شهرام خرازی‌ها: در تئاتر ایران معمولا مضامین دینی و مذهبی را به شکل مستقیم، در بافت تاریخی و اسطوره‌ای و غیر‌رئال و در عهد باستان یا ازمنه بسیار دور مطرح می‌کنند اما در سال‌های اخیر این قاعده تا حدودی دستخوش دگرگونی شده و این قبیل مضامین گاه در امکنه و ازمنه معاصر، در قالب رئال و به صورت غیرمستقیم روایت و اجرا می‌شود. در جشنواره تئاتر فجر امسال (دست‌کم تا زمان نگارش این یادداشت) چند نمایش تابع این گرایش جدید بوده‌اند از جمله «سنگ بست» (محمدمهدی خاتمی)، «مدریک» (شهرام کرمی) و... نمایش «سنگ بست» از مشهد که به بخش مرور جشنواره تئاتر فجر راه یافته، چند شب گذشته در سالن قشقایی مجموعه تئاتر شهر اجرا داشت. همچون بیشتر آثار خاتمی، «سنگ بست» نمایشی زن‌محور است. شخصیت اصلی نمایش زنی است به نام آهو که به واسطه زندانی شدن همسرش نایب (کریم جشنی) مجبور می‌شود به تنهایی چرخ زندگی را بچرخاند. نمایشنامه «سنگ بست» شرح مصیبت‌هایی است که آهو متحمل می‌شود. نمایشنامه‌نویس از طریق موقعیت دراماتیکی که برای آهو خلق کرده، تلاش می‌کند نقبی به مفاهیم عمیق دینی زده و به آسیب‌شناسی معضلات اجتماعی در زمان رژیم گذشته بپردازند و خوشبختانه به هدف خود هم دست می‌یابد. بزرگ‌ترین امتیاز نمایش را باید در برآورده کردن همین اهداف جست‌وجو کرد. آخرین بخش «سنگ بست» که در حرم امام رضا(ع) فضاسازی می‌شود، اختتام بسیار مناسبی برای این نمایش است. نمایشنامه‌نویس تار و پود تمام قطعات نمایشنامه را محکم و حساب شده در هم تنیده تا در نهایت به قطعه نهایی (برآورده شدن حاجت آهو در حرم) شکل بخشد. او بدون توسل جستن به شعارهای اخلاق‌گرایانه کلیشه‌ای و با پرهیز عامدانه و آشکار از به کار بستن ترفندهای مرسوم برای مذهبی‌نمایی، پیام نمایش را در قالب یک قصه جذاب به مخاطب انتقال می‌دهد. جانمایه «سنگ بست» را باید در آن جمله سرهنگ ترکمندی (سروش طاهری) جست‌وجو کرد که در توصیف جاذبه حرم امام رضا(ع) می‌گوید: «...با چشمای خیس از اون مغناطیس غریب، اومدم بیرون». در «سنگ بست» زمان وقوع رخدادها اواخر دهه چهل شمسی است. باوراندن فضا و حس و حال آن سال‌ها به تماشاگر دهه نود در سالن نمایش کار چندان آسانی نیست اما خاتمی از پس فضاسازی این مقطع زمانی با استفاده از آکسسوار (پیت نفت، تلفن رومیزی و...)، لباس (پوشش سازمانی سرهنگ)، برش‌های مکانی (دیوارچه‌هایی که بازیگران با خود به داخل سن می‌آورند) و دیالوگ تا حد زیادی بر آمده است. یکی از بارزترین امتیازات مترتب بر نمایش «سنگ بست» منولوگ‌نویسی و دیالوگ‌نویسی آن است. به نظر می‌رسد متن بارها و بارها بازنویسی و رتوش شده است. دیالوگ‌ها بسیار به زبان مردم کوچه و بازار نزدیک است ضمن آنکه عاری از اصطلاحات امروزی و مطابق با گویش مردم ایران در دهه 40 است. روانی دیالوگ‌ها در فصل گفت‌وگوی شبستری با آهو کاملا محسوس است. سخن گفتن آهو با خود در آیینه نیز از جمله نقاط اوج