گیرد تا ما بتوانیم تسهیلات لازم را برای حل این مشکل فراهم آوریم. علاوه بر این، برای عملی شدن اهداف تعریف شده نیاز به تغییرات تکمیلی و تدوین مصوباتی است که پیرو این مصوبه باشد تا معضلات موجود در پایتخت تا حد زیادی حل شود. از سوی دیگر حریم تهران، حریم استحفاظی است بنابراین نباید ساخت و ساز بی‌رویه در آن وسعت یابد که راه آن حفظ حدود تعیین شده و عدم صدور پروانه احداث بنا در مناطق خارج از طرح است در غیر این صورت پایتخت به شکل ناموزون و غیرعقلانی وسیع می‌شود. البته حدود و حریم تمام شهرهای ایران مشخص است منتها نواقصی در این باره وجود دارد که شاید تصمیم‌گیری برای آن مشکل باشد با این وجود مرز پایتخت و دیگر شهرهای مجاور تا حد زیادی مشخص است اما اتصال این مناطق به تهران، آن را کمرنگ کرده است. از این رو تعیین حدود شهری باید توسط نمایندگان مجلس و دیگر مسؤولان مورد بازنگری قرار گیرد و دوباره تصویب شود. در این باره مدیریت یکپارچه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیربه‌شمار می‌رود زیرا تا زمانی که این مدیریت به وجود نیاید برای تهران مشکل‌آفرین خواهد بود.
*کارشناس حوزه معاونت شهرسازی و معماری
اداره کل شهرسازی و طرح‌های شهری ارسال نظر
پربیننده