تقویم چه زمانی اختراع شد؟
بشر از خیلی قدیم خاصیت تکرار شدن را در طبيعت شناخته بود. شاید اصلا همین طوری مفهوم زمان و گذشت آن را درک کرده بود. از این بابت مطمئن نیستیم اما مطمئنا اولین تلاش‌های بشر برای اندازه‌گیری و ثبت زمان، وابسته به همین پدیده‌هایی بوده که مرتب تکرار میشدهاند.
بد نيست خودمان را بگذاریم جای انسان‌های اولیه که در طبیعت زندگی می‌کردند (نه در آپارتمان‌های داخل شهر) و هر وقت غذا لازم داشتند می‌رفتند شکار. خب! چه وقت برای شکار مناسب‌تر است؟ بعضی وقت‌ها همه جا روشن است و حیوانات راحت دیده می‌شوند اما بعضی وقت‌ها هوا تاریک است و ما هم اصلا خسته‌ایم و خواب‌مان می‌آید. پس ما مفهوم روز و شب (شبانه‌روز) را فهمیده‌ایم. کمی بزرگتر که بشویم، می‌فهمیم بعضی شب‌ها هم از بعضی دیگر روشن‌ترند. کم‌کم توجه‌مان به ماه در آسمان جلب می‌شود و یاد می‌گیریم که تقریبا هر 30 روز یک بار، ماه گرد و بزرگ است و آسمان شب روشن‌تر از بقیه شب‌ها. باز که بزرگتر می‌شویم و کشاورزی یاد می‌گیریم، می‌فهمیم دانه را هر وقت بکاری سبز نمی‌شود؛ وقت‌هایی که هوا خیلی سرد است یا خیلی گرم، مناسب نیستند، هوای معتدل لازم است و باران. حالا مجبوریم ماه‌ها را با آب و هوایشان علامت بگذاریم و بشماریم تا دوباره به هوای معتدل برسیم، این‌طوری است که می‌فهمیم سال وجود دارد. اگر تصادفا نزدیک زمین کشاورزی‌مان رودخانه‌ای باشد که با آن زمین را آبیاری کنیم، وضعیت رود هم به ما می‌فهماند که سال‌ها تکرار می‌شوند. مثلا اگر ما در مصر باستان زندگی کنیم، کم‌کم می‌فهمیم که طغیان‌های نیل تکرار می‌شوند. پیش‌بینی این طغیان‌ها برای ما حیاتی است؛ بنابراین با شمردن روزها و ماه‌ها، تقویم اختراع می‌کنیم و سال را اندازه می‌گیریم.
تقریبا در همه کشورهای دنیای باستان، تقویم‌هایی اختراع شده بودند؛ ایران، بابل، آشور، یونان، مصر، چین، آزتک‌های سرخ‌پوست، روم و تمدن‌های دیگری که اسم‌شان چندان آشنا نیست. اولین و ساده‌ترین تقویم‌ها بر اساس حرکت ماه بوده‌اند؛ یعنی تقویم‌های قمری اما از وقتی آدم‌ها کشاورزی را شروع کردند، فهمیدند تقویم قمری خیلی به کارشان نمی‌آید. دوره‌های گردش ماه یکی در میان 29 روز و 30 روز بودند. به این ترتیب یک سال قمری میشد 354 روز. با گذشت چند سال، ماههای قمری آنقدر نسبت به فصل‌ها جا به جا می‌شدند که مثلا ماه شروع زراعت در یک سال، چند سال بعد میشد موقع برداشت محصول.
زندگی کشاورزی و اختراع تقویم‌های خورشیدی
زندگی کشاورزها به وضعیت آب و هوا و تغییر فصل‌ها وابسته بود؛ یعنی به وضعیت خورشید نسبت به زمین. هیچ فکر کردهای چرا با گردش زمین به دور خورشید، آب و هوای زمین و طول شب و روز تغییر می‌کند؟ زمین روی یک مدار بیضوی به دور خورشید می‌چرخد. خورشید در یکی از کانون‌های این بیضی قرار دارد بنابراین در بخش‌هایی از مدار زمین به خورشید خیلی نزدیک است و در بخش‌هایی دیگر خیلی دور که به ترتیب تابستان و زمستان را پدید می‌آورند. دو بخش دیگر مدار هم پاییز و بهارند اما این هنوز عوض شدن طول شب و روز را توجیه نمی‌کند. می‌دانیم گردش زمین به دور محور خود باعث به وجود آمدن شب و روز می‌شود. پس هر تغییری در طول شب و روز باید به محور چرخش زمین مربوط باشد. اگر این محور بر صفحه مدار زمین عمود باشد همیشه طول شب و روز برابر خواهد بود اما محور چرخش زمین بر مدار آن عمود نیست و زاویه‌ای حدود 23 درجه با آن می‌سازد. به همین دلیل، در نیمی از سال (از اول فروردین تا اول مهر) نیمکره شمالی به سمت خورشید مایل است و در نیمه دیگر سال نیمکره شمالی دور شده و نیمکره جنوبی نزدیک می‌شود. برعکس بودن فصل‌ها در دو نیمکره هم به همین ترتیب توجیه می‌شود.
