خشايار سنجري: آخرین فیلم استیو مک‌کوئین، داستان غربت و رنج انسان‌هایی است که سال‌ها تحت ظلم و ستم قرار گرفته و اسیر بی‌قانونی و هرج و مرج جامعه از هم پاشیده خود شده‌اند. جامعه‌ای که معنای اخلاقگرایی و انسانیت را از دست داده و به جای آنکه بستری باشد برای حمایت و هدایت شهروندانش، به گودالی عمیق بدل می‌شود که خروج از آن برای بردگان سیاهپوست تقریبا محال است. مک‌کوئین در این فیلم، سیر خطی روایت را شکسته و تا اواسط فیلم بیننده را با چند فلاش‌بک و فلاش فوروارد مواجه می‌کند تا داستانی ساده را با پیچیدگی، غیرخطی و معماوار نقل کند و با این ترفند به دنبال جلب توجه بینندگان کم‌حوصله و سختگیری است که روایت معمول سینمایی، نمی‌تواند آنها را به تماشای فیلم مشتاق کند اما این شکست زمانی و تقطیع مکانی، با روح داستان و نوع راوی آن تطابق ندارد و نمی‌تواند به فرم سینمایی دست یابد که با جزئیات ساختاری فیلمنامه (خصوصا نقاط عطف کم‌رمق داستان در نیمه دوم فیلم ) همخوانی داشته باشد. قاب‌بندی‌هایی که برای صحنه‌های خشن و پردرد فیلم در نظر گرفته شده، به‌گونه‌ای است که بیننده را غرق در محنت بی‌پایان کرده تا مصیبتنامه سولومون را به نظاره بنشیند. قاب‌هایی که دشت‌ها و مزارع سرسبز آمریکا را به تصویر می‌کشد و در هر فرصت کوتاهی به دنبال نمایش زیبایی‌های طبیعتی است که انسان‌ها آن را به خاک و خون کشیده و از هر گوشه و کنارش به عنوان شکنجه‌گاه بشر استفاده می‌کنند. رعایت اصول زیبایی شناختی در دکوپاژ فیلم به‌گونه‌ای است که سعی شده از رنگ‌بندی خانه‌ها، طبیعت و لباس‌ها در القای حس عمیق رنج و غم انسانی بهره‌برداری شده (در فیلم خبری از رنگ‌های شاد نبوده و غالبا با خاکستری و کرمی چرک روبه‌رو هستیم) و تنهایی و آزاردیدگی بردگان سیاهپوست در کنار زیبایی وصف‌ناپذیر عمارت‌ها و مراتع، کنتراست اثرگذاری را ایجاد کند. ظهور فردی آزادیخواه- که معتقد به برابری نژادی است- با بازی برد پیت که در نقش منجی ظاهر شده و پلت را دوباره به سولومون تبدیل می‌کند، پرداخت مناسب و بسترسازی درستی در قالب فیلمنامه داشته و به نوعی ناگهانی و بدون زمینه‌چینی دراماتیک است، به شکلی که به هیچ وجه نمی‌تواند به نقطه عطف نهایی فیلم بدل شود. بازی برد پیت نیز به باورناپذیری این کاراکتر دامن زده و انتخابش برای این نقش، بیشتر کمک‌حال فروش فیلم در گیشه خواهد بود تا مهره‌ای موثر در تاثیرگذاری درام. اگرچه باید این نکته را در نظر گرفت که فیلم براساس تجربیات واقعی فردی ساخته شده که اسیر این آدمربایی مخوف و دهشت‌آور شده است. مخاطب که سرگردان و وامانده در میان این همه شقاوت و وحشیگری بشر است، چگونه باید چنین عطوفت و بزرگ‌منشی را هضم کرده و آن را برآمده از ژرفای داستان بداند؟ تفسیر به رای مفاهیم مذهبی، موضوع دیگری است که در 12 سال بردگی به آن اشاره شده و دو ارباب حاضر در فیلم، هر یک با استناد به بخشی از متون دینی، به اموری غیراخلاقی و ضدمذهبی می‌پردازند. (ارباب فورد به‌رغم اینکه روز یکشنبه را به بردگانش استراحت می‌دهد، خود به برده‌داری می‌پردازد و ارباب ابس نیز برده‌ها را شلاق زده و دائما با آنها بدرفتاری می‌کند. نگاه رئالیستی مک‌کوئین به داستان زندگی پردرد سولومون به حدی است که اتفاقات پیش‌آمده برای او را با ریزه‌کاری‌های فراوان به نمایش می‌گذارد و سعی می‌کند احساسات و عواطف بشر مثل یاس و امید را در قالب تلخی‌هایی که برایش پیش می‌آید، دراماتیزه کرده و مخاطب را با سانتی‌مانتالیسمی که رگه‌هایی از ناتورالیسم دارد، درگیر داستان بردگی 12 ساله یک مرد آزاد می‌کند. سکانس تماشایی روبه‌رو شدن بردگان با سرخپوست‌ها در جنگل، هنرمندانه، به نمایش زنده شدن امید در مردی می‌پردازد که یاسی بی‌انتها وجودش را فراگرفته است. وقتی سولومون ویولونی را دید که با چند تکه حلبی درست شده بود و سرخپوست‌ها چه سرخوشانه با این وسیله ابتدایی به پایکوبی مشغول بودند، در چرخشی دراماتیک و پرداخت شده، شرایط فعلی‌اش در مزرعه فورد را غنیمت شمرده و همه تلاش خود را می‌کند تا به‌رغم سازش با شرایط طاقت‌فرسای کنونی‌اش در سال‌های بردگی، امیدوارانه به فکر بازیابی آزادی خود باشد. مقایسه نگاه تلخ مک‌کوئین به دوران برده‌داری با نگاه شوخ‌طبعانه تارانتینو در جانگوی رها از بند به همین مقوله، بیانگر این است که چگونه می‌توان با سبک‌ها و دیدگاه‌هایی کاملا متضاد در دنیای فیلمسازی، اینگونه گزنده و برنده (در هر دو فیلم) به دورانی مشترک اشاره کرد البته این نکته را باید در نظر داشت که هر یک از این فیلم‌ها را باید در حیطه ژانر خود سنجید. نگاهی به فيلم «۱۲ سال بردگی»
سندي از حقیقت دوران گذشته
خشايار سنجري: آخرین فیلم استیو مک‌کوئین، داستان غربت و رنج انسان‌هایی است که سال‌ها تحت ظلم و ستم قرار گرفته و اسیر بی‌قانونی و هرج و مرج جامعه از هم پاشیده خود شده‌اند. جامعه‌ای که معنای اخلاقگرایی و انسانیت را از دست داده و به جای آنکه بستری باشد برای حمایت و هدایت شهروندانش، به گودالی عمیق بدل می‌شود که خروج از آن برای بردگان سیاهپوست تقریبا محال است. مک‌کوئین در این فیلم، سیر خطی روایت را شکسته و تا اواسط فیلم بیننده را با چند فلاش‌بک و فلاش فوروارد مواجه می‌کند تا داستانی ساده را با پیچیدگی، غیرخطی و معماوار نقل کند و با این ترفند به دنبال جلب توجه بینندگان کم‌حوصله و سختگیری است که روایت معمول سینمایی، نمی‌تواند آنها را به تماشای فیلم مشتاق کند اما این شکست زمانی و تقطیع مکانی، با روح داستان و نوع راوی آن تطابق ندارد و نمی‌تواند به فرم سینمایی دست یابد که با جزئیات ساختاری فیلمنامه (خصوصا نقاط عطف کم‌رمق داستان در نیمه دوم فیلم ) همخوانی داشته باشد. قاب‌بندی‌هایی که برای صحنه‌های خشن و پردرد فیلم در نظر گرفته شده، به‌گونه‌ای است که بیننده را غرق در محنت بی‌پایان کرده تا مصیبتنامه سولومون را به نظاره بنشیند. قاب‌هایی که دشت‌ها و مزارع سرسبز آمریکا را به تصویر می‌کشد و در هر فرصت کوتاهی به دنبال نمایش زیبایی‌های طبیعتی است که انسان‌ها آن را به خاک و خون کشیده و از هر گوشه و کنارش به عنوان شکنجه‌گاه بشر استفاده می‌کنند. رعایت اصول زیبایی شناختی در دکوپاژ فیلم به‌گونه‌ای است که سعی شده از رنگ‌بندی خانه‌ها، طبیعت و لباس‌ها در القای حس عمیق رنج و غم انسانی بهره‌برداری شده (در فیلم خبری از رنگ‌های شاد نبوده و غالبا با خاکستری و کرمی چرک روبه‌رو هستیم) و تنهایی و آزاردیدگی بردگان سیاهپوست در کنار زیبایی وصف‌ناپذیر عمارت‌ها و مراتع، کنتراست اثرگذاری را ایجاد کند. ظهور فردی آزادیخواه- که معتقد به برابری نژادی است- با بازی برد پیت که در نقش منجی ظاهر شده و پلت را دوباره به سولومون تبدیل می‌کند، پرداخت مناسب و بسترسازی درستی در قالب فیلمنامه داشته و به نوعی ناگهانی و بدون زمینه‌چینی دراماتیک است، به شکلی که به هیچ وجه نمی‌تواند به نقطه عطف نهایی فیلم بدل شود. بازی برد پیت نیز به باورناپذیری این کاراکتر دامن زده و انتخابش برای این نقش، بیشتر کمک‌حال فروش فیلم در گیشه خواهد بود تا مهره‌ای موثر در تاثیرگذاری درام. اگرچه باید این نکته را در نظر گرفت که فیلم براساس تجربیات واقعی فردی ساخته شده که اسیر این آدمربایی مخوف و دهشت‌آور شده است. مخاطب که سرگردان و وامانده در میان این همه شقاوت و وحشیگری بشر است، چگونه باید چنین عطوفت و بزرگ‌منشی را هضم کرده و آن را برآمده از ژرفای داستان بداند؟ تفسیر به رای مفاهیم مذهبی، موضوع دیگری است که در 12 سال بردگی به آن اشاره شده و دو ارباب حاضر در فیلم، هر یک با استناد به بخشی از متون دینی، به اموری غیراخلاقی و ضدمذهبی می‌پردازند. (ارباب فورد به‌رغم اینکه روز یکشنبه را به بردگانش استراحت می‌دهد، خود به برده‌داری می‌پردازد و ارباب ابس نیز برده‌ها را شلاق زده و دائما با آنها بدرفتاری می‌کند. نگاه رئالیستی مک‌کوئین به داستان زندگی پردرد سولومون به حدی است که اتفاقات پیش‌آمده برای او را با ریزه‌کاری‌های فراوان به نمایش می‌گذارد و سعی می‌کند احساسات و عواطف بشر مثل یاس و امید را در قالب تلخی‌هایی که برایش پیش می‌آید، دراماتیزه کرده و مخاطب را با سانتی‌مانتالیسمی که رگه‌هایی از ناتورالیسم دارد، درگیر داستان بردگی 12 ساله یک مرد آزاد می‌کند. سکانس تماشایی روبه‌رو شدن بردگان با سرخپوست‌ها در جنگل، هنرمندانه، به نمایش زنده شدن امید در مردی می‌پردازد که یاسی بی‌انتها وجودش را فراگرفته است. وقتی سولومون ویولونی را دید که با چند تکه حلبی درست شده بود و سرخپوست‌ها چه سرخوشانه با این وسیله ابتدایی به پایکوبی مشغول بودند، در چرخشی دراماتیک و پرداخت شده، شرایط فعلی‌اش در مزرعه فورد را غنیمت شمرده و همه تلاش خود را می‌کند تا به‌رغم سازش با شرایط طاقت‌فرسای کنونی‌اش در سال‌های بردگی، امیدوارانه به فکر بازیابی آزادی خود باشد. مقایسه نگاه تلخ مک‌کوئین به دوران برده‌داری با نگاه شوخ‌طبعانه تارانتینو در جانگوی رها از بند به همین مقوله، بیانگر این است که چگونه می‌توان با سبک‌ها و دیدگاه‌هایی کاملا متضاد در دنیای فیلمسازی، اینگونه گزنده و برنده (در هر دو فیلم) به دورانی مشترک اشاره کرد البته این نکته را باید در نظر داشت که هر یک از این فیلم‌ها را باید در حیطه ژانر خود سنجید. ارسال نظر
پربیننده