حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی:بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً ماكِثِين َفِيهِ أَبَداً
تبشیر
اما هدف دوم نزول قرآن تبشیر مومنان است، مومنانی که نیک‌کردارند: «وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً» عمل صالح؛ کرداری است که شایستگی پذیرش الهی را داشته باشد و عملی چنین است که هم بر مبنای دستور الهی انجام شود و حسن فعلی داشته باشد و هم فاعل آن با نیت خالص و تنها برای خدا آن را به جا آورد، یعنی حسن فاعلی داشته باشد. فاعل «یبشر» هم همانند «ینذر» بالاصاله خداست که خداوند بندگانی که تعلق ایمانی دارند و نیک‌کردارند به پاداشی نیکو بشارت می‌دهد و به تبع رسول خدا(ص) و قرآن بشارت برای مومنان هستند.
پاداش نیکو
«أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً» «إجر» پاداش کردار نیک است در آخرت و اُجرت پاداش عمل نیک است در دنیا. [مفردات: 64] بنابراین «اجر» و اُجرت» همواره در مقابل عمل هستند، [التحقیق: 1/37] بشارت پاداش نیکو است که آنها دارای پاداشی می‌شوند که هماهنگ با ایمان و عمل صالح آنها و بلکه به مراتب بالاتر و بیشتر از مقدار عمل مومنان است: «جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً» [نباء: 36] به‌گونه‌ای که او در شادکامی ابدی قرار می‌گیرد. بنابراین مومنی که خود را اجیر خدا دانست و طبق دستورات خدا عمل کرد، خداوند به او پاداشی نیکو می‌دهد. در حقیقت عمل انسان برای خودش است اما خداوند او را تشویق می‌کند که به او پاداشی نیکو می‌دهد، لذا تعبیر به اجر؛ عنوانی تشویقی برای مومنانی است که بر مبنای نقشه و دین الهی حرکت می‌کنند.
نکته مهم اینکه همواره در پاداش نیکو وعده بهشت جاودان در جایی است که دو شرط محقق شده باشد: ایمان و عمل صالح. و این دلیلی بر آنچه بیان کردیم که انذار برای جامع کفار، مشرکان، اهل کتاب، منافقان و مسلمانان بدکردار است زیرا با قرینه این آیه که قرآن، تنها برای مومنان نیک‌کردار بشارت است، بقیه گروه‌ها را بیم می‌دهد.
آیه 3: ماكِثِينَ فِيهِ أَبَداً / ترجمه: اقامتی همیشگی در آن دارند
«المُکث» مصدر «الماکث» است، برخی آن را به «انتظار» [کتاب العین: 5/353] برخی به ماندگاری و انتظار [مقاییس اللغه: 5/345] برخی به ماندن و اقامت [الافصاح: 1/283] و دیگرانی به پابرجایی و ماندگاری به همراه انتظار [مفردات: 772] معنی کرده‌اند. آنچه در معنای آن می‌توان برداشت کرد، توقف و ماندگاری است. ضمیر «فیه» به «اجراً حسناً» بازمی‌گردد که نشان می‌دهد ایشان در پاداش نیکوی الهی اقامت پابرجا و ممتد دارند و این پاداش نیکو؛ جنبه عینی و حقیقی دارد که امکان اقامت در آن وجود دارد و آن بهشت جاودان است. قید «ابداً» دلالت بر ادامه و همیشگی اقامت دارد. بنابراین معنای آیه آن است که «مومنانی که دلبستگی ایمانی‌شان با ایمان همراه است، در پاداش نیکوی الهی که بهشت جاودان است، همیشه اقامت دارند و در آن همواره انتظار پاداشی دارند و پاداش نیکوی خدا از آنان قطع نمی‌شود.» آری کسی که در دنیا با ایمان و عمل صالح معتکف خانه دوست است در قیامت هم همیشه انتظار پاداشی نیکو از خدا را دارد و همواره هم این انتظار برآورده می‌شود.