از این توضیح‌ها معلوم می‌شود زندگی کشاورزی باید بر اساس تقویم ماه خورشیدی باشد که منطبق بر تقویم طبیعی و تغییر فصل‌هاست. اما تقویم‌ها را نباید دست کم گرفت. هر اشتباه یا سهل‌انگاری کوچکی در اندازه‌گیری طول سال با گذشت صدها سال مقدار بزرگی می‌شود. مثلا در ایران قدیم روش‌های کبیسه‌گیری با امروز متفاوت بودند. می‌دانیم که طول سال 365 روز و تقریبا 6 ساعت است. این خرده‌های هر سال با هم جمع می‌شوند و بعد از 4 سال تقریبا یک روز کامل می‌سازند. پس برای محاسبه دقیق‌تر، باید هر 4 سال، یک سال را 366 روز در نظر بگیریم. اما در ایران قدیم سال از 12 ماه که هر کدام 30 روز بودند تشکیل شده بود و 5 روز هم به آخر ماه دوازدهم اضافه میشد که در مجموع می‌شود 365 روز. بنابراین هر چهار سال یک بار، نوروز که جشن اول سال بود، یک روز زودتر از زمان واقعی‌اش برگزار میشد.
البته ایرانیان قدیم ظاهرا سال کبیسه را می‌شناخته‌اند اما به جای آنکه هر چهار سال یک بار یک روز به سال اضافه کنند، هر 120 سال یک بار یک ماه به سال اضافه می‌کرده‌اند، آن سال را جشن می‌گرفته‌اند و پادشاه مالیات‌ها را می‌بخشیده است اما این روش باعث
درهم ریختگی تقویم و گاهی کوتاهی در اعمال کبیسه‌ها میشد. مثلا یكی از مهم‌ترین وقایع گاهشماری در دوره ساسانی، اجرای یك كبیسه مضاعف، یعنی افزودن دو ماه به سال به جای یك ماه در زمان سلطنت پیروز اول و در حدود461 میلادی است. در این زمان، موعد اجرای كبیسه یك ماهه بر اساس دوره متوسط
120 ساله فرا رسیده بود اما مجریان كبیسه برای جلوگیری از فراموش شدن اجرای كبیسه یك ماههای كه حدود 120 سال بعد روی می‌داد، پیشاپیش كبیسه دیگری اعمال و در این سال دو ماه كبیسه‌گیری كردند. این کوتاهی‌ها ادامه داشت و کار به آنجا رسید که در زمانی میان 507 تا 511 میلادی، اعتدال بهاری مطابق با اول آذر ماه شده بود، بنابراین دانشمندان تصمیم گرفتند کبیسه 5 روزه را به انتهای آبان اضافه کنند و آبان به عنوان آخرین ماه زمستان معین شد.
معلوم نیست چرا ایرانیان این روش را برای کبیسه‌گیری به کار می‌برده‌اند. شاید این کار توجیهی دینی داشته است. آنها برای هر روز ماه آداب خاصی داشته‌اند که نمی‌خواسته‌اند با کم و زیاد شدن روزهای ماه این آداب به‌هم بخورد. از طرف دیگر به خوش‌یمن و بدیمن بودن روزهای هر ماه نیز معتقد بوده‌اند و نمی‌خواسته‌اند با جابه‌جا شدن، روزهای خوش یمن و بدیمن با هم جایگزین شوند.
