فقدان تعلیق رنج

خشایار سنجری: کوآرون در آخرین فیلمش، روایتی قهرمان‌محور و بقامحور را برگزیده که تمام کلیشه‌های کلاسیک یک اثر هیجانی هالیوودی را دارد اما همانند بسیاری از آثار این ژانر، از فقدان تعلیق رنج برده و گره‌های داستان به شکلی قابل پیش‌بینی، در جهت پیروزی قهرمان داستان، باز می‌شود و به سبب آشکار بودن نجات قهرمان قصه، سبب برانگیختگی حس کنجکاوی مخاطب نمی‌شود. در صحنه آغازین فیلم با سیاهی و تاریکی فضا مواجه هستیم که با چاشنی متنی تکان‌دهنده راجع به شرایط فیزیکی فضا، هشدارهای مهیبی به تماشاگر می‌دهد و او را برای روبه‌رو شدن با شرایطی سخت و نفسگیر آماده می‌کند. کوآرون، هوشمندانه از ساخت فیلمی علمی- تخیلی دوری گزیده و به جای به کار بردن اسلحه‌های سوپرمدرن، موجودات فرازمینی و طراحی ابرجنگ‌های فضایی، عواطف و واکنش‌های انسانی را در قالبی غیراکشن در تقابل با رخدادهای سخت و مایوس‌کننده یک سفر فضایی به تصویر می‌کشد و تلاش می‌کند مراحل یک نجات را جز به جز ترسیم کرده و مخاطب را غرق در لذت بصری از نماهای مسحورکننده زمین از فضا کند. سکانس تاثیرگذار ناامیدی فضانورد زن (ساندرا بولاک) در فضاپیما که چراغ‌ها را خاموش کرده و ناامیدانه مشغول شنیدن لالایی مرد چینی برای بچه‌اش می‌شود، نشانگر شناخت عمیق کوآرون از احساسات بشر در شرایط استیصال است که به خوبی آن را بازسازی کرده و نمایش می‌دهد. البته بازی ساندرا بولاک نیز بر انتقال حس صحنه به تماشاگر موثر بوده است. بدون شک مهم‌ترین اثر فضایی غیراکشن که تبدیل به یکی از ماندگارترین آثار سینما شد، «2001: یک اودیسه فضایی» به کارگردانی استنلی کوبریک بود که یک استثنا در تاریخ سینمای علمی– تخیلی محسوب می‌شود. مشکل اصلی فیلم، فقدان شخصیت‌پردازی زن و مرد داستان کوآرون است، به گونه‌ای که در جاذبه، به جای خلق کاراکترهای دارای عمق و پردازش جزئیات در قالب خرده داستان‌ها، با تیپ‌هایی کلیشه‌ای روبه‌رو می‌شویم که کاملا قابل پیش‌بینی و فرموله رفتار می‌کنند. مرد، شخصیتی خونگرم و همواره امیدوار دارد اما زن رفتاری ناامیدانه داشته و اسیر گذشته و خاطرات تلخ زمینی است. جورج کلونی شاید بیشتر به این دلیل انتخاب شده که موفقیت فیلم در گیشه تضمین شود. بینندگانی که به امید دیدن او به تماشای فیلم می‌روند ناامید خواهند شد زیرا بعد از گذشت حدود نیم ساعت او از فیلم خارج می‌شود. مرگ کوالسکی (جورج کلونی) تماشاگر را (لااقل آنچنان که باید) رنجیده خاطر نمی‌کند و این خود نشانه‌ای است از آنکه با او همراه نشده و حس خاصی به او پیدا نکرده است (البته از این واقعیت نیز نباید گذشت که شیوه مرگ این کاراکتر بسیار دم‌دستی و فریبکارانه است چراکه همان رشته‌هایی که تحمل وزن او را ندارند، در ادامه فیلم سفینه عظیمی را از حرکت باز می‌دارند!). شخصیت استون نیز بدان علت که اطلاعاتی مفید درباره او به تماشاگر داده نشده، بیننده را با خود همراه نمی‌کند. مخاطب تنها می‌داند که او بیوه‌ای است که فرزند خردسالش را از دست داده است و این، برای ساخت یک شخصیت کافی نیست و تنها اندکی از مجهول بودن تیپ او می‌کاهد. فیلمبرداری در جاذبه، اغلب اطوار‌های بیجا و خودنمایانه دارد. مانند جایی که از کنار کلاهک استون وارد آن شده و با چرخشی آرام به نمای نقطه نظر(pov) او تبدیل می‌شود. این تبدیل نما، به دلیل بی‌معنایی، از فرم اثر بیرون افتاده، لذا هیچ محتوایی را در پی ندارد. پایان فیلم، علاوه بر قابل پیش‌بینی بودن مشکل دیگری نیز دارد و آن اغراق بیش از حد است. پس از برخاستن استون از خاک دوربین او را از زاویه پایین می‌نگرد و بدین ترتیب در انتهای ماجرا و پس از پشت سر گذاشتن آن همه اتفاقات سخت (که با تأکیدات چندباره فیلم بر نابلد بودن کاراکتر استون در هدایت فضاپیما، بسیار کلیشه‌ای و کارتونی می‌نماید) از او یک قهرمان می‌سازد اما کار وقتی خراب می‌شود که زاویه دوربین تغییر نمی‌کند. فیلمساز با چنین رویکردی یا قصد شیرفهم کردن مخاطب را دارد یا ارضا کردن خویش را که در هر دو صورت به ورطه اغراق افتاده و کار را خراب کرده است. از دیگر مسائلی که جاذبه «جاذبه» به شمار می‌رود، بَدمن یا آنتاگونیست قصه است: فضا. فضا نقش کاراکتر منفی فیلم را بازی می‌کند و از آنجا که بیشتر و بهتر از سایر کاراکتر‌ها شخصیت‌پردازی می‌شود، به نقطه قوت فیلم و نیروی کشش آن نسبت به مخاطب تبدیل شده است. استون نیز در اواسط فیلم با جمله «از فضا متنفرم!» بر بد بودن کاراکتر فضا می‌افزاید. ما نیز، به عنوان مخاطب، به دلیل آنکه بی‌رحمی فضا را به چشم دیده‌ایم و در کنار آن نماهای با عظمتی را از زمین مشاهده کرده‌ایم، بر این تنفر صحه می‌گذاریم.