متن محسوب می‌شود. نمایش مدریک نیز در بخش «چشم‌انداز» جشنواره تئاتر فجر اجرا داشت. اولین سؤالی که در ذهن مخاطبان نمایش «مدریک» می‌نشیند معنای نام انتخاب شده برای این نمایش است؛ مدریک یعنی کسی که قوه درک بالایی دارد. «مدریک» قصه فرزند یک خانواده است که به مرور این تصور در ذهنش می‌نشیند که بسیار بیش از دیگران می‌داند و همین باور غلط سبب می‌شود تا همچون «دکتر فاستوس»، که روحش را در قبال کسب دانش و آگاهی بیکران به شیطان می‌فروشد، به ورطه خودشیفتگی (Narcissism) فرو غلتد و از دایره اخلاق خارج شود اما در پایان مادرش وی را به مسیر درست بازمی‌گرداند. سیر شخصیت‌پردازی نمایشنامه به گونه‌ای رقم خورده که تک‌تک
«آدم – نقش»های «مدریک» به مرور تبدیل به یک «کاراکتر» می‌شوند. بن‌مایه روانشناختی نمایشنامه و نقش‌ها به ظرافت با مضامین دینی آمیخته شده‌اند؛ تماشاگر در مواجهه با یک نمایش علی‌الظاهر رئال و بسیار نزدیک به زندگی روزمره، متوجه تولد موجودی می‌شود که در قالب و کالبد انسانی خود نمی‌گنجد و قصد می‌کند از یک «انسان» به یک «فراانسان» بدل شود. نویسنده با خلق یک به ظاهر «فراانسان» مسیر نمایشنامه را عوض می‌کند و سبب چیرگی و تسلط مضامین دینی پنهان بر بن مایه‌های روانشناختی متن می‌شود. در پایان تماشاگر در می‌یابد که چگونه دین در پس هر رخداد عادی زندگی روزمره نفس می‌کشد و به ژرف‌ترین زوایای ذهنی آدم‌ها رسوخ می‌کند. سروش طاهری تنها بازیگر مشترک هر دو نمایش است. در «سنگ بست» بازی سروش طاهری جلب توجه می‌کند اما بهترین بازیگر نمایش بی‌شک کریم جشنی است که هم بیان خوبی دارد هم از زبان بدن به درستی استفاده می‌کند. جشنی به‌رغم زمان اندک حضورش روی صحنه، به خوبی نقش یک مرد زندانی بی‌گناه را ایفا کرده، نقشش را به تماشاگر می‌باوراند و به این ترتیب بقیه بازیگران نمایش را پشت سر می‌گذارد. همین موقعیت را می‌توان برای خسرو شهراز و فرزین محدث در نمایش «مدریک» متصور شد. در هر دو نمایش بویژه «مدریک» نقش‌ها به‌رغم ظاهر بسیار ساده‌شان، پیچیده هستند. بازیگران زن در هر دو نمایش بر نقش خود مسلط هستند. یکی از ویژگی‌های بارز «سنگ بست» در حوزه متن و اجرا «ایجاز» است. خاتمی آشکارا و عامدانه می‌کوشد تقریبا تمام حشو و زوائد را از پیکره نمایش و از صحنه بزداید هر چند که معلوم نمی‌شود که فصل خوش و بش ترکمندی با احمدی و اساسا شخصیت احمدی چه کارکردی در پیشبرد نمایشنامه دارد؟ اگر این فصل و شخصیت از نمایش حذف شود آیا قصه از حرکت باز می‌ایستد؟ در «مدریک» برعکس «ایجاز» جای چندانی ندارد و به نظر می‌رسد که نمایشنامه‌نویس اگر می‌توانست زمانی بیش از زمان فعلی را به متن اختصاص می‌داد و آن را مطول‌تر از اینکه هست می‌کرد! حضور نمایش‌هایی همچون «سنگ بست» و «مدریک» در سی و دومین جشنواره تئاتر فجر از ظهور جریانی خبر می‌دهد که در صورت پیگیری و تداوم به شکل جدیدی از «تئاتر دینی» خواهد انجامید.