در تمدن‌های دیگر هم وضع چندان متفاوت نبوده است، مثلا رومی‌ها چهار ماه را 31 روزه، هفت ماه را 29 روزه و یک ماه (فوریه) را 28 روزه در نظر گرفته بودند. با این وجود یک سال آنها معادل 355 روز میشد. به همین دلیل مجبور شدند که یک ماه جدید به نام مرسدونیوس (Mercedonius) تعریف کنند که یک سال در میان 22 یا 23 روز محاسبه میشد. حتی با وجود مرسدونیوس دقت تقویم کم بود و استفاده از آن بسیار مشکل. در سال 45 قبل از میلاد یکی از منجمان پیشنهاد کرد که آن سال را معادل 445 روز در نظر بگیرند تا اشکالاتی که به تدریج به وجود آمده بود برطرف و تقویم با تغییرات فصل‌ها منطبق شود. پس از آن، ماههای سال را 30 یا 31 روز در نظر گرفتند (به غیر از فوریه) و هر چهار سال یک روز به سال اضافه می‌کردند. علاوه بر این، ابتدای سال را که قبلا اواخر ماه مارس و اول بهار بود، به اول ژانویه منتقل کردند. تقویم گرگوری که امروزه در کشورهای اروپایی استفاده می‌شود، از همین تقویم رومی الگو گرفته است.
انطباق نوروز با نقطه اعتدال بهاری
مشکلات مربوط به تقویم که اغلب از اندازه‌گیری نادرست یا نادقیق طول سال ناشی می‌شدند، بعد از ورود اسلام به ایران هم ادامه داشت. تا وقتی كه امویان و عباسیان بر ایران حکومت می‌کردند به علت استفاده از تقویم قمری که «عمر» آن را رسمی کرده بود، تلاش منسجمی برای اصلاح تقویم خورشیدی انجام نشد اما بعد از آن در سده‌های سوم تا پنجم هجری که حکومت ایران به دست اقوام ایرانی افتاد، تلاش‌هایی برای ثابت کردن نوروز در نقطه اعتدال بهاری صورت گرفت. گاهشماری‌های «معتضدی»، «فارسیه» و «خراجی» نمونه‌هایی از چنین تلاش‌هایی هستند. اوج این تلاش‌ها در دوره سلجوقی دیده می‌شود که می‌توان گفت قدرتمندترین حکومت کاملا ایرانی بعد از اسلام بودند. سلجوقیان می‌خواستند آداب و رسوم ایرانی و شکوه گذشته ایران را دوباره زنده کنند چون فکر می‌کردند به این ترتیب خودشان هم به امپراتوری‌های قدرتمند ایران پیش از اسلام شبیه خواهند شد. کار بنیادین در مورد تقویم، در زمان ملک شاه سلجوقی و احتمالا تحت تاثیر وزیر او، خواجه نظام‌الملک، در ری یا اصفهان انجام شد.
گروهی از تقویم‌شناسان مشهور آن زمان همچون «ابومظفر اسفزاری»، «ابوعباس لوکری»، «محمد بن احمد معموری»، «میمون بن نجیب واسطی» و «ابن کوشک بیهقی مباهی» به سرپرستی «عمر خیام» مامور انجام این کار شدند. «عبدالرحمان خازنی» نیز به طور مستقل در شهر مرو، محاسباتی جداگانه کرده بود و نتیجه پژوهش خود و از جمله شیوه سنجش نوروز را برای گروه خیام فرستاد. احتمالا بخشی از محاسبات خازنی از سوی این گروه پذیرفته و به رسمیت شناخته شد. تقویمی که این گروه تهیه کردند به نام تقویم جلالی یا تقویم ملک‌شاهی شناخته می‌شود.
ساختار بنیادین این تقویم بر مبنای سنت‌های گاهشماری ایرانی و با تأکید خاص بر انطباق نوروز با نقطه اعتدال بهاری بوده است. به همین دلیل منجمان مأمور طراحی این تقویم، اختلاف به‌وجود آمده از سال 375 یزدگردی (سالی كه موعد آخرین اجرای كبیسه در گاهشماری یزدگردی بوده است) تا 447 یزدگردی را محاسبه كرده و دستور اجرای 18 روز كبیسه را دادند. مهم‌ترین ویژگی گاهشماری جلالی كه آن را از دیگر گاهشماری‌های ایرانی پیش از خود متمایز می‌كند، محاسبه و اعمال همین کبیسه است. مبدأ این گاهشماری را خواجه نصیرالدین طوسی 10 رمضان471 بیان کرده است؛ مبدأ دقیقی كه با محاسبه نیز تأیید می‌شود.
