حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی:بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
قَيِّماً لِيُنْذِر َبَأْساً شَدِيدا ًمِنْ لَدُنْهُ وَ يُبَشِّرَالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حسناَ
انذار
گفتیم که طبق آیه دوم سوره مبارکه کهف هدف نزول قرآن دو امر است: نخست انذار بدکرداران و دوم بشارت به مومنانی که عمل صالح انجام می‌دهند زیرا «لام» در «لینذر» بیان هدف و سبب نزول قرآن است و «یبشر» به «ینذر» معطوف است بنابراین نخستین هدف نزول قرآن انذار است: «لینذر». فاعل «ینذر» «الله» است که بالاصاله خداوند است که بشر را انذار و بیم می‌دهد: «إِنَّاأَنْذَرْناكُم ْعَذاباً قَرِيباً» [نباء: 40] همچنین ضمیر مستتر در «ینذر» می‌تواند به «عبده» و «الکتاب» برگردد، یعنی به تبع رسول خدا(ص) و قرآن بشر را بیم می‌دهند. و مفعول اول آن تبهکاران و گناهکاران و مفعول دوم «بأساً شدیداً» است. «بأس» به معنای شدت است، [مقاییس اللغه: 1/328] که در این آیه منظور از «بأس» «عذاب» است، یعنی خداوند متعال و به تبع رسول خدا(ص) و قرآن تبهکارانی را که از هدایت الهی سر باز می‌زنند، بیم می‌دهند که آماده عذابی سخت باشند که حکایت از شدت درد و شکنجه‌ای دارد که این بداندیشان و بدکرداران برای خود فراهم می‌کنند. «من لدنه» این سختی و عذاب از جانب خداست. البته می‌توان ضمیر «لینذر» را به قرآن و پیامبر خدا(ص) برگرداند، یعنی گفت فاعل «لینذر» «بیم دهد» رسول‌خدا(ص) و قرآن هستند و «من لدنه» را متعلق به فاعل دانست. آن‌گاه می‌گوییم رسول‌خدا(ص) و قرآن در بیم‌دادن مستقل نیستند بلکه تبهکاران را از جانب خدا بیم می‌دهند زیرا «لدن» به معنای نزد است و معنای آیه این می‌شود که «آنها تبهکاران را از نزد و جانب خدا بیم می‌دهند.» اما طبق تفسیر اول «من لدنه» متعلق به «بأساً» است، معنای آیه این می‌شود که خدا بالاصاله و رسول خدا(ص) و قرآن به تبع تبهکاران را به عذابی سخت از جانب خدا بیم می‌دهند.
توجه: هواهای نفسانی و گرفتاری در گناه
این نکته هم مهم است که عنوان تبهکاران؛ عنوانی عام است برای کافران، مشرکان، اهل کتاب، منافقان و مسلمانان گناهکار و بدکردار. تعبیر بسیار زیبایی از امیرالمومنین(ع) در خطبه دوم نهج‌البلاغه نقل شده که عنوان جامعی برای این گروه است: «زَرَعُوا الْفُجُورَ وَ سَقَوْهُ الْغُرُورَ وَ حَصَدُوا الثُّبُور» [نهج‌البلاغه: 47] آنان بذر گناه کاشتند و آن را با فریب آبیاری کردند و هلاکت درو کردند. و انذار و بیم برای همه این گروه‌هاست: «لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا» [احقاب: 12]
بنابراین بیم از عذاب عنوان عامی است که همه مخاطبان قرآن را در بر دارد، بویژه مسلمانان و مومنان که مخاطب اصلی قرآن هستند تا «زنده‌دلان» و «خردمندان» مراقب خود باشند که از قرآن و دین دور نشوند و همواره در مسیر قرب الهی حرکت کنند: «لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ علی الکافرین» [یس: 70] «تا هر كه را زنده است بيم دهد و گفتار [خدا] درباره كافران محقق گردد» و گرفتار تبهکاری و بدکرداری نشوند و اگر به دلیل سوءرفتار در دام تبهکاری گرفتار آمدند، بدانند «بأس شدید» که تحقق وعید الهی است برای آنها هم جریان دارد.
بدین‌سان یکی از وظایف قطعی ما آن است که با هوای نفسانی و جلوه‌ها و ظهورات آن مقابله کنیم، منظور از ظهورات هواهای نفس، جلوه‌گری‌های نفس در مقام نظر و عمل است، این جلوه‌گری‌ها هلاک‌کننده است، یعنی هم در دنیا انسان را در رسیدن به قرب الهی جلوگیری می‌کند و هم موجب عذاب الهی در قیامت است. نکته قابل تأمل آن است که شناخت ریزه‌کاری‌های جلوه‌های هواهای نفس برای انسان‌ها ممکن نیست، تنها خداوند برای کسانی که در راه هستند، به مقداری که در مسیر سلوک الی‌الله هستند، مشخص می‌کند.