جمع آیات سه‌گانه و نتیجه‌ای اخلاقی
از آیات سه‌گانه نخست در آیه گذشته سه مطلب را تبین فرمود: [1] خدا نازل‌کننده قرآن است، [2] پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم، قرآن را گرفته‌اند، [3] قرآن از هر نقص و کژی منزه است و [4] قوام انسانیت و جوامع انسانی به قرآن است. [5] هدف نزول قرآن انذار و تبشیر است. [6] انذار تبهکاران و تبشیر مومنانی که ایمانشان همراه با عمل صالح است. [7] تبهکاران در عذابی سخت گرفتار می‌آیند و مومنان پاداشی نیکو دارند که آن بهشت است و آنها در آن اقامتی دائمی دارند، پاداشی که بدایت آن بهشت است و نهایت آن دیدار یار و لقاء‌الله. [8] بنابراین حمد تنها مخصوص خداست. اما چرا ابتدا بیم است و آنگاه بشارت؟ زیرا اولا همواره تخلیه از زشتی‌ها مقدم بر آراستگی به خوبی‌هاست و ثانیاً اکثریت مردم با ترس از عذاب به راه می‌آیند و به تعبیر روایات ما «خوفاً من النار» [الامالی الصدوق: 38] خدا را عبادت می‌کنند و این روش تربیتی قرآن است که با مردم به گونه‌ای سخن می‌گوید که آماده شوند، ابتدا با بیم‌دادن از عذاب، آنها را به راه می‌آورد و از بیراهه و انحراف بیرون می‌کشد و با این روش جان آنها را از نفسانیت و گناه پاک و تخلیه می‌کند و آنگاه با تبشیر، آنها را بالا می‌آورد و به خوبی‌ها آراسته می‌فرماید و در نهایت با محبت جذبشان می‌کند که در این حالت تنها خدا را می‌بینند و به غیر خدا توجهی ندارند. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «انَّ النَّاسَ يَعْبُدُونَ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ فَطَبَقَه يَعْبُدُونَهُ رَغْبَةً فِي ثَوَابِهِ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْحُرَصَاءِ وَ هُوَ الطَّمَعُ وَ آخَرُونَ يَعْبُدُونَهُ خَوْفاً مِنَ النَّارِ فَتِلْكَ عِبَادَه الْعَبِيدِ وَ هِيَ رَهْبَه وَ لَكِنِّي أَعْبُدُهُ حُبّاً لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَتِلْكَ عِبَادَه الْكِرَامِ وَ هُوَ الْأَمْنُ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ» وَ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ الله وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ» َمَنْ أَحَبَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ الله وَ مَنْ أَحَبَّهُ الله تَعَالَى كَانَ مِنَ الْآمِنِين»
«مردم خدا را بر سه وجه پرستش می‌کنند؛ طبقه‌ای او را به شوق ثوابش پرستش کنند و آن بندگی حریصان است و آن طمع است. دیگری او را از ترس آتش پرستش کنند و آن بندگی بردگان و ترس است؛ اما من خدا را با محبت و عشق پرستش می‌کنم و این بندگی کریمان است و عبارت از امنی است که خداوند فرموده است: «و آنها از هراس آن روز ایمن هستند» [نمل: 89] و آن کلام خداوند است: «بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خداوند شما را دوست داشته باشد و گناهان‌تان را بیامرزد.» [آل‌عمران: 31] کسی که خدا را دوست دارد، خدا نیز او را دوست دارد و کسی که خدا دوستش داشته باشد در امنیت است.» [وسائلالشيعه:1/62]
بنابراین قرآن کریم راه را باز کرده تا هرکسی به قدر ظرفیت و توان خود بالا بیاید و به مقام قرب برسد اما در نهایت نشان داده است راه اصلی که انسان را به مقصد الهی می‌رساند، جلب خشنودی خداست و آن ویژه کسانی است که دلشان را از محبت خالصانه خداوند پر کرده‌اند: «واجعل...قلبی بِحُبک متیما» «قلب مرا در محبت خودت بی‌تاب کن» [دعای کمیل] چنین انسانی به دنبال خرید و فروش نیست، تا جانش را به بهشت بفروشد؛ بلکه او واله و سرگردان خداوند متعال است و جز خشنودی دوست چیزی طلب نمی‌کند و این‌جاست که کلام امیرالمومنین(ع) توجه ما را به خودش جمع می‌کند: «الا حُرّ یدع هذه اللماظه لاهلها؟ انه لیس لانفسکم ثمن الا الجنه فلاتبیعوها الا بها» «آیا آزاده‌ای نیست که خرده طعام مانده در کام دنیا را بیفکند و برای آنان که درخورش هستند، وانهد؟ زیرا برای جان‌های شما بهایی جز بهشت نیست، آن را جز به بهشت نفروشید» [نهج‌البلاغه؛ کلمات قصار 456] حال که اینچنین است «اجراً حسناً» هم به مقتضای «وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى» «و خداوند را نام‌های نیکوست» [اعراف: 180] داده خواهد شد و یکی از اسمای نیکوی خداوند «بهجت» و «زیبایی» است: «لَكَ الْبَهْجَه وَ الْجَمَالُ» [بحارالانوار: 87/157] و مومن که به دنبال کمال مطلق و بهجت ابدی و زیبایی درونی است، با دلبستگی به خدا و عمل به دستور او در جهت اهداف الهی حرکت می‌کند و هیچ‌گاه در اطاعت فردی و جمعی خود از مسیر منحرف نمی‌شود تا زمانی که وعده الهی بر او تحقق پیدا کند و در قرب الهی اقامت دائمی یابد و همواره شاهد وجه‌الله باشد.