ویژگی‌های منحصر به فرد تقویم جلالی
طول ماههای سال در تقویم جلالی، بر خلاف دیگر گاهشماری‌ها بر اساس ورود خورشید به هر یك از صورت‌های فلكی منطقه‌البروج (برج‌های دوازده‌گانه) است. این ویژگی مهم و بی‌نظیر تقویم جلالی که در دیگر تقویم‌ها دیده نمی‌شود دو نتیجه دارد: اول اینکه طول سال با تقویم طبیعی برابر می‌شود. دیگر آنکه نقاط اعتدال بهاری و پاییزی و انقلاب‌های زمستانی و تابستانی درست در ابتدای هر فصل تقویم جلالی قرار می‌گیرند و طول هر فصل نیز با فصل‌های طبیعی برابر است. مجموع روزهای بهار و تابستان برابر با 93 روز، مجموع روزهای پاییز 90 روز و مجموع روزهای زمستان 89 روز است که بسیار به طول اخترشناختی فصل‌ها نزدیک است. (طول فصل‌های اخترشناختی کنونی عبارتند از: بهار ۹۲/۷۶ روز، تابستان ۹/۶۵ روز، پاییز ۸۹/۸۴ روز، و زمستان ۸۸/۹۹ روز). البته در این زمینه اختلاف نظرهایی هست و عده‌ای دیگر معتقدند که در این تقویم، سال به 12 ماه 30 روزه تقسیم شده بود، به علاوه یک پنجه دزدیده که به آخر اسفند اضافه می‌شده است.
در زمینه نظام کبیسه‌گیری درتقویم جلالی نیز اختلاف نظر است. با این حال شک نیست که روش کبیسه‌گیری چهارساله و پنج ساله را خیام و گروهش، بر خلاف عرف رایج كه فقط شامل كبیسه‌های چهارساله می‌شده، آفریده‌اند. از گفته‌های خواجه نصیرالدین طوسی برمی‌آید که کبیسه‌گیری
پنج ساله در دوره‌های 29 یا 33 ساله انجام می‌شده. این چرخه 33 ساله از 8 سال 366 روزه و 25 سال 365 روزه تشکیل شده بود. البته چرخه ۳۳ ساله هم نیاز به تنظیم دارد، پس از حدود ۱۶۰۰۰ سال، گاهشمار ایرانی یک روز از زمان خورشیدی پیش‌تر خواهد بود. ولی باید گفت که پیش‌بینی طول سال برای دوره‌های بسیار دور آینده کار چندان مفیدی نیست چون طول سال یکسان نمی‌ماند و همچنین ممکن است آشفتگی‌های ناشناخته‌ای بتوانند تأثیر مهمی بر طول سال بگذارند.
اگر طول سال را با روش تقویم جلالی محاسبه کنیم این مقدار به دست خواهد آمد:
365 + = 2424/365
که این رقم با طول سالی که برای زمان خیام محاسبه شده (242337/365 روز) سازگار است و حتی با طول سال در عصر کنونی(2424/365 روز) سازگارتر است. در مقایسه با درازای سال در گاهشمار گرگوری، بر‌حسب روز خورشیدی:
می‌توان گفت که دستاورد خیام بر شناخت دقیق‌تری از جنبش سالانه خورشید استوار است. عده‌ای دیگر معتقدند کبیسه‌ها در یک دوره 128 ساله اعمال میشدهاند.
براین اساس هم می‌توان طول سال را در تقویم جلالی محاسبه كرد. در این دوره
128 ساله جمعاً 31 روز كبیسه اعمال می‌شود. دقت اینگونه كبیسه‌گیری در گاهشماری جلالی برای برابرسازی تعداد معینی از روزهای سال با حركت واقعی خورشید درمنطقه‌البروج و نیز محاسبه طول سال شمسی، در مقایسه با دیگر گاهشماری‌های شمسی از جمله گاهشماری میلادی گرگوری به‌مراتب بیشتر است.مهم‌ترین منابع تاریخی درباره تقویم جلالی، زیج‌ها یا شرح زیج‌هایی است كه از زمان رواج این گاهشماری (قرن‌پنجم هجری قمری) و پس از آن نگاشته شده‌اند. تقویم سال 609 جلالی/1687 میلادی كه در 1696 میلادی در رم چاپ شده است، كهن‌ترین نمونه گاهشماری جلالی در اروپا به شمار می‌رود. با وجود مزایای بسیاری که تقویم جلالی داشت، به دلیل حمله مغول و برافتادن سلجوقیان، رواج چندانی پیدا نکرد و همچنان گاهشمار قمری رسمیت نسبی داشت. در اواخر سال 1329 قمری /1289 خورشیدی، مجلس شورای ملی وقت تصویب کرد که تقویم جلالی با نام 12 برج برای ماههای سال به کار رود. در سال 1304 شمسی مجلس بار دیگر نام ماه‌ها را به همان نام‌های ایرانی که امروزه هم به کار می‌بریم تغییر داد. تقویمی برای همه فصول
تقویم چه زمانی اختراع شد؟
بشر از خیلی قدیم خاصیت تکرار شدن را در طبيعت شناخته بود. شاید اصلا همین طوری مفهوم زمان و گذشت آن را درک کرده بود. از این بابت مطمئن نیستیم اما مطمئنا اولین تلاش‌های بشر برای اندازه‌گیری و ثبت زمان، وابسته به همین پدیده‌هایی بوده که مرتب تکرار میشدهاند.