یک نکته کلی در باب هوای نفس
مشکل اصلی هواهای نفسانی آن است که چشم باطن انسان را کور می‌کنند، انسان که شاهد وجه‌الله است، وقتی در حجاب‌های نفسانی قرار گرفت، نه‌تنها وجه‌الله را مشاهده نمی‌کند، بلکه در مسیر تثبیت نفسانیت و حرکت در مسیر سقوط به «اسفل السافلین» حرکت می‌کند. اما حجاب‌های نفسانی مختلفی قلب ما را احاطه کرده‌اند و شناخت این حجاب‌ها برای ما ممکن نیست تا تصور کنیم که با اندیشه و تأمل خود آنها را شناسایی می‌کنیم و از آنها رفع حجاب می‌کنیم. بلکه خداوند متعال که بر انسان و حجاب‌های نفسانی احاطه دارد، ما را با ریزه‌کاری‌های نفس آشنا می‌فرماید، آن هم در صورتی است که پیام قرآن را گرفته باشیم، اگر «زنده دل» شویم، هر لحظه و در مسیر ما را بیم مي‌دهد. خداوند محیط مطلق است و خارج‌شدن از حجاب‌های نفسانی را خدا باید به ما بفهماند.
انذار و رفع حجاب‌های ظلمانی
بنابراین انذار فقط ستمکاران را هدف قرار نداده است، بلکه معنای دقیق‌تری هم دارد، که آن ویژه مومنان است که «زنده‌دل» هستند و بنا دارند در مسیر الهی حرکت کنند اما هوای نفسانیت و جلوه‌های آن و حجاب‌های ظلمانی قلب انسان را احاطه کرده‌اند و اجازه حرکت به او نمی‌دهند و تنها خداست که به دلیل احاطه قیومی‌اش بر انسان و حجاب‌های ظلمانی او و ریزه‌کاری‌های نفسانیت می‌تواند راه را به انسان نشان دهد و موانع را از سر راه او بردارد.
اما راه‌هایی که برخی افراد که مدعی سلوک هستند، پیشنهاد می‌کنند، خودشان مانع راه هستند و جلوه‌ای از جلوات هوایند و باعث هلاکت ما هستند. در مقام حرکت در مسیر انسانیت جز از راهی که خداوند فرموده نباید حرکت کرد و ریاضت‌های غیرشرعی، نه‌تنها ما را از حجاب‌های ظلمانی خارج نمی‌کند بلکه درهای نورانیت را بر ما می‌بندد، سِرش آن است که شناخت ریزه‌کاری‌های نفسانیت برای کسی روشن نیست تا راه خروج از آن را به ما نشان دهد. تنها خداوند متعال و آل‌الله که سُبُل‌الله هستند، دست ما را می‌گیرند و از ظلمات نجات می‌دهند: «اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ الی النور» [بقره: 257] بنابراین باید توجه شود تنها با تبعیت از خدا و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام است که ما از ظلمات نفس خارج می‌شویم اما دستورالعمل‌هایی که دیگران ارائه می‌دهند، مثل اجتناب از خوردن گوشت حلال یا چله‌نشینی شاید برخی حجاب‌ها را برطرف کند اما اولاً بسیاری از حجاب‌ها را خرق نمی‌کند و ثانیاً حجاب‌های دیگری بر قلب انسان می‌افزاید. این افراد شاید به مقاماتی هم برسند و شهوداتی هم داشته باشند اما همه این امور حجاب بر قلب آنهاست. خلاصه اینکه هر حجابی، طریقی برای خرق دارد و خدا می‌داند که طریق آن چیست و باید در راه بود که به ما بیاموزد و موفق به خرق آن فرماید. دیگر راه‌ها بن‌بست است: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هو فِي الْآخِرَه مِنَ الْخاسِرِين» [آل‌عمران: 85]
نتیجه اینکه بیم‌دادن تنها کار خداست و رسول خدا و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام و قرآن هم به تبع انسان را بیم می‌دهد اما علمایی که به دنبال این سیر حرکت کرده‌اند، هم در مسیر بیم‌دادن انسان قرار دارند اما آن بزرگواران دست ما را می‌گیرند و ما را تابع خدا می‌کنند زیرا حرکت در مسیر خدا و نقشه الهی تنها برای کسانی میسر است که تابع خداوند باشند و در این تبعیت‌شان هم تام و کامل باشند، اگر به بعضی دستورات عمل کنند و بعضی را عمل نکنند، موفقیت کامل نیست بلکه باید به همه دستورات الهی بتمامه عمل کرد تا به نتیجه کامل دست پیدا کنیم و به هدف نهایی یعنی قرب الهی و شهود وجه‌الله نائل شویم.