بد نيست خودمان را بگذاریم جای انسان‌های اولیه که در طبیعت زندگی می‌کردند (نه در آپارتمان‌های داخل شهر) و هر وقت غذا لازم داشتند می‌رفتند شکار. خب! چه وقت برای شکار مناسب‌تر است؟ بعضی وقت‌ها همه جا روشن است و حیوانات راحت دیده می‌شوند اما بعضی وقت‌ها هوا تاریک است و ما هم اصلا خسته‌ایم و خواب‌مان می‌آید. پس ما مفهوم روز و شب (شبانه‌روز) را فهمیده‌ایم. کمی بزرگتر که بشویم، می‌فهمیم بعضی شب‌ها هم از بعضی دیگر روشن‌ترند. کم‌کم توجه‌مان به ماه در آسمان جلب می‌شود و یاد می‌گیریم که تقریبا هر 30 روز یک بار، ماه گرد و بزرگ است و آسمان شب روشن‌تر از بقیه شب‌ها. باز که بزرگتر می‌شویم و کشاورزی یاد می‌گیریم، می‌فهمیم دانه را هر وقت بکاری سبز نمی‌شود؛ وقت‌هایی که هوا خیلی سرد است یا خیلی گرم، مناسب نیستند، هوای معتدل لازم است و باران. حالا مجبوریم ماه‌ها را با آب و هوایشان علامت بگذاریم و بشماریم تا دوباره به هوای معتدل برسیم، این‌طوری است که می‌فهمیم سال وجود دارد. اگر تصادفا نزدیک زمین کشاورزی‌مان رودخانه‌ای باشد که با آن زمین را آبیاری کنیم، وضعیت رود هم به ما می‌فهماند که سال‌ها تکرار می‌شوند. مثلا اگر ما در مصر باستان زندگی کنیم، کم‌کم می‌فهمیم که طغیان‌های نیل تکرار می‌شوند. پیش‌بینی این طغیان‌ها برای ما حیاتی است؛ بنابراین با شمردن روزها و ماه‌ها، تقویم اختراع می‌کنیم و سال را اندازه می‌گیریم.
تقریبا در همه کشورهای دنیای باستان، تقویم‌هایی اختراع شده بودند؛ ایران، بابل، آشور، یونان، مصر، چین، آزتک‌های سرخ‌پوست، روم و تمدن‌های دیگری که اسم‌شان چندان آشنا نیست. اولین و ساده‌ترین تقویم‌ها بر اساس حرکت ماه بوده‌اند؛ یعنی تقویم‌های قمری اما از وقتی آدم‌ها کشاورزی را شروع کردند، فهمیدند تقویم قمری خیلی به کارشان نمی‌آید. دوره‌های گردش ماه یکی در میان 29 روز و 30 روز بودند. به این ترتیب یک سال قمری میشد 354 روز. با گذشت چند سال، ماههای قمری آنقدر نسبت به فصل‌ها جا به جا می‌شدند که مثلا ماه شروع زراعت در یک سال، چند سال بعد میشد موقع برداشت محصول.
زندگی کشاورزی و اختراع تقویم‌های خورشیدی
زندگی کشاورزها به وضعیت آب و هوا و تغییر فصل‌ها وابسته بود؛ یعنی به وضعیت خورشید نسبت به زمین. هیچ فکر کردهای چرا با گردش زمین به دور خورشید، آب و هوای زمین و طول شب و روز تغییر می‌کند؟ زمین روی یک مدار بیضوی به دور خورشید می‌چرخد. خورشید در یکی از کانون‌های این بیضی قرار دارد بنابراین در بخش‌هایی از مدار زمین به خورشید خیلی نزدیک است و در بخش‌هایی دیگر خیلی دور که به ترتیب تابستان و زمستان را پدید می‌آورند. دو بخش دیگر مدار هم پاییز و بهارند اما این هنوز عوض شدن طول شب و روز را توجیه نمی‌کند. می‌دانیم گردش زمین به دور محور خود باعث به وجود آمدن شب و روز می‌شود. پس هر تغییری در طول شب و روز باید به محور چرخش زمین مربوط باشد. اگر این محور بر صفحه مدار زمین عمود باشد همیشه طول شب و روز برابر خواهد بود اما محور چرخش زمین بر مدار آن عمود نیست و زاویه‌ای حدود 23 درجه با آن می‌سازد. به همین دلیل، در نیمی از سال (از اول فروردین تا اول مهر) نیمکره شمالی به سمت خورشید مایل است و در نیمه دیگر سال نیمکره شمالی دور شده و نیمکره جنوبی نزدیک می‌شود. برعکس بودن فصل‌ها در دو نیمکره هم به همین ترتیب توجیه می‌شود.
از این توضیح‌ها معلوم می‌شود زندگی کشاورزی باید بر اساس تقویم ماه خورشیدی باشد که منطبق بر تقویم طبیعی و تغییر فصل‌هاست. اما تقویم‌ها را نباید دست کم گرفت. هر اشتباه یا سهل‌انگاری کوچکی در اندازه‌گیری طول سال با گذشت صدها سال مقدار بزرگی می‌شود. مثلا در ایران قدیم روش‌های کبیسه‌گیری با امروز متفاوت بودند. می‌دانیم که طول سال 365 روز و تقریبا 6 ساعت است. این خرده‌های هر سال با هم جمع می‌شوند و بعد از 4 سال تقریبا یک روز کامل می‌سازند. پس برای محاسبه دقیق‌تر، باید هر 4 سال، یک سال را 366 روز در نظر بگیریم. اما در ایران قدیم سال از 12 ماه که هر کدام 30 روز بودند تشکیل شده بود و 5 روز هم به آخر ماه دوازدهم اضافه میشد که در مجموع می‌شود 365 روز. بنابراین هر چهار سال یک بار، نوروز که جشن اول سال بود، یک روز زودتر از زمان واقعی‌اش برگزار میشد.
البته ایرانیان قدیم ظاهرا سال کبیسه را می‌شناخته‌اند اما به جای آنکه هر چهار سال یک بار یک روز به سال اضافه کنند، هر 120 سال یک بار یک ماه به سال اضافه می‌کرده‌اند، آن سال را جشن می‌گرفته‌اند و پادشاه مالیات‌ها را می‌بخشیده است اما این روش باعث
درهم ریختگی تقویم و گاهی کوتاهی در اعمال کبیسه‌ها میشد. مثلا یكی از مهم‌ترین وقایع گاهشماری در دوره ساسانی، اجرای یك كبیسه مضاعف، یعنی افزودن دو ماه به سال به جای یك ماه در زمان سلطنت پیروز اول و در حدود461 میلادی است. در این زمان، موعد اجرای كبیسه یك ماهه بر اساس دوره متوسط
120 ساله فرا رسیده بود اما مجریان كبیسه برای جلوگیری از فراموش شدن اجرای كبیسه یك ماههای كه حدود 120 سال بعد روی می‌داد، پیشاپیش كبیسه دیگری اعمال و در این سال دو ماه كبیسه‌گیری كردند. این کوتاهی‌ها ادامه داشت و کار به آنجا رسید که در زمانی میان 507 تا 511 میلادی، اعتدال بهاری مطابق با اول آذر ماه شده بود، بنابراین دانشمندان تصمیم گرفتند کبیسه 5 روزه را به انتهای آبان اضافه کنند و آبان به عنوان آخرین ماه زمستان معین شد.
معلوم نیست چرا ایرانیان این روش را برای کبیسه‌گیری به کار می‌برده‌اند. شاید این کار توجیهی دینی داشته است. آنها برای هر روز ماه آداب خاصی داشته‌اند که نمی‌خواسته‌اند با کم و زیاد شدن روزهای ماه این آداب به‌هم بخورد. از طرف دیگر به خوش‌یمن و بدیمن بودن روزهای هر ماه نیز معتقد بوده‌اند و نمی‌خواسته‌اند با جابه‌جا شدن، روزهای خوش یمن و بدیمن با هم جایگزین شوند.
در تمدن‌های دیگر هم وضع چندان متفاوت نبوده است، مثلا رومی‌ها چهار ماه را 31 روزه، هفت ماه را 29 روزه و یک ماه (فوریه) را 28 روزه در نظر گرفته بودند. با این وجود یک سال آنها معادل 355 روز میشد. به همین دلیل مجبور شدند که یک ماه جدید به نام مرسدونیوس (Mercedonius) تعریف کنند که یک سال در میان 22 یا 23 روز محاسبه میشد. حتی با وجود مرسدونیوس دقت تقویم کم بود و استفاده از آن بسیار مشکل. در سال 45 قبل از میلاد یکی از منجمان پیشنهاد کرد که آن سال را معادل 445 روز در نظر بگیرند تا اشکالاتی که به تدریج به وجود آمده بود برطرف و تقویم با تغییرات فصل‌ها منطبق شود. پس از آن، ماههای سال را 30 یا 31 روز در نظر گرفتند (به غیر از فوریه) و هر چهار سال یک روز به سال اضافه می‌کردند. علاوه بر این، ابتدای سال را که قبلا اواخر ماه مارس و اول بهار بود، به اول ژانویه منتقل کردند. تقویم گرگوری که امروزه در کشورهای اروپایی استفاده می‌شود، از همین تقویم رومی الگو گرفته است.
انطباق نوروز با نقطه اعتدال بهاری
مشکلات مربوط به تقویم که اغلب از اندازه‌گیری نادرست یا نادقیق طول سال ناشی می‌شدند، بعد از ورود اسلام به ایران هم ادامه داشت. تا وقتی كه امویان و عباسیان بر ایران حکومت می‌کردند به علت استفاده از تقویم قمری که «عمر» آن را رسمی کرده بود، تلاش منسجمی برای اصلاح تقویم خورشیدی انجام نشد اما بعد از آن در سده‌های سوم تا پنجم هجری که حکومت ایران به دست اقوام ایرانی افتاد، تلاش‌هایی برای ثابت کردن نوروز در نقطه اعتدال بهاری صورت گرفت. گاهشماری‌های «معتضدی»، «فارسیه» و «خراجی» نمونه‌هایی از چنین تلاش‌هایی هستند. اوج این تلاش‌ها در دوره سلجوقی دیده می‌شود که می‌توان گفت قدرتمندترین حکومت کاملا ایرانی بعد از اسلام بودند. سلجوقیان می‌خواستند آداب و رسوم ایرانی و شکوه گذشته ایران را دوباره زنده کنند چون فکر می‌کردند به این ترتیب خودشان هم به امپراتوری‌های قدرتمند ایران پیش از اسلام شبیه خواهند شد. کار بنیادین در مورد تقویم، در زمان ملک شاه سلجوقی و احتمالا تحت تاثیر وزیر او، خواجه نظام‌الملک، در ری یا اصفهان انجام شد.
گروهی از تقویم‌شناسان مشهور آن زمان همچون «ابومظفر اسفزاری»، «ابوعباس لوکری»، «محمد بن احمد معموری»، «میمون بن نجیب واسطی» و «ابن کوشک بیهقی مباهی» به سرپرستی «عمر خیام» مامور انجام این کار شدند. «عبدالرحمان خازنی» نیز به طور مستقل در شهر مرو، محاسباتی جداگانه کرده بود و نتیجه پژوهش خود و از جمله شیوه سنجش نوروز را برای گروه خیام فرستاد. احتمالا بخشی از محاسبات خازنی از سوی این گروه پذیرفته و به رسمیت شناخته شد. تقویمی که این گروه تهیه کردند به نام تقویم جلالی یا تقویم ملک‌شاهی شناخته می‌شود.
ساختار بنیادین این تقویم بر مبنای سنت‌های گاهشماری ایرانی و با تأکید خاص بر انطباق نوروز با نقطه اعتدال بهاری بوده است. به همین دلیل منجمان مأمور طراحی این تقویم، اختلاف به‌وجود آمده از سال 375 یزدگردی (سالی كه موعد آخرین اجرای كبیسه در گاهشماری یزدگردی بوده است) تا 447 یزدگردی را محاسبه كرده و دستور اجرای 18 روز كبیسه را دادند. مهم‌ترین ویژگی گاهشماری جلالی كه آن را از دیگر گاهشماری‌های ایرانی پیش از خود متمایز می‌كند، محاسبه و اعمال همین کبیسه است. مبدأ این گاهشماری را خواجه نصیرالدین طوسی 10 رمضان471 بیان کرده است؛ مبدأ دقیقی كه با محاسبه نیز تأیید می‌شود.
ویژگی‌های منحصر به فرد تقویم جلالی
طول ماههای سال در تقویم جلالی، بر خلاف دیگر گاهشماری‌ها بر اساس ورود خورشید به هر یك از صورت‌های فلكی منطقه‌البروج (برج‌های دوازده‌گانه) است. این ویژگی مهم و بی‌نظیر تقویم جلالی که در دیگر تقویم‌ها دیده نمی‌شود دو نتیجه دارد: اول اینکه طول سال با تقویم طبیعی برابر می‌شود. دیگر آنکه نقاط اعتدال بهاری و پاییزی و انقلاب‌های زمستانی و تابستانی درست در ابتدای هر فصل تقویم جلالی قرار می‌گیرند و طول هر فصل نیز با فصل‌های طبیعی برابر است. مجموع روزهای بهار و تابستان برابر با 93 روز، مجموع روزهای پاییز 90 روز و مجموع روزهای زمستان 89 روز است که بسیار به طول اخترشناختی فصل‌ها نزدیک است. (طول فصل‌های اخترشناختی کنونی عبارتند از: بهار ۹۲/۷۶ روز، تابستان ۹/۶۵ روز، پاییز ۸۹/۸۴ روز، و زمستان ۸۸/۹۹ روز). البته در این زمینه اختلاف نظرهایی هست و عده‌ای دیگر معتقدند که در این تقویم، سال به 12 ماه 30 روزه تقسیم شده بود، به علاوه یک پنجه دزدیده که به آخر اسفند اضافه می‌شده است.
در زمینه نظام کبیسه‌گیری درتقویم جلالی نیز اختلاف نظر است. با این حال شک نیست که روش کبیسه‌گیری چهارساله و پنج ساله را خیام و گروهش، بر خلاف عرف رایج كه فقط شامل كبیسه‌های چهارساله می‌شده، آفریده‌اند. از گفته‌های خواجه نصیرالدین طوسی برمی‌آید که کبیسه‌گیری
پنج ساله در دوره‌های 29 یا 33 ساله انجام می‌شده. این چرخه 33 ساله از 8 سال 366 روزه و 25 سال 365 روزه تشکیل شده بود. البته چرخه ۳۳ ساله هم نیاز به تنظیم دارد، پس از حدود ۱۶۰۰۰ سال، گاهشمار ایرانی یک روز از زمان خورشیدی پیش‌تر خواهد بود. ولی باید گفت که پیش‌بینی طول سال برای دوره‌های بسیار دور آینده کار چندان مفیدی نیست چون طول سال یکسان نمی‌ماند و همچنین ممکن است آشفتگی‌های ناشناخته‌ای بتوانند تأثیر مهمی بر طول سال بگذارند.
اگر طول سال را با روش تقویم جلالی محاسبه کنیم این مقدار به دست خواهد آمد:
365 + = 2424/365
که این رقم با طول سالی که برای زمان خیام محاسبه شده (242337/365 روز) سازگار است و حتی با طول سال در عصر کنونی(2424/365 روز) سازگارتر است. در مقایسه با درازای سال در گاهشمار گرگوری، بر‌حسب روز خورشیدی:
می‌توان گفت که دستاورد خیام بر شناخت دقیق‌تری از جنبش سالانه خورشید استوار است. عده‌ای دیگر معتقدند کبیسه‌ها در یک دوره 128 ساله اعمال میشدهاند.
براین اساس هم می‌توان طول سال را در تقویم جلالی محاسبه كرد. در این دوره
128 ساله جمعاً 31 روز كبیسه اعمال می‌شود. دقت اینگونه كبیسه‌گیری در گاهشماری جلالی برای برابرسازی تعداد معینی از روزهای سال با حركت واقعی خورشید درمنطقه‌البروج و نیز محاسبه طول سال شمسی، در مقایسه با دیگر گاهشماری‌های شمسی از جمله گاهشماری میلادی گرگوری به‌مراتب بیشتر است.مهم‌ترین منابع تاریخی درباره تقویم جلالی، زیج‌ها یا شرح زیج‌هایی است كه از زمان رواج این گاهشماری (قرن‌پنجم هجری قمری) و پس از آن نگاشته شده‌اند. تقویم سال 609 جلالی/1687 میلادی كه در 1696 میلادی در رم چاپ شده است، كهن‌ترین نمونه گاهشماری جلالی در اروپا به شمار می‌رود. با وجود مزایای بسیاری که تقویم جلالی داشت، به دلیل حمله مغول و برافتادن سلجوقیان، رواج چندانی پیدا نکرد و همچنان گاهشمار قمری رسمیت نسبی داشت. در اواخر سال 1329 قمری /1289 خورشیدی، مجلس شورای ملی وقت تصویب کرد که تقویم جلالی با نام 12 برج برای ماههای سال به کار رود. در سال 1304 شمسی مجلس بار دیگر نام ماه‌ها را به همان نام‌های ایرانی که امروزه هم به کار می‌بریم تغییر داد. ارسال نظر
پربیننده